Türkiye: İşlev-Norm Sapması Devleti

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

 

ÖZ

Bu çalışma, devlet kapasitesi yazınında yer alan geleneksel “başarılı devlet–başarısız devlet” ikiliğini aşarak devletin kurumsal varlığını sürdürdüğü ancak işlevsel ve normatif tutarlılığını eş zamanlı biçimde kaybettiği bir yönetişim biçimini kavramsallaştırmaktadır. “İşlev-Norm Sapması Devleti” olarak adlandırılan bu model, kamu kurumlarının hem asli işlevlerinden hem de bu işlevleri düzenleyen normatif çerçeveden sistemli biçimde sapması sonucunda ortaya çıkan düşük kaliteli ve öngörülemez siyasa çıktıları üretme sürecini açıklamayı amaçlamaktadır. Model dört temel boyuta dayanmaktadır: işlevsel sapma, normatif sapma, negatif çıktı üretimi ve kendini düzeltememe kapasitesi. Bu boyutlara ek olarak liyakat erozyonu ve yolsuzluk mekanizmaları yapısal belirleyiciler olarak ele alınmaktadır. Çalışma ayrıca Türkiye örneği üzerinden modelin görgül bir değerlendirmesini sunmakta ve ekonomik yönetişim, hukuk devleti, kamu hizmetleri ve bürokratik geri besleme mekanizmalarında gözlenen örüntüleri çözümlemektedir. Bulgular, devletin biçimsel varlığını sürdürmesine karşın sistemli biçimde düşük kaliteli ve kendini yeniden üreten sapma rejimi üretebileceğini göstermektedir. Çalışma, devlet kapasitesini durağan bir başarı ölçütü yerine dinamik bir sapma ve yeniden üretim süreci olarak yeniden düşünmeyi önermektedir.

Anahtar kelimeler: Devlet kapasitesi, yönetişim, kurumsal sapma, normatif sapma, işlevsel sapma, Türkiye siyaseti, kamu yönetimi, yolsuzluk, liyakat, geri besleme mekanizmaları, devlet başarısızlığı, meşruluk krizi, beklenti çöküşü

 

ABSTRACT

 

This study develops the concept of the State of Functional–Normative Deviation as an alternative framework to the conventional binary distinction between “successful states” and “failed states” in the state capacity literature. The proposed model conceptualizes a form of governance in which the formal institutional structure of the state remains intact, while both functional effectiveness and normative coherence are simultaneously and systematically eroded. The model is built upon four core dimensions: functional deviation, normative deviation, negative output production, and failure of self-correction mechanisms. In addition, the erosion of merit-based governance and corruption are treated as structural drivers reinforcing these dynamics. The study further provides an empirical-oriented analysis of the Turkish case to illustrate how these dimensions interact in practice. It examines patterns observed in economic governance, the rule of law, public service delivery, and bureaucratic feedback mechanisms. The findings suggest that the state may persist as a formal entity while continuously generating low-quality, inconsistent, and self-reinforcing governance outcomes. In this sense, the model shifts the analytical focus from state failure or fragility to the systematic reproduction of governance deviation. Overall, the study proposes a dynamic reconceptualization of state capacity, emphasizing deviation processes and feedback failures rather than static performance categories.

Keywords: State capacity, governance, institutional deviation, normative deviation, functional deviation, Turkey, public administration, corruption, meritocracy, feedback mechanisms, state failure, legitimacy crisis, expectation collapse

GİRİŞ

Devlet kapasitesi, çağdaş siyaset biliminin temel tartışma alanlarından biri olarak uzun süredir kurumların etkililiği kamu hizmeti üretimi ve yönetişim kalitesi ekseninde ele alınmaktadır. Klasik yazında devletin başarısı genellikle kapasite (capacity), özerklik (autonomy) ve meşruluk (legitimacy) bileşenleri üzerinden değerlendirilmiştir. Bu çerçevede zayıf devlet, başarısız devlet veya kırılgan devlet gibi kategoriler devletin işlevlerini yerine getirme düzeyine odaklanmıştır. “Kırılgan Devlet” (Failed State) yazını ise özellikle devletin temel işlevlerini yerine getirememesi durumuna odaklanarak çöküş veya parçalanma risklerini çözümlemiştir.

Bununla birlikte, mevcut yazının önemli bir sınırlılığı devletin kurumsal olarak varlığını sürdürdüğü ancak yönetişim kalitesinin sistemli biçimde aşındığı ara biçemleri yeterince açıklayamamasıdır. Başka bir ifadeyle, devletin “çöktüğü” ya da “zayıf olduğu” durumlar ile “normal şekilde işlediği” varsayılan durumlar arasındaki geniş gri alan kuramsal olarak yeterince kavramsallaştırılmamıştır.

Bu çalışma, bu boşluğu gidermek amacıyla İşlev-Norm Sapması Devleti kavramını önermektedir. Bu kavram, kamu kurumlarının hem asli işlevlerinden hem de bu işlevleri yönlendiren hukuksal ve etik normlardan eş zamanlı biçimde sapması sonucunda ortaya çıkan yönetişim biçimini tanımlamaktadır. Bu yapıda devlet, biçimsel ve kurumsal varlığını sürdürmekte ancak karar alma ve uygulama süreçleri kamusal akılcılık yerine dar çıkarlar, kısa vadeli siyasal beklentiler ve keyfi uygulamalar tarafından belirlenmektedir.

Kuramsal Konumlandırma

İşlev-Norm Sapması Devleti yaklaşımı üç ana yazın ile ilişkilidir:

Devlet kapasitesi yazını: Daron Acemoglu ve James A. Robinson tarafından geliştirilen kurumsalcı yaklaşım devlet başarımını kapsayıcı kurumlar ve uzun vadeli ekonomik-siyasal destekler üzerinden açıklamaktadır. Ancak bu yaklaşım, kurumların şekilsel olarak varlığını sürdürdüğü fakat işlevsel akılcılığını kaybettiği durumları ikincil bir sapma olarak ele alma eğilimindedir.

Yönetişim ve devlet başarısızlığı yazını: “Failed State” yazını devletin temel işlevlerini yerine getirememesi durumuna odaklanmakta ancak devletin işlediği fakat düşük kalite ürettiği, hatta sistemli olarak hatalı sonuçlar ürettiği durumları yeterince açıklayamamaktadır. Bu nedenle mevcut çerçeve, “çöküş öncesi kararlı bozulma” ya da “kalıcı düşük başarım dengesi” gibi ara durumları kuramsal olarak dışarıda bırakmaktadır.

Neo-patrimonyalizm ve bürokratik sapma yazını: Neo-patrimonyal devlet yaklaşımı kamu otoritesinin kişisel ilişkiler ve sadakat ağları üzerinden yeniden üretildiğini ileri sürmektedir. Ancak bu yazın da çoğunlukla siyasal denetim mekanizmalarına odaklanmakta ve kurumsal işlev kaybının sistemli ve çok katmanlı doğasını yeterince bütüncül biçimde açıklayamamaktadır.

Katkı: İşlev-Norm Sapması Çerçevesi

Bu çalışma, yukarıdaki yazınlardan farklı olarak devlet başarımını iki eksende birlikte ele almaktadır: İşlevsel eksen yani kamu kurumlarının siyasa üretme ve uygulama kapasitesi ve normatif eksen yani hukuk, etik ve süreçsel öngörülebilirlik düzeyi. Bu iki eksenin eş zamanlı biçimde aşınması yalnızca kapasite düşüşüne değil aynı zamanda sistemli tutarsızlık ve negatif çıktı üretimine yol açmaktadır. Bu durum devletin yalnızca “zayıf” ya da “başarısız” olduğu değil, aynı zamanda kendi hatalarını yeniden üreten bir yönetişim rejimi durumuna geldiğini göstermektedir.

Çalışmanın amacı

Bu makale, İşlev-Norm Sapması Devleti kavramını kuramsal olarak geliştirmeyi ve Türkiye örneği üzerinden görgül olarak tartışmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda temel soru şudur: Devlet kapasitesinin şekilsel olarak sürdüğü ancak işlevsel ve normatif tutarlılığın eş zamanlı biçimde aşındığı bir yönetişim yapısı nasıl açıklanabilir? Bu çalışma, devlet başarısızlığını ikili bir çerçeveden (başarılı/başarısız) çok süreklilik gösteren sapma rejimleri üzerinden yeniden düşünmeyi önermektedir. Bu yönüyle devletin çöküşünü değil kalıcı biçimde düşük kaliteli ama işleyen bir sapma rejimini kuramsal olarak kavramsallaştırmayı hedeflemektedir.

Tanım ve Ölçütler

İşlev-Norm Sapması Devleti, kamu kurumlarının hem asli görevlerinden (işlev) hem de bu görevleri yönlendiren hukuksal ve etik kurallardan (norm) saparak, sistemli biçimde düşük kaliteli, tutarsız ve öngörülemez çıktılar ürettiği bir yönetişim biçimidir. Bu yapıda devlet aygıtı şekilsel varlığını sürdürür ancak karar alma ve uygulama süreçleri kamusal akılcılık yerine dar çıkarlar, keyfilik ve kısa vadeli öncelikler tarafından belirlenir.

Bu yönetişim biçimi altı temel ölçüt üzerinden tanımlanmaktadır:

İşlevsel sapma: Kamu kurumlarının kurumsal olarak tanımlanmış amaç ve görevlerinden sistemli biçimde uzaklaşmasıdır. Bu durumda siyasa çıktıları, hedeflenen kamusal amaçlarla tutarlı olmaktan uzaklaşır ve süreklilik gösteren biçimde düşük etkililik üretir. İşlevsel sapma, devlet kapasitesinin siyasa üretme ve uygulama boyutlarında yapısal bir zayıflamayı ifade eder.

Normatif sapma: Kural temelli yönetişim ilkelerinin öngörülebilirlik ve genellik niteliğini kaybetmesi durumudur. Hukuksal ve yönetsel süreçler, evrensel ve kararlı normlar yerine değişken, duruma bağlı ve araçsal biçimde işleyen bir yapıya dönüşür. Bu durum, hukuk devleti/üstünlüğü ilkesinin kurumsal tutarlılığında zayıflamaya işaret eder.

Negatif kapasite üretimi: Devletin yalnızca yetersiz başarım göstermesi değil, aynı zamanda sistemli biçimde olumsuz sonuçlar üreten siyasa çıktıları üretmesidir. Yanlış siyasa tercihlerinin süreklilik kazanması, kaynak özgülemesinde verimsizlik ve siyasa hatalarının tekrarlanması bu boyutun temel göstergeleridir.

Kendini düzeltememe (geri besleme başarısızlığı)

Kurumsal hataların saptanması ve düzeltilmesine yönelik geri besleme mekanizmalarının zayıflaması veya işlevsizleşmesi durumudur. Bu koşullarda siyasa hataları düzeltilmek yerine yinelenir, birikir ve zaman içinde yapısal özellik kazanır.

Liyakat/ehliyet erozyonu ve kayırmacılık (kurumsal personel özgülemesinin bozulması)

Kamu kurumlarında personel seçimi, terfi ve görevlendirme süreçlerinin mesleksel yeterlilik ve başarım ölçütlerinden uzaklaşmasıdır. Bu durum, kurumsal karar alma kalitesini düşürerek işlevsel sapmayı doğrudan besler. Liyakat erozyonu devlet kapasitesinin üretim zincirinde temel bir zayıflama kanalıdır.

Yolsuzluk ve kaynak özgülemesi sapması

Kamu kaynaklarının özgülenmesinde saydamlık, hesap verebilirlik ve yarışmacı süreçlerin zayıflaması sonucunda kaynak dağılımının sapmasıdır. Bu durum hem normatif sapmayı derinleştirir hem de negatif kapasite üretimini artırır. Yolsuzluk, aynı zamanda kamu siyasalarının etkinliğini azaltan yapısal bir dağıtım bozukluğu üretir.

Bu altı boyut birlikte değerlendirildiğinde, işlevsel sapma yalnızca yönetsel bir yetersizlik değil, liyakat erozyonu ve yolsuzluk mekanizmalarıyla beslenen normatif düzeni zayıflatan ve geri besleme kapasitesi düşük bir sistemsel yönetişim örüntüsü olarak ortaya çıkmaktadır.

Nedenler: Bu model neden ortaya çıkar?

İşlev-Norm Sapması Devleti tekil siyasa hatalarının ya da geçici yönetim sorunlarının ürünü değildir aksine kurumsal yapı ile siyasal desteklerin zaman içinde belirli bir yönde evrilmesi sonucu ortaya çıkar. Bu yönetişim biçiminin oluşumunda başlıca dört devingen belirleyicidir.

