Türkiye Siyaseti Nereye Gidiyor?

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de son dönemde giderek sertleşen siyasal yarışmanın niteliğini, aktörlerini ve yapısal devingenlerini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Türkiye’de siyasal savaşımın klasik ideolojik yarışma çerçevesinin ötesine geçerek devlet gücü, kurumsal denetim, ekonomik kaynak dağılımı ve toplumsal seferberlik (hareketlilik) ekseninde nasıl yeniden şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu kapsamda AKP, CHP, MHP, DEM Parti ve İYİ Parti’nin güncel siyasal konumları, yargı, bürokrasi ve güvenlik mekanizmalarının siyasal yarışmadaki rolü, siyasal iktidar ile ekonomik patronaj (çıkar) ilişkileri, toplumsal belirsizlik, öfke ve değişim isteklerinin siyasal sistem üzerindeki etkileri çözümlenmiştir. Çalışmada yarışmacı otoriterlik, patronaj ilişkileri, elit koalisyonları ve devlet kapasitesi yaklaşımlarından yararlanılmıştır. Bulgular, Türkiye’de siyasal yarışmanın giderek daha yüksek maliyetli ve sert bir iktidar savaşımına dönüştüğünü, seçimlerin sürmesine karşın kurumsal tarafsızlık algısının zayıfladığını, ekonomik kaynak dağıtımının siyasal sistemin merkezine yerleştiğini ve toplumsal seferberliğin siyasal baskıyı artırdığını göstermektedir. Sonuç olarak Türkiye’nin ne tam demokratik normalleşme ne de tam otoriter kapanma yönünde ilerlediği ve daha çok, kurumsal gerilimlerin, toplumsal seferberliğin ve elit yarışmasının iç içe geçtiği yüksek yoğunluklu bir “ara rejim” süreci yaşadığı ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Türkiye siyaseti; siyasal yarışma; yarışmacı otoriterlik; patronaj; devlet kapasitesi; elit koalisyonları; siyasal kutuplaşma; toplumsal seferberlik; kurumsal dönüşüm; iktidar savaşımı

Abstract

This study examines the nature, actors, and structural dynamics of the increasingly intensified political competition in Türkiye in recent years. The primary aim of the study is to analyze how political struggle in Türkiye has evolved beyond classical ideological competition and has increasingly been shaped around state power, institutional control, distribution of economic resources, and social mobilization. Within this framework, the current political positions of the AKP, CHP, MHP, DEM Party, and İYİ Party are analyzed alongside the role of the judiciary, bureaucracy, and security mechanisms in political competition; the relationship between political power and economic patronage networks; and the effects of social uncertainty, public anger, and demands for change on the political system. The study draws upon the theoretical approaches of competitive authoritarianism, patronage relations, elite coalitions, and state capacity. The findings indicate that political competition in Türkiye is transforming into an increasingly high-cost and confrontational power struggle; that despite the continuation of elections, perceptions of institutional neutrality have weakened; that the distribution of economic resources has become central to the political system; and that social mobilization has intensified pressure on the political order. The study concludes that Türkiye is moving neither toward full democratic normalization nor toward complete authoritarian closure, but rather toward a high-intensity “hybrid regime” dynamic characterized by the interaction of institutional tensions, social mobilization, and elite competition.

Keywords: Turkish politics; political competition; competitive authoritarianism; patronage; state capacity; elite coalitions; political polarization; social mobilization; institutional transformation; power struggle

GİRİŞ

Türkiye bugün uzun yıllardır görülmemiş ölçüde sert, gergin ve belirsiz bir siyasal atmosferin içinden geçmektedir. Son dönemde yaşanan gelişmeler artık birbirinden bağımsız olaylar olarak değerlendirilemeyecek bir noktaya ulaşmıştır. Muhalefet belediyelerine yönelik operasyonlar, belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması, yargı süreçlerinin doğrudan siyasal alanı belirleyen bir araç durumuna gelmesi, muhalefet partileri üzerindeki yoğun baskı, CHP içinde kurultay tartışmalarının yargı üzerinden yeniden şekillendirilmesi ve siyasal yarışmanın giderek hukuk-güvenlik eksenine kayması Türkiye’de yeni bir dönemin oluştuğunu göstermektedir.

