Barış Söylemi Altında Devletin Yeniden Tanımı: DEM Parti Raporu Ne Öneriyor?

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Öz

Bu çalışma, DEM Parti tarafından Kürt sorununun çözümüne yönelik olarak oluşturulan komisyona sunulan raporu, anayasa hukuku ve siyaset bilimi bakış açılarından incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu raporun barış ve demokratikleşme söylemi çerçevesinde ortaya koyduğu normatif önerilerin, Türkiye Cumhuriyeti’nin mevcut anayasal düzeniyle ne ölçüde uyumlu olduğunu çözümlemektir. Bu kapsamda rapor, kurucu iktidar anlayışı, egemenliğin tanımı, yurttaşlık kavrayışı, merkez ve yerel ilişkileri ve hukuk devleti ilkesi bağlamında ele alınmıştır. Çözümleme sonucunda, DEM Parti raporunun teknik ve sınırlı anayasal reform önerilerinden çok, anayasanın kurucu felsefesini ve siyasal düzenin temel dayanaklarını yeniden tanımlamayı hedefleyen bir yaklaşım içerdiği saptanmıştır. Çalışma, söz konusu normatif yönelimin Türkiye açısından doğurabileceği siyasal ve hukuksal sonuçları tartışarak, anayasal süreklilik, siyasal birlik ve hukuk devleti ilkeleri bakımından ortaya çıkan risk alanlarını bütüncül bir çerçevede değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler: DEM Parti, Kürt Sorunu, 1982 Anayasası, Kurucu İktidar, Egemenlik, Anayasal Dönüşüm

 

Abstract

This article examines the report submitted by the DEM Party to the commission established for addressing the Kurdish issue from the perspectives of constitutional law and political science. The primary aim of the study is to analyze the extent to which the normative proposals articulated in the report—framed within a discourse of peace and democratization—are compatible with the existing constitutional order of the Republic of Türkiye. In this context, the report is analyzed with reference to the concept of constituent power, the definition of sovereignty, the understanding of citizenship, center–local relations, and the principle of the rule of law. The findings indicate that the DEM Party report goes beyond proposing limited or technical constitutional reforms and instead advances an approach that seeks to redefine the foundational philosophy of the constitution and the core pillars of the political system. The study further evaluates the potential political and legal consequences of this normative orientation for Türkiye, particularly in terms of constitutional continuity, political unity, and the rule of law.

Key Words: DEM Party, Kurdish Issue, 1982 Constitution, Constituent Power, Sovereignty, Constitutional Transformation

GİRİŞ

Türkiye’de Kürt sorunu, uzun yıllardır yalnızca güvenlik siyasaları veya kültürel haklar çerçevesinde ele alınan bir sorun alanı olmanın ötesinde, devletin kuruluş felsefesi, egemenlik anlayışı ve yurttaşlık rejimiyle doğrudan bağlantılı yapısal bir sorun olarak varlığını sürdürmektedir. Bu nedenle Kürt sorununa ilişkin her yeni siyasal girişim, yalnızca güncel bir siyasa tercihi değil, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasal ve toplumsal düzeninin nasıl tanımlanacağına ilişkin daha geniş bir çerçeveyi de içinde barındırmaktadır.

Bu bağlamda Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) bünyesinde kurulan Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu (MDKDK), resmi olarak Türkiye’de toplumsal barışı güçlendirmek, farklı kimlikler arasında diyalog kanallarını geliştirmek ve Kürt sorununa ilişkin demokratik çözüm yollarını tartışmak amacıyla oluşturulmuştur. MDKDK’nın kuruluş gerekçesi, uzun süredir çözümsüz kalan bu sorunun şiddet dışı ve siyasal yöntemlerle ele alınması gerektiği yönündeki yaygın kanıya dayanmaktadır.

DEM Parti tarafından söz konusu komisyona sunulan rapor da biçimsel olarak bu amaçlarla uyumlu bir çerçeve içinde kaleme alınmıştır. Rapor, barış, demokrasi, insan hakları, eşit yurttaşlık ve toplumsal yüzleşme gibi evrensel değerleri merkeze alan bir dil kullanmakta ve devletin güvenlikçi yaklaşımlarının sorun ürettiğini ve Kürt sorununun demokratik yöntemlerle çözülebileceğini savunmaktadır. Bu yönüyle metin, ilk bakışta Türkiye’de demokratikleşme tartışmalarının doğal bir uzantısı olarak okunabilir.

Ancak rapor, yalnızca kısa vadeli çözüm önerileri sunan bir siyasa belgesi olmanın ötesine geçmektedir. Metnin kavramsal çerçevesi, tarihsel referansları ve önerdiği kurumsal dönüşümler dikkatle incelendiğinde, Cumhuriyet’in kurucu paradigmasını, egemenliğin kaynağını ve devlet ve toplum ilişkisini yeniden tanımlamaya yönelik daha kapsamlı bir siyasal öneri ortaya çıkmaktadır. Bu yönüyle rapor, bir komisyon çalışması olmanın ötesinde, kurucu nitelik taşıyan normatif bir metin olarak değerlendirilmelidir.

Bu çerçevede makale, iki temel soruya odaklanmaktadır: DEM Parti’nin Kürt sorununa ilişkin raporu, Türkiye Cumhuriyeti’nin mevcut anayasal ve siyasal çerçevesi içinde değerlendirilebilecek bir reform programı mıdır? Yoksa bu rapor, Cumhuriyet’in kurucu ilkelerini ve egemenlik anlayışını aşan, yeni bir siyasal ve toplumsal düzen önerisinin işaretlerini mi taşımaktadır? Bu çalışma, DEM Parti raporunu suçlaştırmayı değil, anayasa hukuku ve siyaset bilimi bakış açısından normatif yönelimlerini çözümlemeyi amaçlamaktadır.

Amaç ve Hedefler

Bu makalenin temel amacı, DEM Parti tarafından sunulan söz konusu raporu, Türkiye’de demokratikleşme ve barış tartışmaları bağlamında eleştirel bir çözümleme süzgecinden geçirmektir. Çalışma, raporu suçlaştırmayı (kriminalize etmeyi) ya da Kürt sorununa demokratik çözüm arayışlarını peşinen reddetmeyi hedeflememektedir. Aksine amaç, Türkiye toplumunun önüne konulan bu metnin neyi önerdiğini, hangi varsayımlara dayandığını ve uzun vadede nasıl siyasal ve hukuksal sonuçlar doğurabileceğini açıklıkla ortaya koymaktır. Bu bağlamda amaç, DEM Parti tarafından MDKDK’ya sunulan Kürt sorununa ilişkin raporu, Türkiye’de demokratikleşme ve barış tartışmalarının ötesine geçen yapısal bir bakış açısıyla çözümlemektir. Makale, söz konusu raporu yalnızca güncel siyasal taleplerin bir toplamı olarak değil, devlet, egemenlik ve kurucu irade anlayışına ilişkin daha derin ve uzun vadeli bir siyasal düşünce sisteminin ifadesi olarak ele almaktadır.

Bu genel amaç doğrultusunda çalışmanın hedefleri şu şekilde belirlenmiştir:

Birinci olarak, DEM Parti raporunun kullandığı kavramsal çerçeveyi, özellikle demokrasi, eşit yurttaşlık, toplumsal öznelik ve barış söylemleri üzerinden çözümlemek hedeflenmektedir. Bu çözümleme ile raporun liberal ve demokratik reform dilinden hangi noktalarda ayrıştığı ve özgün bir siyasal yaklaşım geliştirdiği ortaya konulacaktır.