Güç yoğunlaşması ve denge-denetleme mekanizmalarının zayıflaması: Siyasal gücün dar bir merkezde toplanması, karar alma süreçlerini hızlandırsa da denge ve denetleme mekanizmalarının zayıflamasıyla birlikte kurumsal akılcılığın aşınmasına yol açar. Parlamento, yargı ve bağımsız düzenleyici kurumlar gibi denetleyici yapıların etkisizleşmesi hatalı kararların süzülmeden uygulanmasına neden olur. Bu durum, işlevsel sapmayı tetiklediği gibi normatif çerçevenin de giderek esnemesine zemin hazırlar.

Liyakat erozyonu ve sadakat temelli kadrolaşma: Kamu bürokrasisinde liyakat ilkesinin zayıflayıp sadakat ilişkilerinin belirleyici duruma gelmesi kurumsal kapasitenin niteliksel olarak düşmesine yol açar. Bu dönüşüm yalnızca teknik yetersizlik üretmez ve aynı zamanda kurumların kendi iç normlarını koruma yeteneğini de aşındırır. Sonuç olarak kurumlar kendi işlevsel mantıklarına göre değil dışsal siyasal yönlendirmelere göre hareket etmeye başlar.

Kısa vadeli siyasal desteklerin baskın duruma gelmesi: Karar alma süreçlerinin uzun vadeli kamusal yarar yerine kısa vadeli siyasal getiriler üzerinden şekillenmesi siyasa tutarlılığını zayıflatır. Seçim döngüleri, kriz yönetimi refleksleri ve anlık meşruluk arayışları, stratejik planlama kapasitesini geri plana iter. Bu durum hem işlevsel sapmayı derinleştirir hem de normların kararlı biçimde uygulanmasını engeller.

Hesap verebilirlik mekanizmalarının aşınması: Saydamlık, denetim ve kamuoyu hesap verebilirliği mekanizmalarının zayıflaması hatalı uygulamaların maliyetini düşürür. Bu ortamda yanlış kararlar geri çekilmek yerine sürdürülebilir olur. Geri bildirim kanallarının tıkanması, sistemin kendini düzeltme kapasitesini ortadan kaldırır ve negatif kapasite üretimini kalıcılaştırır.

Bu devingenler birlikte işlediğinde ortaya çıkan yapı ne klasik anlamda bir “Failed State” ne de yalnızca kapasite eksikliğiyle açıklanabilecek bir durumdur. Aksine, kurumların hem işlevsel hem de normatif temellerinin eş zamanlı aşınmasıyla özellik kazanan kendi hatalarını yeniden üreten bir yönetişim biçimidir.

TÜRKİYE ÖRNEĞİ: İŞLEV-NORM SAPMASI DEVİNGENLERİNİN YAPISAL ÇÖZÜMLEMESİ

Türkiye’de gözlenen yönetişim örüntüsü İşlev-Norm Sapması Devleti modelinin yalnızca farklı siyasa alanlarında görülen parçalı sorunlardan ibaret olmadığını ve aksine birbirini besleyen ve sistemsel duruma gelen bir kurumsal döngüye dönüştüğünü göstermektedir. Bu döngü dört temel alan üzerinden bütüncül biçimde çözümlenebilir.

Makro düzeyde karar alma yapısının merkezileşmesi ve geri bildirim zayıflaması

Türkiye’de siyasal karar alma süreçlerinin giderek merkezileşmesi siyasa üretiminde hız ve denetim kapasitesini artırırken aynı zamanda kurumsal çeşitlilik ve denge mekanizmalarını zayıflatmıştır. Bu yapı içinde siyasa tasarımı ile uygulama arasındaki uzaklık kısalmış görünse de denetim, eleştiri ve geri bildirim kanalları daralmıştır. Bu durum, sistemin hatayı erken aşamada düzeltmesini engelleyerek “geri besleme körlüğü” üretmektedir. Sonuç olarak yanlış siyasa tercihleri zaman içinde birikmekte ve düzeltilemeden kurumsallaşmaktadır.

Ekonomik yönetişimde işlevsel sapma ve kaynak özgülemesinin bozulması

Ekonomi siyasalarında gözlenen dalgalanma ve öngörülemezlik yalnızca teknik hata olarak değerlendirilemez. Burada temel sorun ekonomik kararların fiyat kararlılığı, yatırım güvenliği ve uzun vadeli büyüme akılcılığı gibi işlevsel hedeflerden uzaklaşmasıdır. Bu bağlamda özellikle para siyasası ve kamu harcamaları alanında görülen tercihlerin ekonomik akılcılık yerine kısa vadeli siyasal hedeflerle uyumlu duruma gelmesi işlevsel sapmanın ekonomik alandaki karşılığını oluşturmaktadır. Bu süreç, aynı zamanda kaynakların verimsiz alanlara özgülenmesini sağlamakta ve kronik dış denge sorunlarını derinleştirmektedir.

Hukuk ve yargı alanında normatif sapma ve öngörülemezlik

Normatif sapmanın en belirgin görünümlerinden biri hukuk sisteminin öngörülebilirlik kapasitesindeki aşınmadır. Hukukun benzer olaylara farklı işlem üretebilmesi, yönetsel yorumların genişleyebilmesi ve siyasal ve yönetsel alanlarla etkileşimin artması normatif yapının araçsallaştığını göstermektedir. Bu durum yalnızca hukuksal güvenliği değil aynı zamanda ekonomik ve toplumsal aktörlerin davranışlarını da belirlemektedir. Öngörülebilirliğin azalması yatırım kararlarından günlük yönetsel ilişkilere kadar geniş bir alanda “beklenti bozulması” üretmektedir.

Bürokratik kapasite aşınması ve sadakat temelli yeniden yapılanma

Kamu bürokrasisinin yapısal dönüşümü İşlev-Norm Sapması modelinin önemli bileşenlerinden biridir. Liyakat temelli kurumsal yapıların zayıflaması bürokrasiyi iki yönlü bir baskı altına sokmaktadır: Teknik uzmanlık kapasitesi düşmektedir ve kurumsal özerklik daralmaktadır. Bu durum, kurumların kendi işlevsel mantıklarıyla değil dışsal siyasal önceliklerle uyumlu hareket etmesine yol açmaktadır. Sonuçta bürokrasi, siyasa üreten değil, siyasa uygulayan teknik bir aygıttan çok siyasal tercihleri yeniden üreten bir araca dönüşmektedir.

Sektörel sonuçlar: Sağlık, eğitim ve altyapıdaki eş zamanlı bozulma

Bu yapısal dönüşümün en görünür sonuçları temel kamu hizmetlerinde ortaya çıkmaktadır. Sağlık, eğitim ve altyapı gibi alanlarda gözlenen sorunlar tekil başarısızlıklar değil, yukarıda açıklanan mekanizmaların doğal sonucudur: Eğitimde kalite sorunu kurumsal kararsızlık ve ölçüm eksikliği yaratmaktadır. Sağlıkta hizmet baskısı planlama yerine tepkisel yönetim biçemi üretmiştir. Altyapıda verimsizlik kısa vadeli yatırım önceliklerinden kaynaklanmaktadır. Bu alanlar birlikte değerlendirildiğinde devletin hizmet üretim kapasitesinin parçalı değil eş zamanlı biçimde zayıfladığı görülmektedir.

Negatif kapasite ve kendini yeniden üreten hata döngüsü

Türkiye örneğinde en önemli bulgu sistemin yalnızca düşük başarım üretmemesi, aynı zamanda bu düşük başarımı yeniden üreten bir döngü oluşturmasıdır. Bu döngü şu şekilde işlemektedir: Yanlış siyasa tercihi yapılır; sonuçlar olumsuzlaşır; geri bildirim mekanizmaları zayıf olduğu için düzeltme gecikir ve aynı siyasa farklı gerekçelerle yeniden uygulanır. Bu süreç, “negatif kapasite üretimi” olarak tanımlanan yapısal bir duruma işaret eder ve sistemin kendi hatalarını düzeltme yeteneğini aşındırır.

Genel olarak değerlendirilirse, Türkiye örneği, devletin kurumsal varlığını sürdürdüğü ancak işlevsel ve normatif eş güdümün eş zamanlı biçimde zayıfladığı bir yönetişim yapısını göstermektedir. Bu yapı, klasik “Failed State” kategorisinden farklı olarak çöküş değil kalıcı sapma ve düşük kaliteli denge üretmektedir. Bu nedenle Türkiye’deki durum devletin yokluğu değil devletin hangi amaçla ve hangi normatif çerçeveyle işlediğine ilişkin referans kaybı üzerinden açıklanmalıdır.

YAZIN TARAMASI

Devletin başarımı kurumsal yapısı ve yönetişim kalitesi siyaset biliminin en temel araştırma alanlarından biridir. Bu yazın genel olarak devletin ne ölçüde etkili, öngörülebilir ve meşru çıktılar ürettiğini açıklamaya odaklanmaktadır. Bununla birlikte mevcut çalışmalar devletin “çökmesi” ile “normal işlemesi” arasındaki geniş ara alanı açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu bölüm, İşlev-Norm Sapması Devleti kavramının kuramsal arka planını oluşturmak üzere üç ana yazın türünü ele almaktadır: devlet kapasitesi ve kurumlar yazını, devlet başarısızlığı yaklaşımları ve neo-patrimonyal yönetişim çalışmaları.

Devlet kapasitesi ve kurumsalcı yaklaşım

Devlet kapasitesi yazını çağdaş devletin başarımını kurumsal yapıların niteliği üzerinden açıklamaktadır. Bu yaklaşımda devlet kapasitesi vergi toplama, kamu hizmeti sunma ve siyasaları uygulama etkililiği gibi alanlarda ölçülmektedir. Özellikle kurumsalcı çizgide yer alan çalışmalar kapsayıcı kurumların uzun vadeli ekonomik ve siyasal gelişme için belirleyici olduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçevede Daron Acemoglu ve James A. Robinson, kurumların ekonomik başarım üzerindeki belirleyici rolünü vurgulayarak “kapsayıcı” ve “dışlayıcı” kurumlar ayrımını geliştirmiştir. Bu yaklaşım devletin başarısını büyük ölçüde kurumsal özendirme yapılarıyla açıklamakta ve uzun vadeli kararlılığı kurumsal kaliteye bağlamaktadır. Bununla birlikte, bu yazın genellikle kurumların tümüyle işlevsel olduğu ya da açık biçimde başarısız olduğu durumlara odaklanmakta ve kurumsal varlığın sürdüğü ancak işlevsel akılcılığın aşındığı ara durumları ikincil bir sapma olarak değerlendirmektedir.

Devlet başarısızlığı ve kırılganlık yazını

Devlet başarısızlığı yazını özellikle “Failed State” çerçevesinde, devletin temel işlevlerini yerine getirememesi durumlarına odaklanmaktadır. Bu yaklaşımda devlet başarısızlığı güvenlik sağlama, temel kamu hizmetlerini sunma ve egemenlik kapasitesini sürdürme alanlarındaki çöküşle tanımlanmaktadır. Bu yazın özellikle çatışma bölgeleri ve siyasal çöküş yaşayan ülkeler üzerinden geliştirilmiş olup devletin “işlevsiz duruma gelmesi” durumlarını açıklamada güçlüdür. Ancak burada temel sınırlılık devletin tümüyle çökmediği fakat sürekli düşük kalite ürettiği, öngörülebilirliğin azaldığı ve kurumsal tutarlılığın aşındığı durumların kuramsal olarak yeterince kavramsallaştırılamamasıdır. Bu nedenle mevcut yaklaşım “ya işleyen ya çöken devlet” ikiliğine sıkışmakta ve gri alanları ikincil kategoriler olarak ele almaktadır.

Neo-patrimonyalizm ve bürokratik sapma yazını

Neo-patrimonyal devlet yazını kamu otoritesinin şekilsel kurallar ile gayriresmi ilişkiler arasında hibrit bir yapı sergilediğini ileri sürmektedir. Bu yaklaşımda devlet kişisel sadakat ağları, patronaj ilişkileri ve siyasal bağlılıklar üzerinden işleyen bir mekanizma olarak çözümlenmektedir. Bu çerçeve, özellikle kurumsal özerkliğin zayıfladığı ve siyasal denetimin bürokratik yapılar üzerinde arttığı durumları açıklamada kullanışlıdır. Ancak neo-patrimonyalizm yazını çoğunlukla güç dağılımı ve denetim mekanizmalarına odaklanmakta ve devletin aynı anda hem normatif çerçevesini kaybettiği hem de işlevsel olarak düşük kaliteli çıktı ürettiği sistemsel sapma durumlarını bütüncül biçimde açıklayamamaktadır.

Yazının ortak sınırlılığı ve boşluk

Mevcut yazın üç temel sınırlılık taşımaktadır: Birincisi, ikili sınıflandırma eğilimidir. Devlet ya “başarılı/işleyen” ya da “başarısız/çökmüş” olarak ele alınmaktadır. İkincisi, işlev ve norm ayrışmasıdır. Kurumsal kapasite ile normatif düzen arasındaki eş zamanlı çözülme yeterince ele alınmamaktadır. Üçüncüsü, sistemsel negatif çıktı üretimidir. Devletin yalnızca yetersiz değil aynı zamanda sürekli olarak kötü sonuç üretmesi kuramsal olarak yeterince açıklanmamaktadır. Bu boşluk, devletin şekilsel varlığını sürdürdüğü ancak hem işlevsel hem de normatif tutarlılığını kaybettiği ara yönetişim biçimlerinin kavramsallaştırılmasını gerekli kılmaktadır.