Özellikle son süreçte yaşanan gelişmeler toplumda güçlü bir kırılma duygusu yaratmıştır. İnsanlar artık yalnızca ekonomik krizden veya hayat pahalılığından değil, siyasal sistemin geleceğinin belirsiz duruma gelmesinden de kaygı duymaktadır. Türkiye’de bugün en yaygın toplumsal duygu belirsizliktir. Toplumun geniş kesimleri olayların hangi yöne gideceğini kestirememekte, siyasal sistemin normal demokratik yarışma içinde mi ilerleyeceği yoksa daha sert ve baskıcı bir döneme mi gireceği sorusuna yanıt aramaktadır.

Bu atmosferin en dikkat çekici taraflarından biri ise toplumdaki psikolojik gerilimin hızla büyümesidir. Son dönemde düzenlenen muhalefet mitinglerinde ortaya çıkan kalabalıklar yalnızca klasik parti tabanından oluşmamaktadır. Özellikle gençlerin, kadınların, daha önce siyasete uzak duran kentli kesimlerin ve ekonomik baskı altında gören orta sınıfların daha görünür duruma geldiği görülmektedir. Bu durum toplumun önemli bir bölümünde yalnızca seçim sonucu beklentisinin değil, siyasal sistemin yönüne ilişkin güçlü bir kaygı ve müdahil olma isteğinin oluştuğunu göstermektedir.

İktidar cephesinde ise siyasal savaşım giderek daha yüksek riskli bir alan olarak görülmektedir. Çünkü uzun yıllar boyunca oluşmuş siyasal, ekonomik ve bürokratik güç ağları açısından iktidar yalnızca seçim kazanmak anlamına gelmemektedir. Aynı zamanda devlet olanaklarının denetimi, ekonomik kaynakların dağılımı, bürokratik dengelerin korunması ve siyasal güvenliğin sürdürülmesi anlamına da gelmektedir. Bu nedenle siyasal yarışma giderek daha sert, daha kutuplaşmış ve daha merkezi duruma gelmektedir.

Türkiye bugün artık sıradan bir seçim atmosferinde değildir. Ülke, devlet gücü, ekonomik kaynaklar, siyasal meşruluk ve toplumsal yönelimlerin aynı anda yeniden şekillendiği tarihsel bir geçiş döneminin içine girmiş görünmektedir.

Türkiye bugün yalnızca sert bir siyasal kutuplaşma yaşamıyor aynı zamanda devletin gelecekte nasıl yönetileceğini belirleyecek büyük bir iktidar savaşımının içine girmiş bulunuyor. Bu savaşım artık klasik anlamda seçim yarışmasıyla sınırlı değildir. Çünkü taraflar yalnızca oy oranlarını değil, devlet gücünü, siyasal meşruluğu, ekonomik kaynakları ve gelecekte sistemin nasıl işleyeceğini belirlemeye çalışmaktadır.

Son dönemde yaşanan gelişmeler bu nedenle tek tek olaylar olarak değil, aynı siyasal sürecin parçaları olarak okunmalıdır. Muhalefet belediyelerine yönelik operasyonlar, belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması, Ekrem İmamoğlu etrafında yoğunlaşan yargı süreçleri, CHP içindeki kurultay tartışmalarının hukuk alanına taşınması ve muhalefetin siyasal hareket alanının giderek daralması Türkiye’de iktidar savaşımının yeni bir evreye girdiğini göstermektedir.

Bu süreçte AKP’nin izlediği temel siyaset, yalnızca seçim kazanmak üzerine kurulu görünmemektedir. Daha geniş bir strateji dikkat çekmektedir. İktidar bloğu, özellikle 2024 yerel seçimlerinden sonra ortaya çıkan yeni siyasal dengeyi kendi açısından riskli görmeye başlamıştır. Çünkü CHP ilk kez yalnızca büyükşehirleri yöneten bir muhalefet partisi değil, toplumun önemli bir kesiminde “iktidar seçeneği” duygusu yaratabilen bir siyasal merkez durumuna gelmiştir. Özellikle Ekrem İmamoğlu etrafında oluşan toplumsal enerji ve büyükşehir belediyelerinin sağladığı ekonomik-siyasal güç iktidar açısından yeni bir tehdit algısı üretmiştir.