İkinci olarak, raporda yer alan tarihsel referansların, özellikle Cumhuriyet’in kuruluş süreci ve anayasal kırılma noktalarına ilişkin anlatının, nasıl bir kurucu yeniden yorumlama içerdiği incelenecektir. Bu bağlamda raporun, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal sürekliliğini hangi varsayımlar üzerinden tartışmaya açtığı değerlendirilecektir.

Üçüncü olarak, DEM Parti raporunun normatif içeriği ile Abdullah Öcalan tarafından geliştirilen ve KCK Sözleşmesi’nde kurumsal ifadesini bulan siyasal ve hukuksal yaklaşım arasındaki paralellikler sistemli biçimde ele alınacaktır. Bu hedef, metinler arasında doğrudan bir özdeşlik kurmaktan çok, egemenlik anlayışı, devlet ve toplum ilişkisi, yerel yönetimler ve siyasal öznelik düzeyinde ortaya çıkan yapısal örtüşmeleri görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Dördüncü olarak, söz konusu paralelliklerin Türkiye açısından doğurabileceği siyasal ve hukuksal riskler çözümlenecektir. Bu kapsamda tekil (üniter) devlet yapısı, hukuk devleti ilkesi, anayasal kararlılık ve toplumsal meşruluk başlıkları altında olası etkiler tartışılacaktır.

Son olarak çalışma, Kürt sorununa demokratik çözüm arayışlarının hangi sınırlar içinde Türkiye’nin anayasal düzeniyle uyumlu biçimde sürdürülebileceğine ilişkin çözümleyici bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir. Bu yönüyle makale, bir “reddiye” metni değil, Türkiye toplumunun önüne konulan siyasal önerilerin kapsamını, sınırlarını ve sonuçlarını açıklığa kavuşturmayı amaçlayan eleştirel bir değerlendirme niteliği taşımaktadır.

Araştırma Soruları

Bu makale, DEM Parti tarafından MDKDK’ya sunulan raporu, Türkiye’nin anayasal düzeni, egemenlik anlayışı ve demokratikleşme tartışmaları bağlamında çok boyutlu bir inceleme altına almaktadır. Bu doğrultuda çalışma aşağıdaki temel araştırma sorularına yanıt aramaktadır:

Birinci olarak, DEM Parti raporu Kürt sorununu hangi kavramsal ve normatif çerçeve içinde tanımlamaktadır? Bu çerçeve, liberal ve demokratik reform söylemiyle hangi noktalarda örtüşmekte ve hangi noktalarda ayrışmaktadır?

İkinci olarak, raporda benimsenen tarihsel anlatı ve kurucu referanslar, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal sürekliliği ve egemenlik anlayışı açısından nasıl bir yeniden yorumlama içermektedir? Özellikle Cumhuriyet’in kuruluşuna ve erken anayasal dönemlere yapılan atıflar nasıl bir siyasal meşruluk zemini oluşturmaktadır?

Üçüncü olarak, DEM Parti raporunda yer alan egemenlik, devlet ve toplum ilişkisi, yerel yönetimler ve siyasal öznelik anlayışları, Abdullah Öcalan tarafından geliştirilen ve KCK Sözleşmesi’nde kurumsal ifadesini bulan normatif yaklaşım ile hangi düzeylerde yapısal paralellikler taşımaktadır?

Dördüncü olarak, söz konusu paralellikler Türkiye açısından ne tür siyasal ve hukuksal riskler doğurabilir? Bu bağlamda tekil devlet yapısı, hukuk devleti ilkesi, anayasal kararlılık ve demokratik meşruluk hangi açılardan etkilenme olasılığına sahiptir?

Beşinci olarak, Kürt sorununa ilişkin demokratik çözüm arayışları, Türkiye’nin mevcut anayasal düzeni ve siyasal bütünlüğü ile hangi sınırlar içinde uyumlu biçimde geliştirilebilir? DEM Parti raporunun önerdiği yaklaşım, bu sınırların içinde mi, yoksa ötesinde mi konumlanmaktadır?

Bu araştırma soruları, çalışmanın betimleyici bir rapor özetinin ötesine geçerek, normatif varsayımları ve yapısal sonuçları tartışmayı amaçlayan çözümleyici bir değerlendirme sunmasını olanaklı kılmaktadır.

Yöntem

Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerine dayalı olarak tasarlanmıştır ve esas olarak belge incelemesi (document analysis) ile normatif ve kavramsal çözümleme tekniklerini kullanmaktadır. Araştırmanın temel veri kaynağını, DEM Parti tarafından MDKDK’na sunulan Kürt sorununa ilişkin rapor oluşturmaktadır. Bu metin, yalnızca içerdiği açık siyasa önerileri açısından değil, kullandığı kavramlar, tarihsel referanslar ve kurucu varsayımlar bakımından da çözümlenmiştir.

Çalışmada izlenen yöntem üç aşamalı bir çözümleyici çerçeveye dayanmaktadır. İlk aşamada, DEM Parti raporu sistemli bir biçimde okunarak metinde öne çıkan temel kavramlar (demokrasi, barış, eşit yurttaşlık, toplumsal öznelik, yerel yönetimler ve kurucu irade gibi) saptanmıştır. Bu kavramlar, klasik liberal ve demokratik yazındaki karşılıklarıyla ilişkilendirilerek, raporun hangi noktalarda yerleşik demokratikleşme söylemi içinde kaldığı ve hangi noktalarda ise ayrıştığı ortaya konulmuştur.

İkinci aşamada, raporda yer alan normatif varsayımlar ve siyasal düşünce sistemi, Abdullah Öcalan tarafından geliştirilen ve KCK Sözleşmesi’nde kurumsal ifadesini bulan siyasal ve hukuksal yaklaşım ile karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bu karşılaştırma, metinler arasında doğrudan bir özdeşlik arayışına dayanmamakta ve egemenlik anlayışı, devlet ve toplum ilişkisi, siyasal öznelik ve yönetişim modeli gibi yapısal düzeylerde ortaya çıkan paralellikleri saptamayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda çalışma, ideolojik yakınlık savından çok, normatif evrenler arasındaki kesişim alanlarına odaklanmaktadır.

Üçüncü aşamada ise, söz konusu paralelliklerin Türkiye’nin anayasal düzeni ve hukuk devleti ilkeleri açısından doğurabileceği olası siyasal ve hukuksal sonuçlar çözümlenmiştir. Bu değerlendirme yapılırken anayasa hukuku, siyaset bilimi ve demokratikleşme yazınından yararlanılmış ve tekil devlet yapısı, anayasal kararlılık ve demokratik meşruluk kavramları çözümleyici referans noktaları olarak kullanılmıştır.

Çalışmanın önemli bir yöntembilimsel tercihi metni bağlamından koparmadan değerlendirmektir. Bu nedenle DEM Parti raporu, Türkiye’de Kürt sorununa ilişkin tarihsel deneyimler, önceki çözüm süreçleri ve güncel siyasal ortam dikkate alınarak ele alınmıştır. Bununla birlikte araştırma, deneysel alan verisi üretmeyi değil, normatif ve kuramsal bir çözümleme sunmayı hedeflemektedir.