Sonuç olarak, bu tazın taraması, İşlev-Norm Sapması Devleti kavramının mevcut yaklaşımlardan ayrıldığı temel noktayı ortaya koymaktadır. Önerilen çerçeve devlet kapasitesini yalnızca başarım düzeyi üzerinden değil, aynı zamanda işlevsel ve normatif uyumun eş zamanlı durumu üzerinden çözümlemeyi amaçlamaktadır. Böylece devletin “varlığı” ile “kalitesi” arasındaki ayrım daha sistemli biçimde ele alınabilmektedir.

TÜRKİYE OLAYININ ÇÖZÜMLENMESİ: İŞLEV-NORM SAPMASI DEVLETİ

Türkiye örneği İşlev-Norm Sapması Devleti modelinin önerdiği çerçevenin yalnızca kuramsal bir soyutlama olmadığını ve farklı siyasa alanlarında eş zamanlı biçimde gözlemlenebilen sistemsel bir yönetişim örüntüsünü işaret ettiğini göstermektedir. Bu bölümde Türkiye’deki yönetişim uygulamaları dört ana eksen üzerinden ele alınmaktadır: ekonomik yönetişim, kamu hizmetleri, hukuk-devlet ilişkisi ve kurumsal geri besleme kapasitesi.

Ekonomik yönetişim: işlevsel akılcılıktan sapma

Türkiye’de ekonomik siyasa üretim süreci özellikle son yıllarda fiyat kararlılığı öngörülebilirlik ve kurumsal bağımsızlık gibi temel makroekonomik işlevlerden belirgin biçimde uzaklaşan bir görünüm sergilemiştir. Para siyasası ve mali disiplin alanında gözlenen dalgalanmalar ekonomik karar alma süreçlerinin teknik akılcılık yerine kısa vadeli siyasal önceliklerle daha güçlü biçimde ilişkilendiğini göstermektedir. Bu durum yalnızca ekonomik başarım düşüşüyle sınırlı değildir. Aynı zamanda siyasa sinyallerinin tutarsızlaşması nedeniyle ekonomik aktörlerin beklenti oluşturma kapasitesini de zayıflatmaktadır. Sonuç olarak ekonomik alan işlevsel sapmanın en görünür olduğu alanlardan biri durumuna gelmektedir.

Kamu hizmetleri: parçalı kapasite ve kalite aşınması

Eğitim, sağlık ve altyapı gibi temel kamu hizmetlerinde gözlenen sorunlar sistemli bir başarım düşüşüne işaret etmektedir. Bu alanlarda sorun yalnızca kaynak yetersizliği değil aynı zamanda planlama ve uygulama arasındaki uyumsuzluktur. Eğitim sisteminde sık değişen yapılar, ölçüm ve değerlendirme mekanizmalarının zayıflığı; sağlık sisteminde artan talep baskısına karşılık kurumsal eş güdüm sorunları ve altyapı alanında ise uzun vadeli stratejik planlama eksiklikleri kamu hizmetlerinin işlevsel bütünlüğünü zayıflatmaktadır. Bu tablo devletin hizmet üretme kapasitesinin parçalı ve tepkisel bir yapıya dönüştüğünü göstermektedir.

Hukuk devleti ve normatif sapma

Türkiye’de hukuk sistemine ilişkin tartışmalar normatif öngörülebilirlik ve kurumsal tutarlılık ekseni etrafında yoğunlaşmaktadır. Hukuksal ve yönetsel karar alma süreçlerinde benzer olaylara farklı uygulamaların ortaya çıkabilmesi normatif çerçevenin kararlılığını zayıflatmaktadır. Bu durum, yalnızca hukuksal alanla sınırlı kalmayıp ekonomik ve siyasal aktörlerin davranışlarını da etkilemektedir. Öngörülebilirliğin azalması karar alma süreçlerinde belirsizliği artırmakta ve kurumsal güveni aşındırmaktadır. Bu bağlamda normatif sapma yönetişim kalitesini belirleyen temel değişkenlerden biri durumuna gelmektedir.

Kurumsal geri besleme ve kendini düzeltme kapasitesi

Türkiye örneğinde dikkat çeken bir diğer unsur kurumsal geri besleme mekanizmalarının sınırlı etkililiğidir. Siyasa uygulamalarından doğan sorunların sistemli biçimde değerlendirilmesi ve gözden geçirilmesi süreçleri güçlü bir kurumsal öğrenme mekanizmasına dönüşmemektedir. Bu durum, hatalı siyasa tercihlerinin zaman içinde yinelenmesine ve bazı alanlarda kurumsal “öğrenememe” durumunun ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Geri besleme zayıflığı yalnızca teknik bir yönetsel sorun değildir ve aynı zamanda sistemin kendini düzeltme kapasitesinin aşınması anlamına gelmektedir.

Negatif çıktı üretimi ve döngüsel bozulma

Türkiye örneğinde en önemli bulgulardan biri düşük başarımın ötesinde bazı siyasa alanlarında sistemsel negatif çıktı üretimidir. Ekonomik dengesizliklerin derinleşmesi, kamu kaynaklarının verimsiz kullanımı ve kurumsal güvenin aşınması bu sürecin bileşenleri olarak değerlendirilmektedir. Bu yapı içinde siyasa hataları yalnızca ortaya çıkmakla kalmamakta ve aynı zamanda yineleyen bir döngü içinde yeniden üretilmektedir. Bu döngü şu şekilde işlemektedir: hatalı siyasa üretimi olumsuz sonuçlar yaratmakta ve sınırlı geri besleme benzer yanlış siyasa tercihlerinin devamına yol açmaktadır.

Genel olarak değerlendirilecek olursa, Türkiye örneği, devletin kurumsal varlığını sürdürdüğü ancak işlevsel ve normatif eş güdümün eş zamanlı biçimde zayıfladığı bir yönetişim yapısını ortaya koymaktadır. Bu yapı, klasik “Failed State” yazınının öngördüğü çöküş modelinden farklı olarak, süreklilik arz eden ancak düşük kaliteli ve öngörülemez bir denge durumuna işaret etmektedir. Bu bağlamda Türkiye İşlev-Norm Sapması Devleti modelinin temel varsayımlarını somutlaştıran bir olay olarak değerlendirilebilir: devletin biçimsel olarak güçlü ancak yönetişimsel olarak giderek daha tutarsız ve düşük akılcılık üreten bir yapıya dönüşmesi.

MODELİN SINANMASI: ÖLÇÜLEBİLİRLİK VE GÖSTERGELER SETİ

İşlev-Norm Sapması Devleti kavramının görgül olarak sınanabilmesi için araçsallaştırılması (operasyonelleştirilmesi) gerekmektedir. Bu amaçla model dört temel boyutta ölçülebilir göstergelere indirgenmektedir: işlevsel sapma, normatif sapma, negatif çıktı üretimi ve kendini düzeltme kapasitesi.

İşlevsel Sapma

İşlevsel sapma kamu kurumlarının asli görevlerini yerine getirme düzeyindeki bozulmayı ifade eder. Bu boyut aşağıdaki göstergelerle ölçülebilir:

Siyasa hedefleri ile gerçekleşen sonuçlar arasındaki fark.

Kamu hizmetlerinin çıktı kalitesi (eğitim, sağlık, altyapı gibi alanlarda başarım göstergeleri).

Bütçe özgülemesi ile siyasa sonuçları arasındaki verimlilik ilişkisi.

Kurumsal başarım göstergelerindeki sapma düzeyi.

Normatif Sapma

Normatif sapma hukuk devleti ilkesinin uygulanma düzeyi ve kuralların öngörülebilirliği ile ilişkilidir. Bu boyut aşağıdaki göstergelerle ölçülebilir:

 

Yargı kararlarının benzer olaylar arasında tutarlılık düzeyi.

Hukuksal ve yönetsel düzenlemelerde değişim sıklığı.

Yargı bağımsızlığı ve hukukun üstünlüğü göstergeleri.

Uluslararası yönetişim endekslerinde hukuk devleti göstergeleri. (Örneğin, World Bank Governance Indicators – Rule of Law)

Negatif Çıktı Üretimi

Negatif çıktı üretimi devletin yalnızca düşük başarım göstermesi değil aynı zamanda sistemli biçimde olumsuz sonuç üretmesi durumunu ifade eder. Bu boyut aşağıdaki göstergelerle ölçülebilir:

Siyasaların geri çekilme veya sık gözden geçirilme oranı.

Kamu siyasalarının yarattığı ekonomik ve sosyal oynaklık.

Aynı siyasa alanında yineleyen başarısız reform sayısı.

Kamu kaynak kullanımında verimsizlik düzeyi.

Makroekonomik kararsızlık göstergeleri

Kendini Düzeltme Kapasitesi

Kendini düzeltme kapasitesi sistemin hatalardan öğrenme ve siyasa düzeltme yeteneğini ifade eder. Bu boyut aşağıdaki göstergelerle ölçülebilir:

Siyasa hatalarına verilen kurumsal geri bildirimlerin etkililiği.

Bağımsız denetim mekanizmalarının işlevselliği.

Hatalı siyasaların gözden geçirilme süresi ve sıklığı.

Kurumsal reformların sürekliliği.

Saydamlık ve hesap verebilirlik göstergeleri. (Örneğin, Transparency International endeksleri)

Bileşik Ölçüm: İşlev-Norm Sapması Endeksi

Dört boyut birlikte değerlendirilerek bir bileşik gösterge oluşturulabilir: İşlev-Norm Sapması Endeksi, işlevsel sapma, normatif sapma ve negatif çıktı üretimi göstergelerinin toplamının, kendini düzeltme kapasitesi göstergelerinden arındırılmasıyla elde edilir. Bu endeksin yüksek değerleri, İşlev-Norm Sapması Devleti modeline karşılık gelen yönetişim yapısına işaret eder. Bu araçsallaştırma seti İşlev-Norm Sapması Devleti kavramının farklı ülke örneklerinde karşılaştırmalı ve zaman serisi çözümlemelerine uygun duruma getirilmesini sağlamaktadır. Böylece kavram normatif bir değerlendirme olmaktan çıkarak görgül olarak sınanabilir bir çözümleyici çerçeveye dönüşmektedir.

YURTTAŞ GÖZÜYLE İŞLEV-NORM SAPMASI: BEKLENTİ UFKU ÇÖKÜŞÜ

Türkiye’de İşlev–Norm Sapması Devleti çerçevesinin en görünür boyutlarından biri yurttaşların devlet ve gelecek ilişkisini algılama biçiminde ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda temel dönüşüm yalnızca hizmet kalitesindeki değişim değil yaşam beklentisi ufkunun daralmasıdır.

Beklenti ufku (expectation horizon) daralması

Yurttaş deneyiminde en belirgin kırılmalardan biri geçmişte makul ve erişilebilir olarak görülen yaşam düzeyine giderek “erişilemez” bir alana taşınmasıdır. Bu durum, yalnızca ekonomik koşullardaki değişimle değil aynı zamanda geleceğe ilişkin öngörülebilirlik kaybıyla ilişkilidir. Özellikle, eğitim yoluyla toplumsal sınıflar arasında yukarı hareketlilik beklentisinin zayıflaması, çalışma karşılığında kararlı yaşam kalitesi beklentisinin gerilemesi ve uzun vadeli plan yapma kapasitesinin aşınması gibi unsurlar beklenti ufkunun daraldığını göstermektedir.

Göreli kayıp algısı ve “geri çekilen gelecek”

Bu süreçte önemli olan nokta mutlak yoksullaşma değil göreli kayıp algısıdır. Yurttaşlar, geçmişte olanaklı görülen yaşam ölçünlerinin artık aynı koşullarda erişilemez olduğunu gözlemlemektedir. Bu durum, yalnızca ekonomik değil zamansal bir kırılmaya da işaret eder: gelecek genişleyen ve ilerleyen bir alan olmaktan çıkıp daralan bir ufka dönüşmektedir.

Aşınan öngörülebilirlik ve stratejik belirsizlik

İşlevsel ve normatif sapma birlikte değerlendirildiğinde yurttaşın devlet karşısındaki temel sorunu “ne olacağını bilememe” durumudur. Bu durum, bireylerin uzun vadeli karar alma kapasitesini, eğitim, kariyer ve yatırım planlamasını ve toplumsal hareketlilik yeteneği beklentisini doğrudan etkilemekte ve ülke dışında yaşam seçeneği arama dürtüsünü geçmişte hiç olmadığı kadar güçlendirmektedir. Bu bağlamda acz ve yetersizlik duygusu bireysel psikoloji değil yapısal belirsizlik üretiminin toplumsal sonucudur.