Bu nedenle AKP’nin son dönemde izlediği çizgi daha çok “denetimli siyasal daraltma” stratejisi olarak görünmektedir. Yargı süreçlerinin yoğunlaşması, muhalefet belediyelerinin sürekli baskı altında tutulması, CHP’nin kendi iç dengelerinin hukuk üzerinden yeniden tartışmalı kılınması ve siyasetin güvenlik-yargı eksenine çekilmesi bu stratejinin parçaları olarak değerlendirilmektedir. İktidar açısından sorun artık yalnızca bir sonraki seçimi kazanmak değil, muhalefetin iktidar seçeneği olma kapasitesini sınırlandırmak durumuna gelmiştir.

MHP ise bu süreçte yalnızca bir koalisyon ortağı gibi davranmamaktadır. Devletin güvenlik eksenli yeniden yapılandırılmasını savunan daha sert bir siyasal çizgiyi temsil etmektedir. Devletin bekası, iç tehdit algısı, siyasal kararlılık ve güvenlik söylemi MHP’nin temel siyasal dili durumuna gelmiştir. Devlet Bahçeli’nin son dönemde yaptığı açıklamalar da bu çizgiyi güçlendirmektedir. Özellikle yaptığı son açıklamalarda kullandığı ton Türkiye’nin yalnızca normal bir siyasal yarışma içinde olmadığını, daha büyük bir “devlet ve rejim savaşımı” yaşandığını düşündüren sert bir çerçeve taşımaktadır. Bahçeli’nin yaklaşımı, siyasal savaşımı klasik demokrasi yarışması değil, devletin devamlılığı ve sistemin korunması sorunu olarak okuyan bir anlayışı yansıtmaktadır.

CHP cephesinde ise daha karmaşık bir tablo bulunmaktadır. Bir yandan parti son yerel seçimlerden sonra tarihinin en güçlü toplumsal kırılma anlarından birini yakalamıştır. Özellikle büyükşehirlerde oluşan yeni toplumsal destek, gençlerin ve kadınların siyasete daha yoğun katılımı ve ekonomik kriz nedeniyle büyüyen değişim istemi CHP’nin toplumsal ağırlığını artırmıştır. Ancak diğer yandan parti aynı zamanda ağır bir baskı ve kuşatma duygusu yaşamaktadır. CHP bugün yalnızca iktidarla değil, kendi iç dengeleri, liderlik tartışmaları ve yargı süreçleriyle de savaşım vermektedir. Bu nedenle parti içinde zaman zaman “iktidar seçeneği olma heyecanı” ile “sistem tarafından sınırlandırılma korkusu” aynı anda duyulmaktadır.

Ekrem İmamoğlu’nun siyasal ağırlığı da bu sürecin merkezindeki unsurlardan biri durumuna gelmiştir. Çünkü İmamoğlu artık yalnızca bir belediye başkanı değil, toplumun belirli kesimlerinde değişim olasılığını temsil eden siyasal bir figür olarak görülmektedir. Bu nedenle etrafındaki yargı süreçleri toplumun önemli bir bölümü tarafından sıradan hukuksal süreçler olarak değil, doğrudan siyasal savaşımın parçası olarak okunmaktadır.

DEM Parti ise Türkiye siyasetindeki en duyarlı denge alanlarından birini oluşturmaktadır. Bir yandan Kürt seçmenin siyasal temsilini sürdürmeye çalışırken, diğer yandan iktidar-muhalefet çatışmasının dışında bağımsız bir siyasal konum üretmeye çalışmaktadır. Ancak Türkiye’de siyasal sistemin giderek güvenlik eksenli duruma gelmesi DEM Parti üzerindeki baskıyı da artırmaktadır. Bu nedenle DEM Parti hem sistemin dışına itilmek istememekte hem de tümüyle etkisizleşmemek için dikkatli bir siyasal denge kurmaya çalışmaktadır.