Son olarak belirtmek gerekir ki bu çalışma, DEM Parti raporunu siyasal olarak mahkum etmeyi ya da meşrulaştırmayı amaçlamamaktadır. Yöntemsel olarak benimsenen eleştirel çözümleme yaklaşımı, metnin taşıdığı varsayımları, sınırları ve olası sonuçları görünür kılmayı hedeflemekte ve değerlendirmeyi çözümleyici tutarlılık ve akademik nesnellik ilkeleri çerçevesinde sürdürmektedir.

KAVRAMSAL ÇERÇEVE: DEMOKRASİ, EGEMENLİK VE KURUCU İRADE

DEM Parti tarafından komisyona sunulan raporun çözümlemesi yalnızca somut siyasa önerilerinin değerlendirilmesiyle sınırlı tutulduğunda eksik kalacaktır. Zira raporun esas belirleyici yönü, kullandığı kavramlar aracılığıyla oluşturduğu siyasal anlam dünyasında ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle çalışmanın bu bölümünde, raporun dayandığı temel kavramsal çerçeve ele alınmakta ve demokrasi, egemenlik ve kurucu irade kavramlarının nasıl tanımlandığı ve bu tanımların Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal ve siyasal geleneğiyle hangi noktalarda gerilim ürettiği incelenmektedir. Anayasa hukukunda kurucu iktidar, mevcut anayasal düzenin içinde işleyen reform süreçlerinden niteliksel olarak farklı, siyasal düzenin temelini yeniden tanımlayan bir güç olarak kavramsallaştırılmaktadır (Sieyes, 2003; Ackerman, 1991).

Demokrasi Anlayışı: Temsilden Toplumsal Özneliklere

Klasik liberal ve demokratik anlayışta demokrasi, esas olarak temsili kurumlar, hukukun üstünlüğü ve anayasal sınırlar çerçevesinde işlerlik kazanan bir siyasal rejim biçimi olarak tanımlanır. Bu yaklaşımda siyasal katılım, bireylerin eşit yurttaşlar olarak seçimler ve kurumsal mekanizmalar aracılığıyla yönetime katılmaları üzerinden kurulur. Devlet, demokratik sürecin hem güvencesi hem de sınırlandırıcısıdır. DEM Parti raporunda ise demokrasi, büyük ölçüde bu kurumsal çerçevenin ötesine taşınarak, “toplumun özneleşmesi” ve “demokratik toplumun kurulması” kavramları etrafında yeniden tanımlanmaktadır. Bu yaklaşımda demokrasi, yalnızca siyasal temsil mekanizmalarıyla sınırlı olmayan ve toplumsal grupların, kimliklerin ve yerel yapıların doğrudan siyasal özne durumuna geldiği bir süreç olarak ele alınmaktadır. Böylelikle birey merkezli yurttaşlık anlayışı, yerini toplu toplumsal özneliklere bırakmaktadır. Bu dönüşüm, demokratik katılımın genişletilmesi açısından normatif olarak çekici görünmekle birlikte, temsili kurumların ve anayasal çerçevenin ikincilleşmesi riskini de beraberinde getirmektedir. Demokrasi, kurallara dayalı bir siyasal rejim olmaktan çok, sürekli genişleyen ve yeniden tanımlanan bir toplumsal savaşım alanı olarak kavramsallaştırılmaktadır. Kurucu iktidarın sürekli ve güncel bir siyasal irade olarak ele alınması, anayasal süreklilik ilkesini zayıflatan ve hukuksal kararlılık sorunlu durumuna getiren sonuçlar doğurabilmektedir (Schmitt, 2008).

Egemenlik Kavramı: Devletten Topluma Doğru Kayma

Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal geleneğinde egemenlik, Anayasa’da açık biçimde ulusa ait olmakla birlikte, devletin kurumsal yapısı ve hukuksal düzeni içinde somutlaşan bir ilke olarak tanımlanmıştır. Egemenliğin kullanımı, anayasal yetkilerle sınırlandırılmış siyasal organlar aracılığıyla gerçekleşir ve bu sınırlar, keyfiliği önleyen temel güvenceler olarak işlev görür. DEM Parti raporunda ise egemenlik, hukuksal ve kurumsal bir yetki olmaktan çok, toplumsal bir nitelik olarak ele alınmaktadır. Raporun dilinde “halk”, “toplum” ve “demokratik irade” kavramları, devletin üzerinde konumlanan kurucu bir güç olarak sunulmaktadır. Bu yaklaşım, egemenliği anayasal kurumlar yerine toplumsal aktörlerin sürekli pazarlık ettiği bir alan durumuna getirmektedir. Egemenliğin bu şekilde yeniden tanımlanması, devletin sınırlayıcı ve düzenleyici rolünü zayıflatırken, siyasal meşruluğun kaynağını değişken toplumsal dinamiklere bağlamaktadır. Bu durum, anayasal kararlılık açısından önemli bir kırılganlık yaratmakta ve egemenliğin sınırlarının belirsizleşmesine yol açmaktadır.

Kurucu İrade ve Anayasal Süreklilik Sorunu

Kurucu irade kavramı, anayasa hukukunda olağan dışı ve tarihsel bir nitelik taşır. Kurucu iktidar, belirli tarihsel koşullar altında ortaya çıkan ve yeni bir siyasal düzeni kuran olağanüstü bir yetki olarak kabul edilir. Bu nedenle demokratik anayasal düzenlerde kurucu irade, süreklilik arz eden bir siyasal aktör değil, tamamlanmış bir tarihsel “an” ı temsil eder. DEM Parti raporunda ise kurucu irade, geçmişte tamamlanmış bir süreç olarak değil, bugün yeniden oluşturulması gereken bir siyasal görev olarak ele alınmaktadır. Toplumun farklı kesimlerinin kurucu özne olarak tanınması gerektiği yönündeki vurgu, anayasal düzenin sürekliliğini zayıflatan bir anlayışı beraberinde getirmektedir. Kurucu iradenin güncel siyasal savaşımların parçası durumuna gelmesi, anayasanın bağlayıcılığını ve üstünlüğünü tartışmalı kılmaktadır. Bu yaklaşım, anayasanın bir uzlaşı ve kararlılık metni olmaktan çok, sürekli yeniden pazarlık konusu yapılan bir siyasal sözleşmeye dönüşmesi riskini doğurmaktadır. Böyle bir durumda anayasal düzen, hukuksal öngörülebilirlik üretmek yerine, siyasal güç dengelerine bağlı olarak şekillenen geçici bir çerçeve durumuna gelebilir.

Toplum Merkezli Siyasal Düzen Düşüncesi

DEM Parti raporunun kavramsal çerçevesi bütüncül biçimde ele alındığında, devlet merkezli bir siyasal düzen anlayışından toplum merkezli bir yönetişim modeline doğru belirgin bir yönelim göze çarpmaktadır. Devlet, bu düşünce sisteminde asli kurucu ve düzenleyici aktör olmaktan çıkarak, toplumsal taleplere yanıt veren ikincil bir yapıya indirgenmektedir. Toplum merkezli bu siyasal düzen anlayışı, demokratik katılımı artırma savı taşımakla birlikte, siyasal otoritenin dağılması ve sorumluluk alanlarının belirsizleşmesi riskini de beraberinde getirmektedir. Devletin hukuksal bütünlüğü ile toplumsal çoğulculuk arasındaki denge, bu yaklaşımda belirgin biçimde toplumsal çoğulculuk lehine kaymaktadır. Bu durum, özellikle tekil devlet yapısına sahip ülkelerde, siyasal birlik ve hukuksal eşitlik açısından tartışmalı sonuçlar doğurabilecek bir gizil güç barındırmaktadır. Bu kavramsal çerçeve, DEM Parti raporunun neden yalnızca bir reform belgesi olarak değil, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal düzenine ilişkin daha kapsamlı bir dönüşüm önerisi olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bir sonraki bölümde, bu kavramsal varsayımların raporda nasıl somut siyasa ve kurumsal önerilere dönüştüğü ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

DEM PARTİ RAPORUNUN TEMEL VARSAYIMLARI

DEM Parti tarafından komisyona sunulan rapor, yalnızca belirli siyasa önerilerinden oluşan teknik bir metin değil, belirgin varsayımlara dayanan bütüncül bir siyasal anlatı sunmaktadır. Bu anlatı, Kürt sorununun neden ortaya çıktığı, nasıl tanımlanması gerektiği ve hangi aktörler aracılığıyla çözülebileceği konularında açık ya da örtük kabuller içermektedir. Bu bölümde raporun dayandığı temel varsayımlar, çözümleyici bir ayrıştırma yoluyla ele alınmaktadır.