Kurumsal güven ile yaşam beklentisi arasındaki kopuş

Klasik yazında kurumsal güven genellikle devlet başarımıyla ilişkilendirilirken bu durumda daha derin bir kopuş gözlemlenmektedir. Yurttaş, bazı kurumların işlediğini kabul etse bile, bu işleyişin kendi yaşam beklentisini iyileştireceğine ilişkin inancını kaybetmektedir. Bu nedenle kurumlar çalışıyor algısı ile gelecek üretme kapasitesi algısı birbirinden ayrışmaktadır.

Tersine servet aktarımı algısı ve kaynak dağılımı adaleti

Yurttaş bakışında gözlemlenen bir diğer önemli boyut ekonomik kaynakların dağılımına ilişkin algı değişimidir. Bu bağlamda “tersine servet aktarımı” olarak tanımlanabilecek bir algı devletin yatırım ve kamu kaynaklarını dağıtma biçimine yönelik değerlendirmelerde belirginleşmektedir. Bu algı, özellikle büyük ölçekli altyapı projeleri, kamu-özel iş birliği modelleri ve kamu ihaleleri üzerinden şekillenmektedir. Kamu yatırımlarının finansmanı ve garantili gelir mekanizmaları aracılığıyla belirli şirket gruplarının ekonomik olarak güçlendiği yönündeki yaygın yurttaş algısı kaynak dağılımında adalet ilkesinin zayıfladığı düşüncesini beslemektedir. Bu çerçevede yurttaşlar açısından temel sorun yalnızca ekonomik büyüme veya yatırım hacmi değil bu kaynakların kimler arasında ve hangi mekanizmalarla dağıtıldığıdır. Özellikle maliyet kestirimlerinin üzerinde gerçekleşen kamu projeleri, garanti ödemeleri ve uzun vadeli yükümlülükler kamu kaynaklarının belirli aktörlere yoğunlaştığı algısını güçlendirmektedir.

Toplumsal sonuç: göreli eşitsizlik ve statü yoğunlaşması algısı

Bu süreç, yalnızca gelir dağılımı açısından değil, aynı zamanda toplumsal statü algısı açısından da sonuçlar üretmektedir. Yurttaşlar, ekonomik büyüme ile birlikte refahın geniş tabakalara yayılmadığı aksine belirli gruplarda yoğunlaştığı yönünde bir değerlendirme geliştirmektedir. Bu durum iki önemli etki üretmektedir: Göreli eşitsizlik algısının artması ve toplumsal hareketlilik beklentisinin zayıflaması. Dolayısıyla ekonomik siyasa yalnızca makro göstergeler üzerinden değil, aynı zamanda yurttaşın adalet ve dağıtım algısı üzerinden de değerlendirilmektedir.

Makroekonomik yapı, dış denge ve kamu kaynaklarının dağılımı

Türkiye ekonomisinin yapısal özellikleri kamu maliyesi ve gelir dağılımı üzerindeki baskıları belirleyen temel unsurlardan biridir. Ekonomi büyük ölçüde ara malı ve enerji ithalatına bağımlı olup, ihracat yapısı ithalata kıyasla daha sınırlı katma değer üretmektedir. Bu durum, kronik bir dış ticaret açığı ve dış finansman gereksinimi üretmektedir. Dış denge sorunu kamu maliyesi üzerinde ek bir baskı oluşturarak kamu kaynaklarının dağıtımını sınırlayan bir çerçeve yaratmaktadır. Bu bağlamda kamu harcamalarının önemli bir kısmı uzun vadeli yükümlülükler ve garanti mekanizmaları içeren büyük ölçekli altyapı projelerine yönlendirilmektedir. Bu durum, bütçe esnekliğini azaltan yapısal bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Vergi yapısı ve mali güçlenme eğilimleri

Uluslararası karşılaştırmalı çalışmalar Türkiye’de vergi gelirlerinin GSYH içindeki payının birçok OECD ülkesi ile kıyaslandığında daha düşük olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, kamu gelirlerinin artırılmasına yönelik siyasaları gündeme getirmektedir. Bu çerçevede maliye siyasası vergi tabanının genişletilmesi ve vergi tahsilat etkililiğinin artırılması yönünde bir eğilim sergilemektedir. Bu süreç, dolaylı ve dolaysız vergilerde artış ve vergi yükünün geniş toplumsal kesimlere yayılması şeklinde sonuçlar doğurabilmektedir.

Sosyal transferler ve reel gelir etkisi

Kamu maliyesindeki bu yapısal baskı sosyal transferler üzerinde de etkiler üretmektedir. Emeklilik ve benzeri düzenli transfer ödemelerinin reel değerindeki değişim, enflasyon devingenleri ve mali düzenlemelerle birlikte değerlendirildiğinde sabit ve dar gelirli grupların satın alma gücünde göreli bir azalma gözlenebilmektedir. Bu durum, özellikle sabit gelirli kesimlerde reel gelir kaybı algısını güçlendirmekte ve hanehalkı tüketim kapasitesini sınırlamaktadır. Tüketim kapasitesindeki bu daralma makroekonomik düzeyde iç talep devingenlerini de etkilemektedir.

Değerlendirme: dağıtım baskısı ve mali alan daralması

Bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde kamu maliyesi üzerinde iki yönlü bir baskı ortaya çıkmaktadır: Dış denge kaynaklı yapısal finansman gereksinimi ve sosyal transferler ve kamu yükümlülüklerinden kaynaklanan harcama baskısı. Bu iki unsurun birleşimi, kamu kaynaklarının dağıtım alanını daraltmakta ve kamu siyasalarının manevra alanını sınırlamaktadır. Bu çerçeve, İşlev–Norm Sapması Devleti modelinde yer alan işlevsel sapmanın ekonomik boyutunu açıklayıcı bir arka plan sunmaktadır.

Bu çözümleme, İşlev–Norm Sapması Devleti çerçevesine önemli bir ekleme yapmaktadır: sorun yalnızca devletin nasıl çalıştığı değil, devletin yurttaş için nasıl bir gelecek olanağı ürettiğidir. Bu açıdan Türkiye örneğinde gözlenen temel dönüşüm şudur: Devlet, biçimsel olarak varlığını sürdürmekte ancak yurttaşların yaşam beklentilerinde genişleme üretmek yerine giderek daralan bir beklenti ufku üretmektedir. Beklenti ufku daralması ile birlikte değerlendirildiğinde, tersine servet aktarımı algısı şu yapısal sonucu güçlendirmektedir: Yurttaş açısından sorun yalnızca geleceğin daralması değil, aynı zamanda mevcut kaynakların dağılımının adil olmadığına ilişkin algının güçlenmesidir. Bu iki unsur birlikte, İşlev–Norm Sapması Devleti çerçevesinde hem işlevsel hem de normatif aşınmanın toplumsal düzeydeki karşılığını oluşturmaktadır.

SİYASAL ALAN: YARIŞMANIN KURUMSAL ÇERÇEVESİNİN AŞINMASI VE ÇATIŞMACI YOĞUNLAŞMA

Ekonomik alanda gözlenen yapısal baskı ve beklenti çöküşü devingenlerine paralel olarak, siyasal alanda da yarışmanın niteliğinde belirgin bir dönüşüm gözlemlenmektedir. Bu dönüşüm, klasik anlamda programlara dayalı yarışmadan çok yüksek yoğunluklu ve kurumsal gerilim içeren bir siyasal çatışma rejimi şeklinde tanımlanabilir. Bu bağlamda siyasal yarışmanın temel özellikleri üç başlıkta toplanmaktadır:

Yarışmanın yoğunlaşması ve kurumsal gerilim

Siyasal yarışma, iktidar ve ana muhalefet arasındaki ilişkide yüksek düzeyli bir gerilim alanına dönüşmüş durumdadır. Yerel yönetimler üzerinden yürüyen siyasal savaşım merkezi iktidar ile muhalefet arasındaki çatışmanın önemli bir bileşeni durumuna gelmiştir. Bu süreçte yerel yönetimlerin yönetsel sürekliliği ve siyasal özerkliği tartışmalı bir alan olarak öne çıkmaktadır.

Yargısal ve yönetsel süreçlerin siyasal alanla kesişimi

Siyasal yarışmanın önemli bir boyutu hukuksal ve yönetsel süreçlerin siyasal aktörler arasındaki savaşım alanıyla daha yoğun biçimde kesişmesidir. Bu kapsamda yargı süreçlerinin siyasal yarışmanın parçası durumuna gelmesi algısı yönetsel işlemlerin siyasal sonuçlar üretmesi ve hukuksal süreçlerin kamuoyu tarafından siyasal bağlamda okunması gibi unsurlar normatif öngörülebilirlik algısını doğrudan etkilemektedir.

Siyasal görünürlük ve yarışma alanının daralması

Siyasal yarışmanın bir diğer boyutu muhalefet aktörlerinin kamusal görünürlüğü ve siyasal etkinlik alanına ilişkin algılarda ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda, siyasal kampanyaların yürütülme koşulları, kamuya erişim ve siyasal ifade alanı üzerindeki düzenleyici çerçevenin yoğunluğu tartışma konusu olmaktadır. Bu süreç, siyasal yarışmanın yalnızca seçim dönemleriyle sınırlı bir etkinlik olmaktan çıkıp, sürekli bir gerilim alanı durumuna gelmesine yol açmaktadır.

Bu bağlamda siyasal yarışmadan çatışmaya kayan siyasal yapı ortaya çıkmıştır. Bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde siyasal alanın temel özelliği yarışmanın tümüyle ortadan kalkması değil, yarışmanın niteliğinin değişerek daha yüksek gerilimli ve düşük öngörülebilirlik içeren bir yapıya dönüşmesidir. Bu çerçevede siyasal alan programlara dayalı yarışmadan kurumsal gerilim ve çatışma yoğunluklu bir yapıya doğru evrilmektedir.

Ekonomik alandaki yapısal baskılar ve yurttaş beklenti çöküşü ile birlikte değerlendirildiğinde siyasal alandaki bu dönüşüm şu sonucu güçlendirmektedir: Türkiye’de yönetişim yapısı ekonomik kısıtlar, toplumsal beklenti daralması ve siyasal yarışmanın yoğunlaşması arasında birbirini besleyen çok katmanlı bir gerilim rejimi üretmektedir. Bu durum, İşlev–Norm Sapması Devleti modelinde tanımlanan normatif ve işlevsel sapmanın yalnızca bürokratik değil aynı zamanda siyasal yarışma alanında da görünür olduğunu göstermektedir.

YURTTAŞ BEKLENTİ ÇÖKÜŞÜ: EKONOMİK YAPI VE MEŞRULUK BASKISI MODELİ

Türkiye örneğinde ortaya çıkan bulgular İşlev-Norm Sapması Devleti çerçevesi içinde yalnızca kurumsal başarım sorunlarıyla sınırlı olmayan aynı zamanda makroekonomik yapı ile toplumsal beklenti devingenleri arasındaki etkileşimden doğan bir meşruluk baskısı mekanizmasına işaret etmektedir. Bu model üç temel bileşen üzerinden açıklanmaktadır: ekonomik yapı, yurttaş beklenti rejimi ve siyasal meşruluk.

Ekonomik yapı: yapısal dış bağımlılık ve mali alan kısıtı

Türkiye ekonomisi üretim yapısı itibarıyla önemli ölçüde ithalata bağımlı bir ara malı ve enerji yapısına sahiptir. Bu durum, kronik dış ticaret açığı ve dış finansman gereksinimini yapısal kılmaktadır. Kamu maliyesi bu çerçevede hem dış denge baskısı hem de iç yükümlülükler tarafından sınırlanmaktadır. Bu koşullar altında kamu kaynakları uzun vadeli garanti mekanizmaları içeren büyük altyapı yatırımlarına, sosyal transferlere ve kamu yükümlülüklerine ve vergi gelirlerini artırmaya yönelik mali düzenlemelere eş zamanlı olarak yönlendirilmektedir. Bu durum, kamu maliyesinde mali alan daralması üretmektedir.

Yurttaş beklenti çöküşü: yaşam ufkunun daralması

Ekonomik yapıdaki bu dönüşüm yurttaş düzeyinde yalnızca gelir değişimi olarak değil, gelecek beklenti ufkunun daralması olarak ortaya çıkmaktadır. Yurttaşlar açısından temel değişim, daha önce erişilebilir olarak görülen yaşam kalitesinin giderek ulaşılması zor bir alana taşınmasıdır. Bu süreçte üç temel devingen gözlenmektedir: Sosyal hareketlilik beklentisinin zayıflaması, uzun vadeli yaşam planlarının kırılganlaşması ve göreli refah kaybı algısının güçlenmesi. Bu durum, ekonomik değişimden bağımsız olarak geleceğe ilişkin öngörü alanının daralması anlamına gelmektedir.