İYİ Parti ise bu büyük kutuplaşma içinde en zorlanan aktörlerden biri görünmektedir. Çünkü parti bir yandan iktidar karşıtı seçmeni kaybetmek istememekte, diğer yandan CHP ile tam bütünleşmiş görünmenin kendi siyasal alanını daralttığını düşünmektedir. Bu nedenle İYİ Parti son dönemde daha milliyetçi, daha bağımsız ve kendi kimliğini yeniden kurmaya çalışan bir çizgiye yönelmektedir. Ancak Türkiye’de siyasetin hızla iki büyük blok etrafında sertleşmesi İYİ Parti’nin hareket alanını daraltmaktadır.

Bugün ortaya çıkan tablo şudur: Türkiye’de siyasal aktörler artık yalnızca seçim kampanyası yürütmemektedir. Her aktör, yaklaşan dönemin devlet yapısını, siyasal sistemi ve güç dağılımını belirleyecek büyük bir savaşıma hazırlanıyor gibi davranmaktadır. Bu nedenle toplumda duyulan gerilim de sıradan bir seçim atmosferinin çok ötesine geçmiş durumdadır.

Amaç ve Hedefler

Amaç

Bu makalenin temel amacı, Türkiye’de güncel siyasal gelişmeleri tekil olaylar üzerinden değil, bütüncül bir iktidar savaşımı anlayışı içinde çözümlemektir. Türkiye’de son dönemde yaşanan siyasal olaylar (parti yarışması, yargı süreçleri, belediyeler etrafındaki gerilimler, liderler arası savaşım ve ittifak dengeleri) genellikle parçalı şekilde tartışılmaktadır. Bu çalışma ise bu parçaları bir araya getirerek, mevcut siyasal atmosferin arkasındaki yapısal güç ilişkilerini ve stratejik yönelimleri görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede makale, Türkiye siyasetini yalnızca “günlük siyasa” düzeyinde değil, aynı zamanda devlet gücü, siyasal meşruluk ve iktidarın yeniden dağılımı ekseninde okumayı hedeflemektedir.

Hedefler

Bu makalenin daha somut hedefleri şunlardır:

Siyasal aktörlerin stratejik yönelimlerini çözümlemek: AKP, CHP, MHP, DEM Parti ve İYİ Parti gibi aktörlerin yalnızca söylemlerini değil, aynı zamanda iktidar savaşımı içindeki konumlanmalarını ve stratejik reflekslerini ortaya koymak.

Güncel olayları bütüncül bir çerçeveye oturtmak: Tekil gelişmeleri (yargı süreçleri, belediyelere yönelik operasyonlar, parti içi krizler vb.) bağımsız olaylar olarak değil, aynı siyasal dönüşüm sürecinin parçaları olarak değerlendirmek.

Çıkar ağları ve devlet gücü ilişkisini görünür kılmak: Siyasetin yalnızca ideolojik yarışmadan ibaret olmadığını, aynı zamanda devlet kaynakları, kurumlar ve ekonomik ağlar üzerinden yürüyen bir güç savaşımı olduğunu açıklamak.

Toplumsal algı ve siyasal belirsizliği çözümlemek: Toplumun içinde bulunduğu belirsizlik, kutuplaşma ve yönsüzlük duygusunun nedenlerini açıklamak ve bunun siyasal yarışmayla nasıl ilişkilendiğini göstermek.

Olası siyasal yönelimleri tartışmaya açmak: Türkiye’nin mevcut siyasal devingenlerinin hangi tür sonuçlara evrilebileceğini (denetimli sertleşme, yeniden denge oluşumu veya sistemsel gerilim artışı gibi) çözümleyici biçimde değerlendirmek.

Araştırma Soruları

Ana araştırma sorusu: Türkiye’de güncel siyasal savaşım, klasik seçim yarışmasının ötesinde nasıl bir iktidar dönüşümü ve güç yeniden dağılımı sürecine işaret etmektedir?

Alt araştırma soruları

Siyasal yarışmanın niteliği: Türkiye’de siyasal yarışma, ideolojik bir yarış mı yoksa devlet gücü ve kaynakların denetimine dayalı bir iktidar savaşımı durumuna mı gelmiştir?

Aktörlerin stratejileri: AKP, CHP, MHP, DEM Parti ve İYİ Parti’nin mevcut siyasal tutumları hangi stratejik hesaplara ve güç dengelerine dayanmaktadır?