Kürt Sorununun Kaynağına İlişkin Varsayım: Devlet Merkezli Sorun Anlatısı

Raporun en temel varsayımlarından biri, Kürt sorununun esas olarak devletin kuruluşundan itibaren izlediği tekçi, merkeziyetçi ve güvenlikçi siyasaların sonucu olduğudur. Bu çerçevede sorun, toplumsal ya da bölgesel dinamiklerin karmaşık etkileşimi olarak değil, büyük ölçüde devletin tercihleri ve uygulamaları üzerinden açıklanmaktadır. Cumhuriyet’in erken dönemine yapılan göndermeler, özellikle 1924 Anayasası sonrasında şekillenen yurttaşlık ve egemenlik anlayışının Kürt kimliğini dışladığı savını güçlendirmek üzere kullanılmaktadır. Bu yaklaşım, devletin tarihsel rolünü sürekli olarak sorun üreten bir aktör olarak konumlandırırken, Kürt siyasal taleplerini büyük ölçüde bu dışlayıcı yapıya verilen tepkiler olarak çerçevelendirmektedir. Böylelikle siyasal şiddet, örgütlenme biçimleri ve toplumsal çatışma dinamikleri ikincil unsurlar durumuna gelmektedir.

Tarihsel Kırılma Varsayımı: 1921–1924 Ayrımı

Raporda öne çıkan bir diğer temel varsayım, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde 1921 Anayasası ile 1924 Anayasası arasında keskin bir siyasal ve anayasal kopuş yaşandığı savıdır. 1921 Anayasası, çoğulcu, yerel özerkliğe açık ve kapsayıcı bir kurucu metin olarak ideal olarak tanımlanırken, 1924 Anayasası merkeziyetçi, tekçi ve dışlayıcı bir düzenin başlangıcı olarak sunulmaktadır. Bu varsayım, Cumhuriyet’in anayasal sürekliliğini sorun durumuna getiren bir tarih okumasına dayanmaktadır. Kurucu iradenin meşruluğu 1924 sonrası gelişmeler üzerinden sorgulanmakta ve çözüm önerileri ise örtük biçimde 1921 ruhuna dönüş fikri etrafında şekillenmektedir. Bu yaklaşım, tarihsel bağlamın karmaşıklığını sadeleştiren ve siyasal tercihleri normatif bir ayrım üzerinden yeniden kodlayan bir anlatı üretmektedir.

Çözümün Öznesine İlişkin Varsayım: Toplum ve “Önderlik” Merkezliliği

DEM Parti raporu, Kürt sorununun çözümünde temel özneyi, devletin anayasal kurumları yerine “toplum” ve belirli siyasal aktörler üzerinden tanımlamaktadır. Bu çerçevede toplumsal kesimlerin, yerel yapıların ve sivil aktörlerin kurucu rolüne yapılan vurgu dikkat çekicidir. Devlet ise daha çok dönüşmesi ve sınırlandırılması gereken bir yapı olarak konumlandırılmaktadır. Bu varsayımın en tartışmalı boyutlarından biri, Abdullah Öcalan’a atfedilen merkezi roldür. Rapor, Öcalan’ı yalnızca geçmişin bir aktörü olarak değil, barış sürecinin yönlendirici ve belirleyici figürü olarak ele almaktadır. Böylelikle siyasal çözüm, kurumsal ve toplu mekanizmalar yerine, belirli bir liderin iradesiyle ilişkilendirilmektedir.

Yerel Yönetimlere İlişkin Varsayım: Demokratikleşmenin Asli Yeri Olarak Yerel Alan

Raporun bir diğer temel varsayımı, demokratikleşmenin ve barışın esas olarak yerel düzeyde kurulabileceğidir. Kayyım uygulamalarının kaldırılması, yerel yönetimlerin yetkilerinin genişletilmesi ve yerel siyasal temsilin güçlendirilmesi bu varsayımın somut yansımalarıdır. Yerel alanın bu şekilde merkezi bir siyasal alan olarak kurgulanması, yerinden yönetim ilkesinin ötesine geçen bir yönetişim anlayışını ima etmektedir. Yerel yönetimler, yalnızca hizmet sunan yönetsel birimler değil, siyasal karar alma ve kimlik oluşturmanın temel aktörleri olmaktadır. Bu durum, tekil devlet yapısı içinde merkez–yerel dengesinin yeniden tanımlanmasını gündeme getirmektedir. Tekil devlet yapıları içinde yerel yönetimlerin siyasal özne durumuna gelmesi, demokratikleşme ile siyasal birlik arasındaki dengeyi yeniden tartışmaya açan yapısal bir dönüşüm anlamına gelmektedir (Ackerman, 1991).

Hukuk ve Adalet Anlayışına İlişkin Varsayım: Yargısal Olandan Toplumsal Olana

Son olarak rapor, hukuk ve adalet kavramlarını büyük ölçüde yargısal süreçler yerine toplumsal yüzleşme ve gerçeklerin anlatılması üzerinden ele almaktadır. Siyasal yazında “Hakikat ve Adalet Komisyonu” olarak adlandırılan ve DEM raporunda farklı kelimelerle ifade edilen kurumsal yapı önerisi geçmişle hesaplaşmayı hukuksal sorumluluktan çok toplu hafıza ve toplumsal barış hedefi etrafında kurgulamaktadır. Bu varsayım, ağır insan hakları ihlallerinin görünür kılınması açısından önemli bir olanak sunmakla birlikte, adaletin bireysel sorumluluk ve yargısal denetim ilkelerinden uzaklaşması riskini de beraberinde getirmektedir. Hukukun normatif ve bağlayıcı niteliği yerine, siyasal uzlaşmaya dayalı bir adalet anlayışı ön plana çıkmaktadır. Bu temel varsayımlar bir arada değerlendirildiğinde, DEM Parti raporunun Kürt sorununu yalnızca çözüme kavuşturmayı değil, devlet, egemenlik ve siyasal düzen anlayışını yeniden tanımlamayı hedefleyen kapsamlı bir siyasal çerçeve sunduğu görülmektedir. Bir sonraki bölümde, bu varsayımların KCK normatif evreniyle hangi noktalarda kesiştiği ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

DEM PARTİ RAPORU İLE KCK NORMATİF EVRENİ ARASINDAKİ PARALELLİKLER

Bu bölüm, DEM Parti tarafından komisyona sunulan rapor ile Abdullah Öcalan tarafından geliştirilen ve KCK Sözleşmesi’nde kurumsal ifadesini bulan normatif evren arasındaki yapısal paralellikleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Buradaki amaç, iki metin arasında doğrudan bir özdeşlik ya da niyet atfı kurmak değil, egemenlik anlayışı, siyasal öznelik, yönetişim modeli ve adalet düşüncesi gibi temel alanlarda ortaya çıkan kavramsal ve işlevsel örtüşmeleri çözümleyici olarak görünür kılmaktır.