Mekanizma: ekonomik yapı ve beklenti çöküşü

Modelin temel nedensel bağı şu şekilde kurulmaktadır: Yapısal ekonomik kısıtlar ve mali alan daralması kamu kaynaklarının dağıtım kapasitesini sınırlamakta, sosyal refah ve gelir dağılımı üzerindeki baskıyı artırmakta ve yurttaşın yaşam beklentisi ufkunu daraltmaktadır. Bu zincir, ekonomik yapıyı doğrudan toplumsal beklenti rejimiyle ilişkilendirmektedir.

Meşruluk baskısı: beklenti ile başarım arasındaki gerilim

Yurttaş beklenti çöküşü ile ekonomik yapı arasındaki etkileşim siyasal sistem üzerinde bir meşruluk baskısı mekanizması üretmektedir. Bu mekanizma, başarım ile beklenti arasındaki farkın sürekli genişlemesi üzerinden işlemektedir. Bu süreç şu şekilde özetlenebilir: Ekonomik yapı mali kapasiteyi sınırlamakta, bu sınırlılıklar toplumsal refah üretimini daraltmaktadır. Sonuçta yurttaşların beklenti ufku düşmekte ve eklentiler ile gerçekleşen sonuçlar arasındaki fark artmaktadır. Bu fark, siyasal sistem üzerinde sürekli bir meşruluk baskısı üretmektedir.

Modelin kuramsal sonucu

Bu çerçeve İşlev-Norm Sapması Devleti yaklaşımına şu ek katkıyı sunmaktadır: Devlet kapasitesindeki sorunlar yalnızca kurumsal düzeyde değil, ekonomik yapı ile toplumsal beklenti rejimi arasındaki uyumsuzluk üzerinden siyasal meşruluk baskısına dönüşmektedir. Bu nedenle Türkiye örneğinde gözlenen olgu yalnızca “ekonomik başarım sorunu” değil, aynı zamanda beklenti üretim kapasitesinin zayıflamasıyla birleşen yapısal bir meşruluk gerilimidir.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu çalışma, devlet kapasitesi ve yönetişim yazınında yerleşik ikili sınıflandırmaların (başarılı devlet / başarısız devlet) ötesine geçerek kamu otoritesinin kurumsal varlığını sürdürmesine karşın işlevsel ve normatif tutarlılığını eş zamanlı biçimde kaybettiği ara bir yönetişim biçimini kavramsallaştırmayı amaçlamıştır. Bu bağlamda geliştirilen “İşlev-Norm Sapması Devleti” yaklaşımı, devletin yalnızca kapasite düzeyi üzerinden değil, aynı zamanda işlevsel akılcılık ile normatif öngörülebilirlik arasındaki uyum düzeyi üzerinden çözümlenmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Model, dört temel boyut üzerine kurulmuştur: işlevsel sapma, normatif sapma, negatif çıktı üretimi ve kendini düzeltememe. Buna ek olarak liyakat erozyonu ve yolsuzluk mekanizmaları bu dört boyutu besleyen yapısal ara değişkenler olarak ele alınmıştır. Böylece devlet kapasitesinin yalnızca “zayıflama” değil, aynı zamanda sistemli biçimde “yanlış çıktı üretme” yönünde evrilebileceği gösterilmiştir. Bu yönüyle model, klasik devlet başarısızlığı yazınından ayrışarak çöküş yerine süreklilik gösteren düşük kaliteli denge ve sapma rejimlerini açıklamayı hedeflemektedir.

Türkiye örneği üzerinden yapılan çözümleme bu kuramsal çerçevenin görgül olarak anlamlı bir açıklama gücü sunduğunu göstermektedir. Ekonomik yönetişimde öngörülebilirlik kaybı, kamu hizmetlerinde parçalı kapasite yapısı, hukuk alanında normatif tutarlılık zayıflaması ve bürokratik geri besleme mekanizmalarındaki aşınma modelin öngördüğü çok katmanlı sapma örüntüsüyle uyumludur. Bu alanlarda gözlenen ortak eğilim yalnızca başarım düşüşü değil, aynı zamanda hatalı siyas üretiminin yeniden üretilmesi ve kurumsal öğrenme kapasitesinin zayıflamasıdır.

Çalışmanın önemli bir katkısı, devlet-yurttaş ilişkisinin yalnızca hizmet üretimi üzerinden değil, “gelecek beklentisi üretme kapasitesi” üzerinden de çözümlenmesidir. Türkiye örneğinde gözlenen beklenti ufku daralması, ekonomik yapı ile toplumsal algı arasındaki etkileşimin siyasal meşruluk üzerinde baskı yarattığını göstermektedir. Bu durum, devlet kapasitesinin yalnızca teknik bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal zaman ufku ve beklenti rejimi ile ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte modelin bazı sınırlılıkları da bulunmaktadır. Öncelikle kavramsal çerçevenin çok katmanlı yapısı araçsallaştırma aşamasında ölçüm netliği gerektirmektedir. İkinci olarak Türkiye örneği, güçlü bir açıklayıcı olay sunmakla birlikte daha geniş karşılaştırmalı ülke çözümlemeleri ile desteklenmeye gereksinme duymaktadır. Üçüncü olarak, normatif sapma ve işlevsel sapma arasındaki ayrımın görgül çalışmalarda daha net ayrıştırılması gerekmektedir.

Sonuç olarak, İşlev-Norm Sapması Devleti yaklaşımı, devlet kapasitesini statik bir başarı/başarısızlık ölçeği yerine devingen bir sapma ve yeniden üretim süreci olarak yeniden düşünmeyi önermektedir. Bu çerçevede devlet, yalnızca işlevlerini yerine getiren veya getiremeyen bir yapı değil, aynı zamanda belirli koşullar altında sistemli biçimde düşük kaliteli ve öngörülemez çıktılar üreten bir yönetişim rejimi olarak ele alınmalıdır. Türkiye örneği, bu tür bir sapma rejiminin kurumsal varlıkla birlikte uzun süreli olarak sürdürülebileceğini göstermesi bakımından kuramsal açıdan önemli bir örnek sunmaktadır.

 

KAYNAKÇA

Acemoglu, D., ve Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown Publishing.

Becker, G. S. (1983). A theory of competition among pressure groups for political influence. The Quarterly Journal of Economics, 98(3), 371–400.

Bratton, M., ve van de Walle, N. (1997). Democratic experiments in Africa: Regime transitions in comparative perspective. Cambridge University Press.

Evans, P. (1995). Embedded autonomy: States and industrial transformation. Princeton University Press.

Fukuyama, F. (2004). State-building: Governance and world order in the 21st century. Cornell University Press.

Fukuyama, F. (2013). What is governance? Governance, 26(3), 347–368.

Grindle, M. S. (2004). Good enough governance: Poverty reduction and reform in developing countries. Governance, 17(4), 525–548.

Huntington, S. P. (1968). Political order in changing societies. Yale University Press.

Leftwich, A. (1994). Governance, the state and the politics of development. Development and Change, 25(2), 363–386.

North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.

North, D. C., Wallis, J. J., ve Weingast, B. R. (2009). Violence and social orders. Cambridge University Press.

O’Donnell, G. (1993). On the state, democratization and some conceptual problems. World Development, 21(8), 1355–1369.

Rodrik, D. (2007). One economics, many recipes: Globalization, institutions, and economic growth. Princeton University Press.

Scott, J. C. (1998). Seeing like a state. Yale University Press.

Transparency International. (2024). Corruption perceptions index. https://www.transparency.org/

Weber, M. (1978). Economy and society (G. Roth ve C. Wittich, Eds.). University of California Press.

World Bank. (1997). World development report 1997: The state in a changing world. Oxford University Press.

World Bank. (2024). Worldwide Governance Indicators. https://info.worldbank.org/governance/wgi/

 

ABD–İsrail İlişkileri, Bölgesel Güvenlik ve Türkiye’nin Stratejik Konumlanması: Çok Katmanlı Bir Jeopolitik Çözümleme

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

Öz

Bu çalışma, ABD–İsrail ilişkilerinin Orta Doğu güvenlik mimarisi üzerindeki yapısal etkilerini ve bu yapının Türkiye’nin stratejik konumlanması üzerindeki sonuçlarını çözümlemektedir. Araştırma, “realist” ve “neo-realist “uluslararası ilişkiler yaklaşımları ile bölgesel güvenlik karmaşası kuramı çerçevesinde çok katmanlı bir çözümleme sunmaktadır. Bulgular, ABD–İsrail ekseninin yalnızca ikili bir ittifak olmadığını, bölgesel güvenlik düzenini şekillendiren yapısal bir merkez oluşturduğunu göstermektedir. İran merkezli gerilimler, Doğu Akdeniz’deki yeni ittifaklar ve enerji güvenliği yarışması, bölgesel sistemi parçalı ve asimetrik bir yapıya dönüştürmektedir. Türkiye ise bu yapıda hem merkezi hem de kırılgan bir konumda yer almakta ve çok yönlü bir denge stratejisi geliştirmek zorunda kalmaktadır.

Anahtar Kelimeler: ABD–İsrail ilişkileri, Orta Doğu, Türkiye dış siyasası, bölgesel güvenlik karmaşası, jeopolitik

Abstract

This study analyzes the structural impact of the United States–Israel relationship on the evolving security architecture of the Middle East and examines its implications for Türkiye’s strategic positioning. Drawing on realist and neo-realist International Relations theory and the regional security complex framework, the study conceptualizes the US–Israel axis not merely as a bilateral alliance but as a structural core shaping regional order. The findings suggest that the deepening of US–Israel strategic cooperation, particularly in security, intelligence, and military domains, contributes to the emergence of a fragmented and asymmetrical regional security environment. Within this structure, rivalry with Iran, shifting alignments in the Gulf region, and new geopolitical configurations in the Eastern Mediterranean intensify systemic volatility and increase the likelihood of managed but persistent tensions rather than stable equilibrium. The study further argues that Türkiye occupies a structurally central yet strategically constrained position within this evolving security architecture. Its NATO membership, geographic proximity to multiple conflict zones, and involvement in Eastern Mediterranean disputes place it at the intersection of competing regional and global pressures. As a result, Türkiye’s foreign policy behavior is increasingly shaped by the need to balance alliance commitments with autonomous strategic flexibility. Overall, the article concludes that the contemporary Middle Eastern security order is characterized not by stable blocs but by overlapping, fluid, and interaction-intensive security networks in which the US–Israel axis functions as a key but not exclusive determinant of regional dynamics.

Keywords: US–Israel relations; Middle East security architecture; regional security complex; Türkiye foreign policy; geopolitical competition; Iran–Israel rivalry; Eastern Mediterranean; alliance politics; neo-realism; strategic balancing.

GİRİŞ

Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemin dönüşümü devletlerarası güç ilişkilerini daha parçalı, çok merkezli ve öngörülmesi güç bir yapıya taşımıştır. Bu dönüşüm içinde Orta Doğu hem enerji jeopolitiği hem de güvenlik mimarisi açısından küresel yarışmanın en yoğunlaştığı bölgelerden biri olmayı sürdürmektedir. Bölgedeki güç dengeleri yalnızca yerel aktörlerin değil, aynı zamanda küresel ve bölgesel ittifak ağlarının karşılıklı etkileşimiyle şekillenmektedir. Bu bağlamda ABD ile İsrail arasındaki stratejik ilişki Orta Doğu güvenlik düzeninin merkezi belirleyicilerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

ABD–İsrail ilişkisi, klasik anlamda bir ikili ittifaktan çok güvenlik, teknoloji, istihbarat paylaşımı ve bölgesel caydırıcılık eksenlerinde derinleşmiş yapısal bir ortaklık niteliği taşımaktadır. Bununla birlikte söz konusu ilişkinin etkisi yalnızca iki ülke ile sınırlı kalmamakta ve İran başta olmak üzere bölgesel aktörlerin güvenlik algılarını, ittifak yönelimlerini ve dış siyasa davranışlarını doğrudan etkilemektedir. Bu durum, Orta Doğu’da güvenlik devingenlerini “bölgesel güvenlik karmaşası” düzeyine yaklaştırmaktadır.

Son yıllarda İsrail’in bölgesel siyasa setinde gözlenen değişimler, Doğu Akdeniz’de yeni ittifak ağlarının oluşması, enerji güvenliği yarışması ve askeri iş birliklerinin çeşitlenmesiyle birlikte daha karmaşık bir jeopolitik yapı ortaya çıkarmıştır. Yunanistan ve Kıbrıs Rum Cumhuriyeti ile gelişen iş birlikleri, bu dönüşümün Doğu Akdeniz ayağını oluştururken Türkiye’nin bölgesel güvenlik algısı ve stratejik yönelimleri üzerinde de doğrudan etkiler yaratmaktadır.