Devlet gücü ve kurumların rolü: Yargı, bürokrasi ve güvenlik mekanizmaları Türkiye’deki siyasal yarışması ne ölçüde belirleyici duruma gelmiştir? Kurumlar siyasal yarışması dengeleyen yapılar mı, yoksa yarışmanın parçası durumuna gelen araçlar mıdır?

Çıkar ağları ve siyasal ekonomi: Türkiye’de siyasal iktidar ile ekonomik kaynak dağılımı arasındaki ilişki ne düzeyde iç içe geçmiştir?

Bu ağlar siyasal kararlılığı mı güçlendirmekte, yoksa yarışmayı daha kırılgan ve sert duruma mı getirmektedir?

Toplumsal devingenler: Toplumun farklı kesimlerinde gözlenen belirsizlik, öfke ve değişim istemi siyasal sistemi nasıl etkilemektedir?

Toplumsal seferberlik, siyasal değişimin hızını ve yönünü belirleyebilir mi?

Siyasal sistemin yönü: Türkiye mevcut devingenler içinde denetimli bir siyasal sertleşme mi, yoksa daha derin bir sistemsel dönüşüm süreci mi yaşamaktadır?

Siyasal sistemin geleceği seçimler, elit dengeleri ve ekonomik koşullar tarafından nasıl şekillendirilecektir?

YÖNTEM

Bu çalışma, Türkiye’de güncel siyasal gelişmeleri açıklamaya yönelik niteliksel ve yorumlayıcı (çözümleyici) bir siyaset bilimi yaklaşımı temelinde hazırlanmıştır. Amaç, ölçülebilir veri üretmekten çok mevcut siyasal olaylar arasındaki ilişkiyi çözümleyerek bütüncül bir anlam çerçevesi kurmaktır.

Araştırma Tasarımı

Çalışma, olay temelli nitel çözümleme (case-oriented qualitative analysis) yaklaşımına dayanmaktadır. Türkiye’de son dönemde yaşanan siyasal gelişmeler tek tek olaylar olarak değil, aynı siyasal dönüşüm sürecinin parçaları olarak ele alınmaktadır. Bu kapsamda, siyasal aktör davranışları, kurumsal süreçler, söylem ve stratejiler ve toplumsal tepkiler birlikte değerlendirilmiştir.

Veri Türü ve Kaynaklar

Araştırmada kullanılan veriler üç ana grupta toplanmaktadır:

Kamusal siyasal veriler: Parti liderlerinin açıklamaları ve konuşmaları, TBMM etkinlikleri ve siyasal karar süreçleri ve yargısal ve yönetsel süreçlere ilişkin kamuya açık bilgiler.

Medya ve söylem çözümlemesi: Ana akım ve seçenek medya içerikleri, siyasal aktörlerin kamuya yönelik beyanları ve toplumsal tartışma ve gündem başlıkları.

Gözlemsel toplumsal veri: Siyasal mitingler ve toplumsal seferberlik örüntüleri, kamuoyu tepkileri ve genel toplumsal eğilimler ve ekonomik ve sosyal baskı göstergelerinin siyasal algıya etkisi.

Çözümleme Yöntemi

Çalışmada karşılaştırmalı siyasal çözümleme ve süreç izleme (process tracing) yöntemi kullanılmaktadır. Bu yöntemle, belirli siyasal olayların zaman içindeki gelişimi incelenmiş, olaylar arasındaki nedensel ilişkiler çözümlenmiş ve aktörlerin stratejik davranış kalıpları incelenmiştir. Ayrıca çözümleme, yalnızca olayları sıralamakla kalmayıp, bu olayların arkasındaki güç ilişkilerini ve siyasal mantığı ortaya çıkarmayı hedeflemiştir.

Kuramsal Yaklaşım

Yöntemsel çerçeve aşağıdaki siyaset bilimi yazınlarından beslenmektedir: Yarışmacı otoriterlik yaklaşımları, patronaj ve çıkar ağı (clientelism) kuramları, Devlet kapasitesi ve kurumların siyasallaşması yazını ve elit yarışması ve koalisyon çözülmesi yaklaşımları. Bu kuramlar, Türkiye’deki siyasal süreci tek bir modelle açıklamak yerine, çok katmanlı bir çözümleme çerçevesi oluşturmak için birlikte kullanılmıştır.