Egemenlik Anlayışında Paralellik: Devlet Merkezliliğinden Toplum Merkezliliğine

KCK normatif evreninin en belirgin özelliklerinden biri, egemenliğin devlete değil topluma ait olduğu varsayımıdır. Bu yaklaşımda devlet, tarihsel olarak siyasal, toplumsal ve ekonomik baskı üreten bir yapı olarak ele alınmakta ve siyasal meşruluğun asıl kaynağı ise toplumun örgütlü iradesi olarak tanımlanmaktadır. Egemenlik, hukuksal sınırlarla tanımlanmış kurumsal bir yetki olmaktan çok, sürekli olarak yeniden kurulan toplumsal bir süreçtir. DEM Parti raporunda da benzer bir egemenlik anlayışı dikkat çekmektedir. Rapor, devletin egemenlik yetkilerini sınırlayan ve toplumsal aktörleri kurucu özne konumuna yükselten bir dil kullanmaktadır. “Toplumun özneleşmesi” ve “demokratik iradenin açığa çıkması” vurguları, egemenliğin anayasal kurumlardan çok toplumsal alanlarda üretildiği bir siyasal anlayışı yansıtmaktadır. Bu yönüyle rapor, KCK normatif evreninde merkezi olan toplum merkezli egemenlik anlayışıyla belirgin bir paralellik taşımaktadır.

Siyasal Öznelik ve Demokratik Ulus Kavrayışı

KCK yaklaşımında “demokratik ulus” kavramı, etnik ya da hukuksal bir birlikten çok, çok kimlikli ve çok katmanlı bir toplumsal birliktelik anlayışına karşılık gelmektedir. Bu anlayışta ulus, anayasal bir çerçeve içinde tanımlanmış siyasal birlik olmaktan çıkarak, farklı toplumsal öznelerin yatay ilişkiler ağı içinde bir arada var olduğu dinamik bir yapı durumuna gelir. DEM Parti raporunda da ulus devlet eleştirisi ve tekçi yurttaşlık anlayışının reddi belirgin bir biçimde yer almaktadır. Eşit yurttaşlık, bireysel hak ve yükümlülükler temelinde değil, kimliklerin tanınması ve toplu varoluşun kabulü üzerinden tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım, demokratik ulus fikrinin anayasal birlikten çok toplumsal çoğulculuk temelinde kurulması gerektiği yönündeki KCK yaklaşımıyla kavramsal bir örtüşme sergilemektedir.

Yerel Yönetimler ve Öz-Yönetim Mantığı

KCK normatif evreninde yerel yönetimler, yalnızca yönetsel birimler değil, siyasal karar alma süreçlerinin asli alanları olarak kurgulanmaktadır. Komün, meclis ve konsey yapıları, merkezi devlet otoritesinden bağımsız işleyen ve toplumsal iradeyi doğrudan yansıtan yapılar olarak tasarlanmıştır. Bu yönetişim modeli, çok katmanlı ve gevşek bağlı bir siyasal düzen öngörmektedir. DEM Parti raporu, “öz-yönetim” kavramını doğrudan kullanmamakla birlikte, yerel yönetimlere atfettiği siyasal rol itibarıyla benzer bir işlevsel çerçeve sunmaktadır. Kayyım uygulamalarının kaldırılması, yerel yönetimlerin yetkilerinin genişletilmesi ve yerel siyasal temsilin güçlendirilmesi talepleri, yerelin demokratikleşmenin asli alanı olarak konumlandırıldığını göstermektedir. Bu yaklaşım, tekil devlet yapısı içinde eylemli bir yerinden yönetim yönelimine işaret etmekte ve KCK’nin öz-yönetim mantığıyla örtüşen sonuçlr üretme gizil gücü taşımaktadır.

Önderlik Kavramı ve Siyasal Rehberlik

KCK normatif evreninde Abdullah Öcalan, yalnızca tarihsel bir figür değil, ideolojik, siyasal ve ahlaksal bir referans noktası olarak konumlandırılmaktadır. “Önderlik” kavramı, siyasal yön belirleyen ve süreci meşrulaştıran kurucu bir rol üstlenmektedir. DEM Parti raporunda Öcalan’a atfedilen rol, benzer bir siyasal rehberlik anlayışını yansıtmaktadır. Rapor, barış sürecinin ilerlemesini büyük ölçüde Öcalan’ın iradesi ve yönlendirici kapasitesiyle ilişkilendirmekte ve çözümün başarısını belirli bir lider figürüne bağlamaktadır. Bu durum, siyasal sürecin kurumsal mekanizmalar yerine kişiselleşmiş bir otorite etrafında şekillenmesi riskini doğurmakta ve KCK normatif evrenindeki önderlik anlayışıyla yapısal bir paralellik ortaya koymaktadır.

Adalet ve Gerçek Anlayışında Örtüşme

KCK yaklaşımında adalet, çoğu zaman yargısal süreçlerden çok toplumsal yüzleşme ve tarihsel hesaplaşma üzerinden ele alınmaktadır. Hukuksal sorumluluk, toplu hafıza ve siyasal uzlaşma lehine ikincilleştirilmektedir. DEM Parti raporunda önerilen model de benzer bir anlayışı yansıtmaktadır. Geçmiş ihlallerin ortaya çıkarılması ve toplumsal barışın sağlanması hedefi ön plana çıkarken yargısal mekanizmaların rolü belirsiz bırakılmaktadır. Bu yaklaşım, adaletin normatif ve bağlayıcı hukuk kurallarından çok siyasal uzlaşmalar üzerinden oluşturulması riskini beraberinde getirmekte ve KCK normatif evreniyle anlamlı bir örtüşme sergilemektedir. Bu paralellikler birlikte değerlendirildiğinde, DEM Parti raporunun, KCK’nin devlet dışı, toplum merkezli ve çok katmanlı siyasal düzen anlayışıyla önemli ölçüde kesiştiği görülmektedir. Bu kesişim, raporun yalnızca demokratikleşme ve barış odaklı bir reform belgesi olmadığını, Türkiye’nin egemenlik anlayışı ve siyasal düzenine ilişkin daha derin bir dönüşüm düşüncesini yansıttığını göstermektedir. Bir sonraki bölümde, bu paralelliklerin Türkiye açısından doğurabileceği siyasal ve hukuksal riskler ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

DEM PARTİ RAPORU İLE 1982 ANAYASASI’NIN TEMEL İLKELERİ ARASINDAKİ FARKLAR

DEM Parti tarafından komisyona sunulan raporun en dikkat çekici yönlerinden biri, mevcut anayasal düzenle kurduğu örtük uzaklıktır. Rapor, 1982 Anayasası’nı doğrudan hedef alan veya açık biçimde reddeden bir dil kullanmamakla birlikte Anayasa’nın dayandığı temel ilkeleri aşındıran, yeniden yorumlayan ya da işlevsizleştiren bir siyasal yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu bölümde, DEM Parti raporu ile 1982 Anayasası’nın kurucu ilkeleri arasındaki temel farklılıklar anayasa hukuku bakış açısından ele alınmaktadır.