Bu çerçevede Türkiye hem NATO üyeliği hem de Orta Doğu’ya komşu konumu nedeniyle çok katmanlı bir jeopolitik baskı alanı içinde yer almaktadır. Türkiye’nin karşı karşıya olduğu temel stratejik sorun bir yandan Batı ittifak sistemi içinde konumunu korurken, diğer yandan bölgesel yarışma devingenleri içinde özerk bir dış siyasa kapasitesi geliştirebilmesidir. Bu durum, Türkiye’yi hem güvenlik hem de diplomasi açısından çok yönlü bir denge arayışına zorlamaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, ABD–İsrail ilişkilerinin Orta Doğu güvenlik mimarisi üzerindeki yapısal etkilerini çözümlemek ve bu çerçevede Türkiye’nin ortaya çıkan çok katmanlı jeopolitik düzende nasıl bir stratejik konumlanma geliştirebileceğini değerlendirmektir. Çalışma, yalnızca aktör merkezli bir çözümleme sunmak yerine sistemsel baskılar, ittifak ağları ve bölgesel güvenlik devingenleri üzerinden bütüncül bir açıklama çerçevesi geliştirmeyi hedeflemektedir.

Bu kapsamda makale şu temel soruya odaklanmaktadır: ABD–İsrail ilişkilerinin derinleştiği ve bölgesel güvenlik yapısının yeniden şekillendiği bir ortamda Türkiye’nin stratejik seçenekleri ve hareket alanı nasıl tanımlanabilir?

Bu soruya yanıt aramak üzere çalışma, realist ve neo-realist uluslararası ilişkiler yaklaşımları ile bölgesel güvenlik karmaşası yazınından yararlanarak çok katmanlı bir çözümleme sunmaktadır.

YÖNTEM

Araştırma Deseni

Çalışma, nitel olay çözümlemesi (qualitative case study) ve çok düzeyli jeopolitik çözümleme yaklaşımını birleştirmektedir. Çözümleme birimi tek bir devlet değil ABD–İsrail stratejik ilişkisi, bölgesel güvenlik karmaşası (İran, Doğu Akdeniz, Körfez sistemi) ve Türkiye’nin dış siyasa konumlanması şeklinde çok katmanlı bir yapı olarak tanımlanmıştır. Bu çerçevede çalışma, klasik tek-olay çözümlemesinden çok ilişkisel sistem çözümlemesi özelliği taşımaktadır.

Kuramsal Çerçeve ve Çözümleyici Yaklaşım

Araştırmanın kuramsal omurgası üç ana yaklaşım üzerine kurulmuştur: Realizm ve neo-realizm yani devletlerin güvenlik ve güçlerini en üst düzeye çıkarma amacı üzerinden hareket ettiği varsayımı temel alınmaktadır. Özellikle sistemsel baskıların devlet davranışlarını nasıl şekillendirdiği çözümlenmektedir.

Bölgesel Güvenlik Karmaşası Kuramı: Barry Buzan ve Ole Waever yaklaşımı çerçevesinde Orta Doğu, karşılıklı bağımlı güvenlik tehditlerinin yoğunlaştığı bir alt-sistem olarak ele alınmaktadır.

Jeopolitik ve stratejik konumlanma çözümlemesi Coğrafi yakınlık, enerji hatları, askeri ittifaklar ve bölgesel yarışma devingenleri üzerinden Türkiye’nin stratejik konumu değerlendirilmiştir.

Veri Türü ve Kaynaklar

Çalışma ikincil veri setlerine dayalıdır. Kullanılan kaynaklar üç ana grupta toplanmıştır: Akademik yazın (uluslararası ilişkiler, güvenlik çalışmaları, Orta Doğu siyasaları), resmi belgeler ve siyasa belgeleri (ABD dış siyasa metinleri, NATO belgeleri, bölgesel strateji raporları) ve güncel stratejik çözümlemeler ve düşünce kuruluşu raporları. Veriler, nicel istatistiksel çözümlemeden çok nitel içerik çözümlemesi ve karşılaştırmalı yorumlama yöntemiyle değerlendirilmiştir.

Çözümleme Yöntemi

Çalışmada üç aşamalı bir çözümleme süreci izlenmiştir: Betimleyici çözümleme çerçevesinde ABD–İsrail ilişkilerinin tarihsel ve yapısal özellikleri ortaya konmuştur. İlişkisel çözümleme bağlamında bölgesel aktörler (İran, Körfez ülkeleri, Doğu Akdeniz ittifakları) arasındaki karşılıklı etkileşimler incelenmiştir. Konumlandırma çözümlemesi kapsamında Türkiye’nin bu çok katmanlı sistem içindeki stratejik hareket alanı değerlendirilmiştir.

Sınırlılıklar

Çalışma aşağıdaki sınırlılıklar çerçevesinde değerlendirilmelidir: Veriler büyük ölçüde açık kaynaklı ve ikincil niteliktedir. Güvenlik siyasalarına ilişkin bazı bilgiler devlet düzeyinde tam saydam değildir. Bölgesel devingenler hızlı değiştiği için çözümleme “anlık bir fotoğraf” niteliği taşımaktadır.

Araştırmanın Katkısı

Bu çalışma, ABD–İsrail ilişkisini yalnızca ikili bir ittifak olarak değil, bölgesel güvenlik mimarisini şekillendiren yapısal bir eksen olarak ele almakta ve bu çerçevede Türkiye’nin stratejik konumunu çok katmanlı bir sistem içinde yeniden değerlendirmektedir. Böylece klasik dış siyasa çözümlemelerinden farklı olarak aktörler arası ilişkileri sistemsel baskılar üzerinden açıklayan bütüncül bir bakış açısı sunmaktadır.

ÇÖZÜMLEME

Bu bölümde ABD–İsrail ilişkilerinin Orta Doğu güvenlik mimarisi üzerindeki yapısal etkileri ve bu yapının Türkiye açısından doğurduğu stratejik sonuçlar çok katmanlı bir çerçevede ele alınmaktadır. Çözümleme, üç düzeyde ilerlemektedir: ikili ittifakın iç devingenleri, bölgesel güç yarışması ve ortaya çıkan yeni güvenlik şekillenmesi.

ABD–İsrail İttifakının Yapısal Niteliği

ABD ile İsrail arasındaki ilişki klasik anlamda esnek bir dış siyasa ortaklığından çok kurumsallaşmış, çok katmanlı ve yüksek yoğunluklu bir stratejik ittifak niteliği taşımaktadır. Bu ilişki üç temel sütun üzerinde yükselmektedir:

Askeri ve teknolojik bütünleşme: Ortak savunma projeleri, füze savunma sistemleri ve istihbarat paylaşımı, ilişkinin sert güç boyutunu oluşturmaktadır.

Siyasal destek ve diplomatik koruma: ABD’nin uluslararası platformlarda İsrail’e sağladığı diplomatik destek bu ittifakı normatif açıdan da güçlendirmektedir.

İç siyasa bağlantısı: ABD iç siyasetinde özellikle belirli seçmen grupları ve kurumsal aktörler bu ittifakın sürdürülebilirliğini güçlendiren önemli etmendir.

Bu yapı, İsrail’i yalnızca bölgesel bir aktör olmaktan çıkararak ABD’nin Orta Doğu stratejisinin merkezi bir uzantısı durumuna getirmektedir.

Bölgesel Güvenlik Devingenleri ve Çatışma Alanları

Orta Doğu güvenlik sistemi, çok aktörlü ve yüksek düzeyde karşılıklı tehdit algısına dayalı bir yapı sergilemektedir. Bu sistemin en kritik ekseni İran ile İsrail arasındaki stratejik yarışmadır. İran’ın bölgesel nüfuz stratejisi (asimetrik güç projeksiyonu), İsrail’in caydırıcılık temelli güvenlik öğretisi ve Körfez ülkelerinin değişen ittifak tercihlerinden oluşan üçlü yapı, bölgesel güvenlik karmaşasını sürekli gerilim altında tutmaktadır. Bu bağlamda İsrail’in güvenlik siyasası, yalnızca doğrudan devlet tehditlerine değil, aynı zamanda vekil aktörler ve dolaylı tehdit ağlarına karşı geliştirilmiş önleyici ve caydırıcı bir özellik taşımaktadır. Bu durum, bölgesel kararlılık algısının kırılganlığını artırmaktadır.

Doğu Akdeniz’de Yeni Jeopolitik Şekillenme

Son yıllarda Doğu Akdeniz’de ortaya çıkan yeni enerji ve güvenlik mimarisi bölgesel denklemi daha da karmaşık duruma getirmiştir. Yunanistan ve Kıbrıs Rum Cumhuriyeti ile gelişen enerji ve güvenlik iş birlikleri, İsrail’in bölgesel ittifak ağlarını genişletmesine katkı sağlamıştır. Bu gelişmeler üç temel sonuç üretmektedir: Enerji güvenliği üzerinden yeni ittifak bloklarının oluşması, deniz yetki alanları üzerinden artan jeopolitik yarışma ve Türkiye’nin bölgesel manevra alanının daralması yönünde algısal baskı. Bu yapı klasik ikili çatışma modellerinden çok çok aktörlü yarışmacı iş birliği (competitive cooperation) modeline işaret etmektedir.

Türkiye’nin Stratejik Konumlanması

Türkiye, bu çok katmanlı güvenlik mimarisinde hem jeopolitik merkez hem de sistemsel baskıya açık bir ara aktör konumundadır. Türkiye’nin stratejik konumu üç temel paradoks üzerinden okunabilir: Birincisi ittifak paradoksu yani NATO üyeliği ile bölgesel otonomi arayışı arasındaki gerilimdir. İkincisi komşuluk paradoksu yani İran, Suriye ve Irak gibi kriz bölgeleriyle doğrudan temas. Üçüncüsü Doğu Akdeniz paradoksu yani enerji yarışması ve deniz yetki alanları üzerinden artan gerilim. Bu paradokslar, Türkiye’nin dış siyasasını çok yönlü denge arayışı içine zorlamaktadır. Bu denge arayışı zaman zaman esnek iş birliği ve zaman zaman ise sert güç unsurlarının devreye girmesi şeklinde kendini göstermektedir.

Sistemsel Sonuç: Parçalı Güvenlik Düzeni

Çözümlenen yapı Orta Doğu’da klasik bir güç dengesi sisteminden çok parçalı ve örtüşen güvenlik düzeni ortaya çıkarmaktadır. Bu düzende ittifaklar sabit değil, değişkendir, tehdit algıları simetrik değil, asimetriktir ve aktörler hem rakip hem de zorunlu ortak olabilir. Bu durum, bölgesel kararsızlığın yapısal bir özellik durumuna gelmesine yol açmaktadır.

Genel olarak değerlendirildiğinde, ABD–İsrail ilişkisi Orta Doğu güvenlik mimarisinde merkezi bir “çekirdek eksen” oluşturmakta ve bu eksen etrafında İran, Körfez ülkeleri ve Doğu Akdeniz aktörleri arasında sürekli yeniden şekillenen bir yarışma alanı ortaya çıkmaktadır. Türkiye ise bu yapının hem merkezine yakın hem de gerilim hatlarına açık bir konumda yer almaktadır. Bu çerçevede sistemin temel özelliği, kararlılıktan çok yönetilmesi gereken gerilimler üretmesidir.

Trump’ın Yarar–Maliyet Yaklaşımı ve Orta Doğu Savaşı

Donald Trump döneminde ABD dış siyasası klasik kurumsal diplomasi diline oranla daha “işlemsel” (transactional) bir özellik kazanmıştır. Bu yaklaşımın temelinde dış siyasa kararlarının ideolojik çerçevelerden çok algılanan yarar–maliyet dengesi üzerinden değerlendirilmesi yer almaktadır. Ancak Orta Doğu gibi çok aktörlü ve yüksek belirsizlik içeren bir sistemde bu hesaplama kuramsal olarak basit görünse de uygulamada oldukça karmaşık sonuçlar üretmektedir.

Yarar–maliyet yaklaşımının varsayımsal yapısı: Trump tarzı dış siyasa yaklaşımı üç temel varsayıma dayanır: Kısa vadeli stratejik kazançların önceliği, askeri angajmanın maliyetlerinin azaltılması ve müttefiklerin mali yük paylaşımına zorlanması. Bu çerçevede Orta Doğu’daki çatışmalar, klasik anlamda “uzun süreli yükümlenmeler” yerine, seçici müdahaleler ve baskı stratejileri olarak ele alınmaktadır.

İran dosyası ve maliyet algısının sınırları: İran bağlamında yarar–maliyet hesabı özellikle kırılgan bir yapı sergilemektedir. Çünkü İran’ın doğrudan askeri kapasitesi sınırlı görünse de bölgesel vekil ağları (Irak, Suriye, Lübnan, Yemen) üzerinden asimetrik karşılık verme kapasitesi yüksektir. Bu durum, maliyet hesabını doğrusal olmaktan çıkararak çok katmanlı ve öngörülemez bir risk matrisi durumuna getirir. Dolayısıyla “kısa vadeli caydırıcılık kazancı” uzun vadeli “tırmanma riski” ile sürekli çatışma durumundadır.