Devletin Niteliği: Tekil Devlet ile Çok Katmanlı Siyasal Düzen

1982 Anayasası’nın değiştirilemez hükümleri arasında yer alan tekil devlet ilkesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin tek egemenlik, tek hukuk düzeni ve tek siyasal merkez üzerine kurulu olduğunu ifade eder. Tekil devlet, yalnızca yönetsel bir tercih değil, siyasal birliğin ve anayasal eşitliğin güvencesi olarak tasarlanmıştır. DEM Parti raporu ise tekil devleti doğrudan reddetmemekle birlikte, çok katmanlı ve toplum merkezli bir siyasal düzen anlayışını normalleştirmektedir. Yerel yönetimlerin siyasal özne durumuna getirilmesi, yerelin demokratikleşmenin asli alanı olarak sunulması ve merkezi otoritenin sürekli sorun yaratıcı olarak görülmesi teki devlet olmanın siyasal içeriğini zayıflatan bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu durum, anayasal olarak korunan tekil yapının eylemli olarak aşındırılması riskini doğurmaktadır. Bu yaklaşım siyasal anlamda federalizme ya da Öcalan’ın deyimiyle ‘demokratik konfederalizm’e gidebilecek çizgiyi işaret etmektedir.

Egemenliğin Kaynağı ve Kullanımı

1982 Anayasası’na göre egemenlik, kayıtsız şartsız ulusa aittir ve bu egemenlik, Anayasa’nın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanılır. Bu ilke, egemenliğin keyfi kullanımı ile sürekli yeniden tanımlanmasını engelleyen temel bir anayasal güvencedir. DEM Parti raporunda ise egemenlik, anayasal kurumlar aracılığıyla kullanılan hukuksal bir yetkiden çok, toplumsal iradenin doğrudan ortaya çıkışı olarak kavramsallaştırılmaktadır. Toplumun kurucu özne olarak sürekli öne çıkarılması, egemenliğin sınırlarının belirsizleşmesine ve anayasal organların ikincilleşmesine yol açabilecek bir anlayışı yansıtmaktadır. Bu yaklaşım, 1982 Anayasası’nın öngördüğü kurumsallaşmış egemenlik modeliyle açık bir gerilim içindedir.

Yurttaşlık Anlayışı: Hukuksal Eşitlikten Kimlik Temelli Çoğulculuğa

1982 Anayasası, yurttaşlığı hukuksal ve bireysel bir statü olarak tanımlar. Anayasa’nın 66. maddesi, Türk vatandaşlığını etnik veya kültürel bir ait olma değil, hukuksal bir bağ olarak düzenlemektedir. Bu yaklaşım, farklı toplumsal gruplar arasında anayasal eşitliği güvence altına almayı amaçlamaktadır. DEM Parti raporu ise yurttaşlığı, hukuksal eşitlikten çok kimliklerin tanınması ve toplu varoluşun kabulü üzerinden ele almaktadır. Eşit yurttaşlık kavramı, bireysel haklardan çok, toplu kimliklerin siyasal alanda görünür kılınması üzerinden tanımlanmaktadır. Bu durum, anayasal yurttaşlık anlayışını dönüştürme gizil gücü taşımakta ve hukuksal eşitlik ilkesinin yerini kimlik temelli bir siyasal düzenin alması riskini beraberinde getirmektedir.

Kurucu İktidar ve Anayasal Süreklilik

1982 Anayasası, tüm eleştirilerine karşın, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal sürekliliğinin bir parçası olarak işlev görmektedir. Kurucu iktidar, Anayasa’nın kabulüyle birlikte tamamlanmış bir tarihsel süreç olarak kabul edilir ve siyasal iktidarın meşruluğu bu anayasal çerçeve içinde tanımlanır. DEM Parti raporunda ise kurucu iktidar fikri, tamamlanmış bir süreç olarak değil, güncel siyasal savaşımının parçası durumuna getirilmiş bir olgu olarak ele alınmaktadır. Toplumun yeniden kurucu özne olarak tanımlanması, anayasal sürekliliği zayıflatan ve mevcut anayasal düzeni geçici bir uzlaşma metni durumuna indirgeyen bir yaklaşımı yansıtmaktadır.

Hukuk Devleti ve Yargının Konumu

1982 Anayasası, hukuk devleti ilkesini anayasal düzenin temel taşlarından biri olarak kabul eder. Yargı bağımsızlığı, suç ve cezanın yasallığı, kanun önünde eşitlik gibi ilkeler siyasal iktidarın sınırlandırılmasını amaçlayan anayasal güvencelerdir. DEM Parti raporunda ise hukuk devleti ilkesi, büyük ölçüde geçmişle yüzleşme ve toplumsal barış hedefleri bağlamında ele alınmaktadır. “Gerçek ve Adalet Komisyonu”na benzeyen öneriler yargısal süreçlerin yerine veya önüne geçen siyasal mekanizmaların öne çıkmasına yol açabilecek bir çerçeve sunmaktadır. Bu yaklaşım, hukuk devletinin kişiselleşmesi ve siyasal uzlaşmalara bağımlı duruma gelmesi riskini beraberinde getirmektedir.

Bu farklılıklar birlikte değerlendirildiğinde, DEM Parti raporunun, 1982 Anayasası’nın dayandığı temel ilkelerle kısmi değil, yapısal bir gerilim içinde olduğu görülmektedir. Bu gerilim, anayasal reform tartışmalarının ötesinde, Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik anlayışı ve siyasal bütünlüğüne ilişkin daha derin bir tartışmayı zorunlu kılmaktadır. Sonuç bölümünde, bu saptamaların genel bir değerlendirmesi yapılacak ve raporun Türkiye açısından taşıdığı anlam bütüncül biçimde ele alınacaktır.

DEM PARTİNİN 1982 ANAYASASI’NIN DİBAÇESİNE YÖNELİK ELEŞTİRİSİNİN ANLAMI VE AMAÇLARI

DEM Parti raporunun en temel ve stratejik eleştirilerinden biri, 1982 Anayasası’nın dibaçe (başlangıç) bölümüne yöneliktir. Bu eleştiri, teknik ya da simgesel bir itirazdan ibaret değildir, aksine anayasal düzenin meşruluk temeline ilişkin köklü bir sorgulamayı içermektedir. Anayasaların dibaçe bölümleri, bağlayıcı normlar içermese de anayasal düzenin kurucu felsefesini ve egemenlik anlayışını yansıtan temel referans metinlerdir (Arendt, 1963).

Dibaçe Neden Önemlidir?: Anayasa hukukunda dibaçe normatif hükümler kadar bağlayıcı olmasa da Anayasa’nın ruhunu, kurucu felsefesini ve egemenlik anlayışını yansıtan metindir. Türkiye’de Anayasa Mahkemesi içtihatlarında da dibaçe Anayasal yorumda referans alınan, Devletin niteliklerini ve anayasal kimliğini belirleyen bir çerçeve metin olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla dibaçeye yöneltilen eleştiri, tek tek maddelere değil, anayasanın kurucu anlatısına yöneltilmiş bir eleştiridir.

DEM Parti Dibaçeyi Neden Sorunlu Görüyor?: DEM Parti raporunda dibaçeye yöneltilen eleştiriler üç ana eksende yoğunlaşmaktadır: Birincisi, tekçi ulus ve Devlet anlatısıdır. 1982 Anayasası’nın dibaçesinde Türk ulusu, bölünmez bütünlük, ulusal birlik ve beraberlik vurgularını merkezine alır. DEM raporu ise bu anlatıyı diğer kimlikleri dışlayan, toplumu tektipleştiren ve Kürt kimliğini ve toplu varoluşu görünmez kılan bir kurucu ideoloji olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle dibaçe, DEM açısından yalnızca geçmişin dili değil, bugünkü siyasal düzeni meşrulaştıran ideolojik bir metindir. İkincisi, kurucu irade ve meşruluk sorunudur. DEM Parti, 1982 Anayasası’nı yalnızca içerik bakımından değil, kurucu iradesi bakımından da sorunlu görmektedir. Dibaçe Devleti kuran iradeyi tekil ve tamamlanmış bir tarihsel an olarak sunar. Egemenliği anayasal kurumlara devreder. DEM raporu ise kurucu iradenin tamamlanmadığını, toplumun hala kurucu özne olması gerektiğini, mevcut anayasal düzenin tarihsel bir “ara rejim” niteliği taşıdığını örtük biçimde ileri sürmektedir. Bu nedenle dibaçenin yeniden yazılması talebi, yeni bir kurucu meşruluk alanı açma girişimi olarak okunmalıdır. Üçüncüsü, egemenlik ve siyasal ait olma duygusunun yeniden tanımlanmasıdır. 1982 Anayasası’nın dibaçesi egemenliği ulus adına, Devlet merkezli ve bölünmez ve devredilmez bir yetki olarak tanımlar. DEM Parti raporu ise egemenliği topluma ait, çok katmanlı, yerel ve toplu düzeylerde yeniden üretilebilen bir süreç olarak kavramsallaştırmaktadır. Bu nedenle dibaçenin mevcut şekli DEM açısından Devletin üstünlüğünü meşrulaştıran, toplumsal özneyi bastıran ve demokratik ulus anlayışını engelleyen bir metin olarak görülmektedir.

Dibaçenin Yeniden Yazılması Talebinin Asıl Amacı: Bu çerçevede DEM Parti’nin dibaçe talebinin amacı simgesel bir dil değişikliği değil, Anayasa’nın egemenlik anlayışını, yurttaşlık tanımını, kurucu özne fikrini kökten dönüştürmektir. Başka bir ifadeyle dibaçenin yeniden yazılması, anayasanın “nasıl işleyeceğinden” çok, “ne adına ve kim adına var olduğu”nun yeniden tanımlanması anlamına gelmektedir. Bu nedenle dibaçe tartışması teknik bir anayasa değişikliği değil kurucu siyasal düzen tartışmasıdır.

Değerlendirmek gerekirse, DEM Parti raporunun 1982 Anayasası’nın dibaçesine yönelttiği eleştiriler, anayasanın yalnızca belirli maddeleriyle değil, kurucu felsefesiyle de yapısal bir uyuşmazlık içinde olduğunu göstermektedir. Aşağıdaki çizelgede bu uyuşmazlıklar temel anayasal ilkeler üzerinden karşılaştırmalı olarak sunulmaktadır.

1982 ANAYASASI- DEM PARTİ RAPORU KARŞILAŞTIRMALI ÇİZELGESİ

Aşağıdaki çizelge, 1982 Anayasası’nın kurucu ilkeleri ile DEM Parti tarafından komisyona sunulan raporda ortaya konulan siyasal ve normatif yaklaşım arasındaki temel farklılıkları karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Çizelge, teknik anayasa maddelerinden çok, her iki metnin dayandığı egemenlik, yurttaşlık ve siyasal düzen anlayışlarını görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Çizelge 1:   Karşılaştırmalı Çizelgesi
Başlık	1982 Anayasası’nın Yaklaşımı	DEM Parti Raporunun Yaklaşımı
Kurucu Felsefe	Devlet merkezli, tamamlanmış bir kurucu iradeye dayalı anayasal düzen	Toplum merkezli, sürekli yeniden kurulan kurucu irade anlayışı
Dibaçe (Başlangıç Bölümü)	Türk ulusu, bölünmez bütünlük, milli birlik ve devletin üstünlüğü vurgusu	Tekçi ve dışlayıcı olarak değerlendirilen kurucu anlatının yeniden yazılması talebi
Devletin Niteliği	Tekil devlet, tek egemenlik ve tek hukuk düzeni	Çok katmanlı, yerel düzeyi siyasal özne durumuna getiren yönetişim anlayışı
Egemenliğin Kaynağı	Egemenlik kayıtsız şartsız ulusa aittir; anayasal organlar eliyle kullanılır	Egemenlik topluma aittir; doğrudan ve yerel düzeylerde yeniden üretilir
Egemenliğin Kullanımı	Yetkili anayasal kurumlar aracılığıyla, sınırları belirli	Toplumsal iradenin sürekli ve doğrudan görünümü olarak kavramsallaştırılır
Yurttaşlık Anlayışı	Hukuksal ve bireysel statü; eşitlik birey temellidir	Kimlik temelli, toplu varoluşu tanıyan çoğulcu yurttaşlık anlayışı
Ulus Tanımı	Anayasal ve hukuksal birlik olarak ulus	Demokratik ulus; çok kimlikli ve toplumsal birliktelik
Merkez–Yerel İlişkisi	Merkeziyetçi yapı; yerel yönetimler yönetsel birimlerdir	Yerel yönetimler demokratikleşmenin ve siyasal karar almanın asli alanı
Yerel Yönetimler	Yetkileri anayasa ve kanunlarla sınırlı	Yetkilerinin genişletilmesi, siyasal özne durumuna gelmeleri
Kurucu İktidar Anlayışı	Tamamlanmış ve tarihsel olarak kapanmış	Güncel siyasal sürecin parçası, yeniden açılabilir
Hukuk Devleti	Yargı merkezli, normatif ve bağlayıcı hukuk düzeni	Toplumsal barış ve yüzleşme odaklı, siyasal uzlaşmaya açık hukuk anlayışı
Adalet Mekanizması	Yargı organları ve bireysel sorumluluk esaslı	“Hakikat ve Adalet Komisyonu”na benzer siyasal mekanizmalar
Siyasal Meşruluk	Anayasa ve seçimler yoluyla tesis edilir	Toplumsal irade ve kurucu özne vurgusu üzerinden tanımlanır
Devlet ve Toplum İlişkisi	Devlet düzen kurucu ve sınır koyucu aktör	Devlet dönüşmesi ve sınırlandırılması gereken yapıdır
Anayasal Süreklilik	Cumhuriyet’in anayasal devamlılığı vurgulanır	Süreklilik yerine kurucu dönüşüm fikri ön plandadır

 

Bu karşılaştırma, DEM Parti raporunun 1982 Anayasası ile yalnızca belirli maddeler düzeyinde değil, anayasanın kurucu felsefesi ve egemenlik anlayışı düzeyinde de derin bir farklılaşma içinde olduğunu ortaya koymaktadır. Bir sonraki ve son bölümde, bu farklılaşmaların Türkiye açısından taşıdığı siyasal ve hukuksal sonuçlar bütüncül biçimde değerlendirilecektir. Temsili demokrasilerde egemenliğin kullanımı, doğrudan ve sürekli bir toplumsal iradeden çok, anayasal kurumlar aracılığıyla sınırlandırılmış bir çerçevede gerçekleşmektedir (Dicey, 1982).

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ: SİYASAL REFORM MU, KURUCU DÖNÜŞÜM MÜ?