“Savaş istememe” ile “savaşa sürüklenme” paradoksu: Trump döneminde dış siyasa söylemi çoğunlukla “sonsuz savaşlardan çıkış” vurgusu taşımıştır. Ancak uluslararası sistemde şu yapısal paradoks ortaya çıkar: Liderler savaş istemeyebilir. Ancak kriz yönetimi sırasında atılan adımlar tırmanma zincirini tetikleyebilir. Bu durum yazında “istemeden tırmanma” (inadvertent escalation) olarak tanımlanır. Özellikle Orta Doğu gibi düşük eşikli çatışma ortamlarında sınırlı bir askeri müdahale bile geniş ölçekli krizlere dönüşebilir.

İsrail etmeni ve stratejik hizalanma: İsrail, ABD’nin bölgesel stratejisinde sabit bir güvenlik referans noktasıdır. Trump döneminde bu ilişki Kudüs’ün başkent olarak tanınması, Abraham Anlaşmaları süreci ve İran’a yönelik en üst düzeyde baskı siyasası gibi adımlarla daha görünür duruma gelmiştir. Bu durum, ABD’nin yarar–maliyet hesabını salt ekonomik değil, aynı zamanda ittifak güvenilirliği ve caydırıcılık saygınlığı üzerinden de değerlendirdiğini göstermektedir.

Uluslararası sistemde yalnızlık ve maliyetin yeniden tanımı: Klasik realist yaklaşımda çok taraflı destek eksikliği (örneğin Avrupa Birliği, Çin ve Rusya’nın farklı konumları) maliyet artırıcı bir unsur olarak değerlendirilir. Ancak Trump yaklaşımında bu durum farklı okunur: Çok taraflı uzlaşı yavaşlık ve kısıtlılık demektir. Tek taraflı hareket ise hızlı sonuç olasılığıdır. Bu nedenle maliyet hesabı “uluslararası görüş birlikteliği” üzerinden değil, ABD merkezli güç projeksiyonu kapasitesi üzerinden yapılır.

Yapısal sonuç ve denetimli risk alma stratejisi: Genel olarak değerlendirildiğinde Trump dönemi Orta Doğu siyasası şu ikili gerilim üzerine kuruludur: Savaşlardan kaçınma söylemi ve güçlü caydırıcılık ve en üst düzeyde baskı uygulamaları. Bu ikilik, sistemde şu sonucu üretir: denetimli risk alma stratejisi. Ancak bu strateji, çok aktörlü ve kırılgan bölgesel düzende çoğu zaman öngörülmeyen tırmanma devingenleri, müttefikler arası uyumsuzluk ve krizlerin zincirleme etkisi gibi sonuçlar doğurabilmektedir.

Trump’ın yarar–maliyet yaklaşımı, kuramsal olarak akılcı bir çerçeveye dayanmakla birlikte, Orta Doğu’nun yapısal belirsizlikleri nedeniyle tam anlamıyla doğrusal bir karar mekanizmasına dönüşememektedir. Özellikle İran–İsrail eksenindeki gerilimler, bu hesaplamayı sürekli olarak “öngörülemeyen risk alanına” taşımaktadır. Bu bağlamda temel paradoks şudur: Savaşı önlemek amacıyla geliştirilen baskı stratejileri kimi durumlarda savaş riskini artıran devingenleri de beraberinde getirebilmektedir.

İsrail Güvenlik Öğretisi ve Orta Doğu Siyasası

İsrail güvenlik öğretisi, büyük ölçüde varoluşsal tehdit algısı üzerine kurulmuş ve tarihsel deneyimlerle şekillenmiş bir stratejik öğretiler bütünüdür. Bu öğretinin temel varsayımı devletin güvenliğinin yalnızca diplomatik araçlarla değil, aynı zamanda askeri caydırıcılık ve gerektiğinde önleyici güç kullanımıyla korunabileceği yönündedir. Yazında bu yaklaşım, klasik realist güvenlik anlayışıyla uyumlu biçimde caydırıcılık temelli devlet davranışı olarak tanımlanmaktadır (Maoz, 2006; Inbar, 2008). Bu çerçevede İsrail güvenlik doktrini üç temel bileşen etrafında şekillenmektedir:

Caydırıcılık (Deterrence): İsrail’in güvenlik stratejisinin ana ekseni olası rakiplerin saldırı kapasitesini değil, saldırı niyetini bastırmaya yöneliktir. Bu yaklaşım, sürekli bir askeri hazırlık ve yüksek teknolojili savunma kapasitesi ile desteklenmektedir.

Önleyici ve proaktif güvenlik yaklaşımı: İsrail güvenlik öğretisi özellikle asimetrik tehdit algısı durumunda önleyici askeri müdahale (pre-emptive action) seçeneğini dışlamayan bir stratejik mantığa sahiptir. Bu durum, bölgesel güvenlik ikilemini (security dilemma) derinleştiren bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Asimetrik tehdit yönetimi: Bölgedeki devlet-dışı aktörler ve vekil yapılar, İsrail güvenlik algısında merkezi bir yer tutmaktadır. Bu durum, klasik devletlerarası çatışma modelinden farklı olarak çok katmanlı güvenlik tehditleri üretmektedir.

Bölgesel güvenlik sistemi ile etkileşim: İsrail güvenlik öğretisi İran başta olmak üzere bölgesel aktörlerle ilişkilerde sürekli bir karşılıklı tehdit algısı üretmektedir. Bu durum, Barry Buzan ve Ole Waever’in geliştirdiği bölgesel güvenlik karmaşası yaklaşımı ile uyumlu biçimde, güvenlik sorunlarının bölgesel düzeyde yoğunlaştığı bir yapı ortaya çıkarmaktadır.

Bu bağlamda İsrail’in güvenlik stratejisi yalnızca savunma değil, aynı zamanda bölgesel caydırıcılık üretme kapasitesi olarak da işlev görmektedir.

Sonuç olarak, İsrail güvenlik öğretisi, salt askeri bir öğreti değil, aynı zamanda bölgesel sistemin diğer aktörlerinin güvenlik algılarını doğrudan etkileyen yapısal bir stratejik değişken olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle Orta Doğu’daki güvenlik devingenleri yalnızca güç dengesi üzerinden değil, karşılıklı tehdit algılarının sürekli yeniden üretildiği bir güvenlik ikilemi üzerinden şekillenmektedir.

Kuramsal Çerçeve: İsrail Güvenlik Öğretisi ve Stratejik Davranışın Temelleri

Bu çalışma, İsrail güvenlik öğretisini üç temel kuramsal eksen üzerinden çözümlemektedir: realist caydırıcılık (deterrence), önleyici vuruş stratejisi (pre-emptive strike) ve asimetrik savaş/vekil aktörler yaklaşımı. Bu üçlü yapı, İsrail’in bölgesel güvenlik davranışını açıklamada tamamlayıcı bir çözümleyici çerçeve sunmaktadır.

Realist Caydırıcılık (Deterrence) Yaklaşımı: Realist güvenlik kuramı, devletlerin temel amacını hayatta kalma ve güvenliklerini maksimize etme olarak tanımlar (Waltz, 1979). Bu bağlamda caydırıcılık, rakip aktörlerin maliyet hesabını değiştirerek saldırı davranışını önlemeye yönelik stratejik bir araçtır. İsrail güvenlik öğretisinde caydırıcılık yalnızca askeri kapasiteye değil, aynı zamanda kararlılık algısına (credibility) dayanmaktadır. Bu çerçevede yüksek askeri hazırlık seviyesi, teknolojik üstünlük (özellikle füze savunma sistemleri) ve hızlı ve orantısız karşılık verme kapasitesi birlikte değerlendirildiğinde İsrail’in temel hedefi “saldırıyı engellemekten çok saldırı niyetini ortadan kaldırmak” olarak ortaya çıkmaktadır. Bu yaklaşım, klasik realist yazında “caydırıcılık yoluyla kararlılık” (stability through deterrence) modeliyle uyumludur.

Önleyici Vuruş Stratejisi (Pre-emptive Strike): Caydırıcılığın yetersiz kaldığı ya da tehdit algısının yüksek belirsizlik içerdiği durumlarda İsrail güvenlik öğretisi önleyici vuruş (pre-emptive strike) seçeneğini devreye sokmaktadır. Bu strateji, özellikle şu varsayımlara dayanmaktadır: rakip aktörlerin niyetleri belirsizdir (intent uncertainty), askeri kapasite hızla değişebilir ve gecikme maliyeti varoluşsal risk yaratabilir. Bu nedenle İsrail güvenlik yaklaşımı, “ilk vuran avantajı” (first-mover advantage) mantığını bazı kriz durumlarında stratejik bir seçenek olarak değerlendirmektedir. Bu durum, uluslararası ilişkiler literatüründe güvenlik ikilemini derinleştiren bir unsur olarak ele alınır; çünkü önleyici saldırı kapasitesi, diğer aktörlerin tehdit algısını artırarak karşılıklı güvensizlik döngüsü üretir.

Asimetrik Savaş ve Vekil Aktörler (Proxy Warfare): Çağdaş Orta Doğu güvenlik mimarisi yalnızca devletlerarası çatışmalardan değil, aynı zamanda devlet-dışı aktörlerin ve vekil yapıların (proxies) dahil olduğu asimetrik çatışma alanlarından oluşmaktadır. İsrail güvenlik doktrini bu bağlamda şu üç yapısal varsayıma dayanır: Birincisi asimetrik tehdit algısıdır. Devlet-dışı aktörler (örneğin milis yapılar ve örgütler), klasik caydırıcılık mekanizmalarına daha az duyarlıdır. Bu durum, standart askeri denge modellerini zayıflatır. İkincisi, çok katmanlı çatışma alanı kavramıdır. Çatışma yalnızca devlet sınırları içinde değil, komşu ülkeler, sınır ötesi alanlar ve vekil ağlar üzerinden gerçekleşmektedir. Üçüncüsü vekil aktörler üzerinden stratejik yarışmadır. Bölgesel güçler, doğrudan savaş yerine vekil aktörler üzerinden etki savaşımı yürütmektedir. Bu durum özellikle İran ile İsrail arasındaki yarışmayı yapısal duruma getirmektedir. Bu çerçevede İsrail güvenlik öğretisi yalnızca klasik askeri savunma değil, aynı zamanda çok katmanlı tehdit yönetimi (multi-layered threat management) stratejisi olarak işlev görmektedir.

Bütünleşik Değerlendirme: Bu üç kuramsal eksen birlikte değerlendirildiğinde İsrail güvenlik doktrini şu yapısal özellikleri göstermektedir: Caydırıcılık statükoyu koruma amacını taşımaktadır. Önleyici vuruş belirsizlik durumunda risk azaltma stratejisidir. Asimetrik savaş yaklaşımı ise sürekli ve dağınık tehdit ortamına uyum çabasıdır.

Bu yapı, klasik realist güç dengesi modelinden farklı olarak sürekli kriz yönetimi ve etkili güvenlik üretimi üzerine kurulu bir stratejik davranış kalıbı ortaya çıkarmaktadır.

Sonuç olarak, İsrail güvenlik öğretisi, tek boyutlu bir askeri öğreti değil caydırıcılık, önleyici güç kullanımı ve asimetrik tehdit yönetimi eksenlerinde şekillenen çok katmanlı bir stratejik sistemdir. Bu sistem, Orta Doğu güvenlik mimarisinde yalnızca bir devlet davranışı değil, aynı zamanda bölgesel güvenlik algılarını yeniden üreten yapısal bir değişken olarak işlev görmektedir.

TÜRKİYE AÇISINDAN SONUÇLAR VE STRATEJİK SEÇENEKLER

Türkiye, ABD–İsrail ekseninde şekillenen Orta Doğu güvenlik mimarisinde klasik anlamda “blok üyesi” bir aktörden çok, daha çok yönlü baskı alanlarının kesişim noktasında yer alan ara-stratejik devlet konumundadır. Bu konum, Türkiye’ye hem manevra alanı hem de yapısal kırılganlıklar üretmektedir.

Yapısal konum: “Merkezde sıkışma”

Türkiye’nin jeopolitik konumu üç ana baskı hattı üretmektedir: Kuzey–Güney hattında NATO sistemi ve Karadeniz güvenliği vardır. Doğu hattında İran ve Orta Doğu kriz kuşağı yer almaktadır. Güneybatı hattında Doğu Akdeniz yarışması ve İsrail merkezli enerji-güvenlik ağı mevcuttur. Bu yapı, Türkiye’yi klasik “çevre ülke” konumundan çıkararak çok cepheli stratejik temas noktası durumuna getirmektedir.