Bu çalışmada yapılan karşılaştırmalı çözümleme, DEM Parti tarafından komisyona sunulan raporun, yalnızca Kürt sorununun çözümüne yönelik bir siyasa belgesi olmadığını, Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzeni, egemenlik anlayışı ve siyasal bütünlüğü açısından kapsamlı sonuçlar doğurabilecek bir kurucu dönüşüm düşüncesi içerdiğini ortaya koymaktadır. Rapor ile 1982 Anayasası arasında saptanan farklılıklar, teknik anayasa değişiklikleriyle giderilebilecek sınırlı uyumsuzluklar değil, siyasal sistemin temel dayanaklarına ilişkin yapısal ayrışmalar niteliğindedir.

Siyasal Sonuçlar: Egemenlik ve Siyasal Birliğin Yeniden Tanımlanması

DEM Parti raporunun benimsediği toplum merkezli egemenlik anlayışı, mevcut anayasal sistemde egemenliğin kullanımına ilişkin kurumsal çerçeveyi zayıflatma gizil gücü taşımaktadır. Egemenliğin anayasal organlar yerine sürekli ve doğrudan toplumsal irade üzerinden tanımlanması, siyasal meşruluğun sınırlarını belirsizleştirmekte ve temsili demokrasinin yerine parçalı ve çok merkezli bir siyasal düzenin geçmesini gündeme getirmektedir. Bu durum, Türkiye açısından yalnızca bir yönetim modeli tartışması değil, siyasal birliğin nasıl korunacağı sorusunu da beraberinde getirmektedir. Yerel yönetimlerin siyasal özne olması ve merkezi otoritenin sürekli sorun olarak görülmesi, tekil devlet yapısı içinde merkez ve yerel gerilimini derinleştirme riski taşımaktadır. Siyasal alanın çok katmanlı biçimde yeniden kurgulanması, ortak kamusal alanın ve ulusal siyasal ait olma duygusunun zayıflamasına yol açabilecek sonuçlar doğurabilir.

Hukuksal Sonuçlar: Anayasal Süreklilik ve Hukuk Devleti İlkesi

Raporda öne çıkan kurucu iradenin yeniden tanımlanması fikri, anayasal süreklilik ilkesini doğrudan etkilemektedir. Anayasanın geçici ve sürekli yeniden pazarlığa açık bir metin olarak kavramsallaştırılması, hukuksal öngörülebilirlik ve normatif kararlılık açısından ciddi sorunlar doğurabilir. Hukukun, siyasal uzlaşmalara bağlı olarak sürekli yeniden tanımlanması, hukuk devleti ilkesinin bağlayıcı niteliğini zayıflatma riskini beraberinde getirmektedir. “Hakikat ve Adalet Komisyonu” gibi yargı dışı mekanizmaların ön plana çıkarılması ise adaletin kişiselleşmesi ve siyasal süreçlere bağımlı kılınması tehlikesini doğurmaktadır. Yargısal denetimin ikincilleştirilmesi, bireysel sorumluluk ilkesinin aşınmasına ve hukuksal hesap verebilirliğin yerini toplu siyasal uzlaşmaların almasına yol açabilir. Bu durum, hukuk devletinin temel güvenceleri açısından yapısal bir gerilim yaratmaktadır. DEM Parti raporunda “Hakikat ve Adalet Komisyonu” ifadesi kurumsal bir başlık olarak yer almamakla birlikte, raporda önerilen geçmişle yüzleşme ve adalet anlayışı, karşılaştırmalı yazında “hakikat ve adalet komisyonları” olarak tanımlanan geçiş dönemi adaleti modelleriyle işlevsel benzerlikler taşımaktadır (Teitel, 2000; Hayner, 2011).

Kurucu Meşruluk Tartışması ve Toplumsal Riskler

DEM Parti raporunun dibaçeye yönelik eleştirileri ve kurucu anlatıyı yeniden yazma talebi, anayasanın meşruluk kaynağını doğrudan tartışmaya açmaktadır. Bu yaklaşım, toplumun farklı kesimleri arasında yeni bir kurucu meşruluk savaşımının doğmasına zemin hazırlayabilir. Anayasal düzenin ortak ve kapsayıcı bir zemin olmaktan çıkıp, siyasal yarışmanın ana nesnesi durumuna gelmesi, toplumsal kutuplaşmayı derinleştirme riski taşımaktadır. Özellikle kimlik temelli yurttaşlık anlayışının anayasal çerçeveye taşınması, bireysel eşitlik ilkesinin zayıflaması ve toplu ait olma duygusu üzerinden yeni siyasal hiyerarşilerin oluşması olasılığını beraberinde getirmektedir. Bu durum, demokratik temsil sorunlarını çözmek yerine, yeni gerilim alanları üretme gizil gücüne sahiptir. Kimlik temelli yurttaşlık yaklaşımları, bireysel eşitlik ilkesini tamamlayıcı bir unsur olarak sunulsa da anayasal düzlemde toplu ait olma duygularının siyasal statü kazanması yeni gerilim alanları yaratabilmektedir (Kymlicka, 1995).

Genel Değerlendirme

Sonuç olarak, DEM Parti raporu, barış ve demokratikleşme söylemi üzerinden meşrulaştırılan, ancak içerdiği normatif tercihler itibarıyla Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzenini köklü biçimde dönüştürmeyi hedefleyen bir siyasal çerçeve sunmaktadır. Bu çerçeve, mevcut anayasal sistemle uyumlu bir reform programından çok, egemenlik, kurucu iktidar ve siyasal birlik anlayışının yeniden tanımlanmasını öngören bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Bu nedenle söz konusu raporun Türkiye toplumu tarafından açık, saydam ve çok boyutlu biçimde tartışılması gerekmektedir. Kürt sorununun çözümü, demokratikleşme ve barış hedefleri, ancak anayasal düzenin temel ilkeleriyle uyumlu, hukuk devleti ve siyasal birlik ilkesini koruyan bir çerçeve içinde kalıcı ve meşru sonuçlar üretebilir. Aksi durumda çözüm arayışları yeni anayasal ve siyasal krizlerin kaynağı olma riskini taşımaktadır.

 

Kaynakça

 

Birincil Metinler

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982).

DEM Parti. (2024). Kürt sorununun çözümüne ilişkin komisyona sunulan rapor. Ankara. https://s.odatv.com/storage/files/documents/2025/12/12/dem-parti-rapor-lmcs.pdf

 

Kurucu İktidar ve Anayasal Dönüşüm

Ackerman, B. (1991). We the people: Foundations. Harvard University Press.

Schmitt, C. (2008). Constitutional theory (J. Seitzer, Çeviri). Duke University Press. (Orijinal yayın 1928)

Sieyes, E. J. (2003). What is the Third Estate? (M. Sonenscher, Ed.). Hackett. (Orijinal yayın 1789)

 

Hukuk Devleti – Anayasal Süreklilik

Arendt, H. (1963). On revolution. Viking Press.

Dicey, A. V. (1982). Introduction to the study of the law of the constitution. Liberty Fund. (Orijinal yayın 1885)

 

Hakikat – Adalet Komisyonları / Geçiş Dönemi Adaleti

Teitel, R. G. (2000). Transitional justice. Oxford University Press.

Hayner, P. B. (2011). Unspeakable truths: Transitional justice and the challenge of truth commissions (2nd ed.). Routledge.

 

Kimlik, Yurttaşlık ve Yerelleşme

Kymlicka, W. (1995). Multicultural citizenship. Oxford University Press.