Stratejik paradokslar

Türkiye’nin dış siyasa davranışı üç temel paradoks üzerinden okunabilir: Birincisi güvenlik–özerklik paradoksudur. NATO üyeliği Türkiye’ye güvenlik şemsiyesi sağlarken aynı zamanda dış siyasa özerkliğini sınırlayan bir çerçeve oluşturmaktadır. İkincisi komşuluk–yarışma paradoksudur. Türkiye, İran, Irak ve Suriye gibi kriz bölgeleriyle doğrudan komşudur. Bu durum hem diplomatik zorunluluk hem de güvenlik riski üretmektedir. Üçüncüsü Doğu Akdeniz–enerji paradoksudur. Enerji kaynakları ve deniz yetki alanları üzerinden gelişen yarışma Türkiye’yi Yunanistan ve Kıbrıs eksenli yeni ittifak ağlarıyla karşı karşıya getirmektedir.

İsrail eksenli yeni bölgesel mimari

Doğu Akdeniz’de gelişen yeni güvenlik ve enerji iş birlikleri, İsrail merkezli çok taraflı ağların oluşmasına yol açmıştır. Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti ile gelişen iş birlikleri bu yapının temel bileşenlerindendir. Bu gelişmeler Türkiye açısından deniz yetki alanlarında yarışmanın yoğunlaşması, enerji hatları üzerinden dışlanma riski algısı ve bölgesel ittifak ağlarında konum kaybı endişesi gibi sonuçlar üretmektedir.

İran–İsrail geriliminin dolaylı etkileri

ABD–İsrail ekseninde şekillenen İran karşıtı stratejiler Türkiye’yi doğrudan çatışma tarafı yapmasa da dolaylı baskı alanına sokmaktadır. Bu durum özellikle Suriye alanı, Irak güvenlik hattı, mülteci hareketleri ve enerji arz güvenliği üzerinden Türkiye’nin stratejik yükünü artırmaktadır.

Stratejik seçenekler matrisi

Türkiye’nin önünde üç temel stratejik yönelim bulunmaktadır:

Dengeleyici güç stratejisi: Tüm büyük aktörlerle ilişkileri koparmadan esnek ve çok yönlü diplomasi yürütme.

Bölgesel arabuluculuk stratejisi: Kriz alanlarında (İran–Batı, İsrail–bölgesel aktörler) arabulucu rolü üstlenerek diplomatik sermaye üretme.

Seçici hizalanma stratejisi: Belirli alanlarda (güvenlik, enerji, teknoloji) belirli bloklarla yakınlaşma, diğer alanlarda özerk hareket etme.

Riskler ve kırılganlıklar

Bu stratejik seçeneklerin her biri bazı yapısal riskler taşımaktadır: Aşırı denge siyasası güvenilirlik sorunu yaratmaktadır. Aşırı hizalanma ise stratejik bağımlılığa yol açmaktadır. Arabuluculuk rolü sınırlı kaldığında etkisizlik sonucu üretmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin temel sorunu seçenek eksikliği değil, seçeneklerin aynı anda maliyet üretmesidir.

Genel olarak Türkiye, ABD–İsrail ekseninde şekillenen yeni Orta Doğu güvenlik mimarisinde “merkezde sıkışmış ama etkisiz olmayan” bir aktör konumundadır. Bu konum hem risk hem de fırsat üretmektedir. Sistemsel düzeyde bakıldığında Türkiye’nin stratejik başarısı tek bir blokla özdeşleşmesinden çok, daha çok katmanlı denge kurabilme kapasitesine bağlı görünmektedir.

TÜRKİYE MERKEZLİ KURAMSAL MODEL: ÇOK KATMANLI JEOPOLİTİK SIKIŞMA VE STRATEJİK DENGE ARAYIŞI

 

ABD–İSRAİL STRATEJİK EKSENİ: Askeri + Diplomatik + İstihbarat

 

Sistemik baskı / hizalama

BÖLGESEL GÜVENLİK YAPISI (ORTA DOĞU)

İran merkezli rekabet

İsrail caydırıcılık öğretisi

Körfez yeniden hizalanması

Doğu Akdeniz enerji/ittifak ağı

ÇOK KATMANLI GERİLİM BASINCI

 

TÜRKİYE (Jeopolitik Ara Aktör / Stratejik Eşik Devleti)

NATO üyeliği (Batı güvenlik sistemi)

Orta Doğu komşuluk baskısı

Doğu Akdeniz yarışma alanı

Enerji ve göç güvenliği yükü

STRATEJİK DAVRANIŞ

TÜRKİYE STRATEJİK TEPKİ SETİ

Dengeleyici diplomasi

Bölgesel arabuluculuk

Seçici hizalanma

Askeri caydırıcılık (sınırlı/ölçülü)

GERİ BESLEME / DIŞ BASKI

STRATEJİK SONUÇ ALANI (TÜRKİYE)

Sürekli kriz yönetimi

Esnek ittifak davranışı

Yüksek belirsizlik ortamı

Çok cepheli güvenlik baskısı

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu çalışma, ABD–İsrail ilişkilerinin Orta Doğu güvenlik mimarisi üzerindeki yapısal etkilerini ve bu dönüşümün Türkiye açısından doğurduğu stratejik sonuçları çok katmanlı bir jeopolitik çerçevede çözümlemiştir. Bulgular, bölgesel düzenin klasik güç dengesi mantığından giderek uzaklaştığını ve daha parçalı, asimetrik ve örtüşen güvenlik ilişkileri üzerinden yeniden şekillendiğini göstermektedir.

Temel bulguların özeti

Çalışmanın ortaya koyduğu başlıca sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: ABD ile İsrail arasındaki ilişki, yalnızca ikili bir ittifak değil, bölgesel güvenlik mimarisini belirleyen yapısal bir eksendir. İran merkezli gerilim, sistemin temel çatışma hattını oluşturmaktadır ve bu hat çok aktörlü bir tırmanma olanağı taşımaktadır. Doğu Akdeniz’de Yunanistan ve Kıbrıs Rum Cumhuriyeti üzerinden gelişen yeni ittifak ağları, bölgesel yarışmayı enerji ve deniz yetki alanları üzerinden yeniden tanımlamaktadır. Sistem, klasik anlamda kararlı bir güç dengesi üretmekten çok yönetilen gerilim ve dönemsel kriz üretimi üzerinden işlemektedir.

Türkiye açısından yapısal sonuç

Türkiye, bu çok katmanlı sistemde hem coğrafi hem de stratejik olarak merkezi bir konumda yer almaktadır. Ancak bu merkezilik, aynı zamanda yüksek düzeyde kırılganlık üretmektedir. Türkiye’nin karşı karşıya olduğu temel yapısal durum şu şekilde özetlenebilir: Çok yönlü ittifak baskısı (Batı sistemi – bölgesel komşular), enerji ve güvenlik yarışmasının kesişimi, komşu kriz kuşağı ile doğrudan temas ve stratejik özerklik arayışı ile ittifak bağımlılığı arasındaki gerilim. Bu durum, Türkiye’nin dış siyasasını sürekli bir denge arayışı ve kriz yönetimi döngüsü içinde tutmaktadır.

Kuramsal katkı

Çalışma, ABD–İsrail ilişkisini yalnızca ikili bir stratejik ortaklık olarak değil, bölgesel güvenlik karmaşasını şekillendiren yapısal bir merkez eksen olarak ele almıştır. Bu yaklaşım, klasik ittifak kuramlarının ötesine geçerek aktör merkezli çözümleme yerine sistem merkezli çözümleme, doğrusal nedensellik yerine çok katmanlı etkileşim ve sabit ittifaklar yerine akışkan güvenlik ağları üzerinden bir açıklama çerçevesi sunmaktadır.

Son değerlendirme

Genel olarak Orta Doğu güvenlik mimarisi öngörülebilir bloklaşmaların yerini giderek daha değişken, çok aktörlü ve düşük eşikli kriz üretme kapasitesi yüksek bir yapıya bırakmaktadır. Bu sistemde ABD–İsrail ekseni hem düzen kurucu hem de gerilim artırıcı bir rol oynamaktadır. Bu çerçevede temel paradoks şudur: Güvenliği artırma savıyla geliştirilen stratejiler sistem düzeyinde kararsızlık gizil gücünü de eş zamanlı olarak artırabilmektedir.

Son söz

Bu çalışma, bölgesel güvenlik mimarisinin artık tek merkezli ya da iki kutuplu bir yapı yerine çok merkezli ve sürekli yeniden oluşan bir güç alanı durumuna geldiğini ortaya koymaktadır. Türkiye bu yapının dışında değil, tam merkezinde yer almakta ve bu durum ise ülkeyi hem risklerin hem de stratejik fırsatların kesişim noktasına yerleştirmektedir.

 

KAYNAKÇA

Acharya, A. (2014). The End of American World Order.

Aydın, M. (2004). Europe’s new region: The Black Sea and the Middle East. Journal of Southern Europe and the Balkans.

Barnett, M. (1998). Dialogues in Arab politics. Columbia University Press.

Brands, H. (2014). What Good Is Grand Strategy? Cornell University Press.

Brooks, S. G., & Wohlforth, W. C. (2016). America abroad. Oxford University Press.

Buzan, B. (1991). People, States and Fear. Harvester Wheatsheaf.

Buzan, B., & Waever, O. (2003). Regions and Powers. Cambridge University Press.

Buzan, B., Waever, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner.

Colgan, J. D. (2013). Fueling the fire. International Security, 38(2), 147–180.

Çelikpala, M. (2010). Turkey and the Caucasus. Insight Turkey.

Fawcett, L. (2013). International Relations of the Middle East. Oxford University Press.

Gause, F. G. (2010). The international relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.

Gerges, F. (2018). Making the Arab World. Princeton University Press.

Handel, M. I. (1973). Israel’s national security doctrine. Israel Affairs.

Hinnebusch, R. (2003). The International Politics of the Middle East. Manchester University Press.

Hinnebusch, R. (2014). The Middle East in world politics. International Affairs, 90(4), 841–856.

Hürsoy, S. (2017). Turkish foreign policy in the Eastern Mediterranean. Turkish Studies.

Ikenberry, G. J. (2011). Liberal Leviathan. Princeton University Press.

Inbar, E. (2008). Israeli national security. Routledge.

Jervis, R. (1976). Perception and Misperception in International Politics. Princeton.

Jervis, R. (2002). Signaling and perception. World Politics, 58(3).

Kaliber, A. (2019). The politics of energy in the Eastern Mediterranean. Energy Policy Journal.

Katzman, K. (various reports). Iran regional policy analysis. Congressional Research Service.

Keohane, R. O. (1984). After Hegemony. Princeton University Press.

Khalidi, R. (2020). The Hundred Years’ War on Palestine.

Kissinger, H. (1994). Diplomacy. Simon & Schuster.

Kissinger, H. (2014). World Order. Penguin.

Klare, M. T. (2008). Rising Powers, Shrinking Planet.

Korany, B., Noble, P., & Brynen, R. (Eds.). (1993). The Many Faces of National Security in the Arab World.

Lake, D. A. (2009). Hierarchy in international relations. Cornell University Press.

Lustick, I. (1993). Unsettled states, disputed lands. Cornell University Press.

Lynch, M. (2016). The New Arab Wars. PublicAffairs.

Maloney, S. (2015). Iran’s Political Economy since the Revolution. Cambridge University Press.

Maoz, Z. (2006). Defending the Holy Land. University of Michigan Press.

Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. Norton.

Mearsheimer, J. J., ve Walt, S. M. (2007). The Israel lobby and U.S. foreign policy. Middle East Policy, 13(3), 29–87.

Milani, M. (2011). The Myth of the Great Satan. Hoover Institution.

Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics.

Öniş, Z. (2014). Turkey and the Arab revolutions. Journal of Democracy, 25(3), 103–118.

Pappe, I. (2006). The Ethnic Cleansing of Palestine.

Pedahzur, A. (2012). The Israeli response to terrorism.

Posen, B. (2014). Restraint: A new grand strategy. Cornell University Press.

Posen, B. R. (2003). Command of the commons. International Security, 28(1), 5–46.

Robins, P. (2003). Suits and Uniforms: Turkish Foreign Policy since the Cold War.

Schmitt, O. (2020). NATO’s southern flank security dynamics. European Security Journal.

Shlaim, A. (2001). The Iron Wall. W.W. Norton.

Takeyh, R. (2009). Guardians of the Revolution. Oxford University Press.

Telhami, S. (2013). The World Through Arab Eyes.

Valbjorn, M. (2012). International relations theory and the Middle East. International Studies Review, 14(1), 1–21.

Waever, O. (1995). Securitization and desecuritization. In On Security.

Walt, S. (2018). The hell of good intentions. Foreign Affairs.

Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Cornell University Press.

Walt, S. M. (2018). The hell of good intentions. Foreign Affairs, 97(4), 10–19.

Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.

Waltz, K. N. (2000). Structural realism after the Cold War. International Security, 25(1), 5–41.

Yapp, M. (1996). The Near East Since the First World War. Longman.

Yergin, D. (2006). The Prize: The Epic Quest for Oil, Money ve Power.

🇮🇱 İsrail Güvenlik Öğretii ve Orta Doğu Siyasası