Sınırlılıklar

Bu çalışma nicel veri çözümlemesi savı taşımaz, seçim tahmini veya kesin öngörü üretmeyi amaçlamaz ve resmi kurum içi kapalı verilere erişim içermez. Dolayısıyla sonuçlar, yorumlayıcı ve çözümleyici bir çerçeve sunar; kesin determinizm savı taşımaz.

TEMEL KAVRAMLAR: SİYASAL GÜCÜ ANLAMAK İÇİN BİR REHBER

Türkiye’de ve benzeri ülkelerde siyaset çoğu zaman sadece seçimlerden veya partiler arası yarışmadan ibaret değildir. Asıl belirleyici olan, devlet gücünün nasıl kullanıldığı, ekonomik kaynakların nasıl dağıtıldığı ve bu süreçte hangi ağların oluştuğudur. Bu nedenle bazı temel kavramları açıklamak güncel siyaseti daha doğru anlamayı sağlayacaktır.

Yolsuzluk Temelli Güç Sistemi (Kleptokrasi)

Kleptokrasi, en basit tanımıyla devlet kaynaklarının iktidar çevresi tarafından sistemli şekilde kişisel veya grup çıkarı için kullanıldığı yapıdır. Burada önemli nokta şudur: Yolsuzluk “olağan dışı” değildir. Sistemin çalışma biçiminin bir parçasıdır. Bu tür yapılarda kamu gücü ile özel çıkar arasındaki sınır giderek bulanıklaşır. Devlet, geniş bir kaynak dağıtım mekanizmasına dönüşebilir. Bu nedenle bazı ülkelerde büyük servet transferleri siyasal güçle doğrudan bağlantılı duruma gelir.

Patronaj Sistemi (Clientelism)

Patronaj sistemi, siyasal destek ile maddi veya bürokratik yarar arasında kurulan ilişkiyi ifade eder. Basitçe, “siyasal destek kaynak erişimi” demektir. Bu sistemde, işe alımlar, ihaleler, yardımlar ve kamu hizmetleri çoğu zaman siyasal bağlılıkla ilişkilendirilebilir. Bu yapı büyüdükçe siyaset ideolojik olmaktan çıkar ve kaynak dağıtım yarışmasına dönüşür.

Yarışmacı Otoriterlik

Bu kavram, seçimlerin olduğu ama yarışmanın tümüyle eşit olmadığı sistemleri tanımlar. Yani, seçimler vardır, muhalefet vardır ama devlet gücü belirli taraflar için üstünlük yaratabilir. Bu sistemlerde siyaset “tam demokrasi” ile “tam otoriterlik” arasında bir yerde durur. En önemli özelliği şudur: Yarışma vardır ama zemin eşit değildir.

Elit Koalisyonu

Bir ülkede iktidar sadece bir liderden ibaret değildir. Onun etrafında geniş bir güç ağı vardır: siyasal aktörler, bürokrasi, güvenlik kurumları, iş dünyası ve medya çevreleri. Bu gruplar birlikte hareket ettiğinde “elit koalisyonu” oluşur. Bu koalisyonun en önemli özelliği şudur: Sistemin kararlılığı bu grubun birlikte kalmasına bağlıdır. Eğer bu yapı bozulursa siyasal sistem de değişebilir.

Devlet Kapasitesi

Devlet kapasitesi, bir devletin yasaları uygulama, düzeni sağlama, ekonomik ve yönetsel sistemi yönetme ve krizleri denetim altında tutma gücünü ifade eder. Güçlü devlet kapasitesi sistemi tümüyle çökertmez ama siyasal gerilimi denetim altında tutabilir. Zayıf kapasite ise belirsizlik, kriz ve denetim kaybı üretebilir.

 Devletin Ele Geçirilmesi (State Capture)

Bu kavram, devlet kurumlarının belirli çıkar grupları tarafından yönlendirilmesini anlatır. Bu durumda, kurumlar tarafsızlığını kaybedebilir, kararlar belirli ağların etkisiyle şekillenebilir ve kamu yararı ile özel çıkar iç içe geçebilir.

Genel Özet

Bu kavramlar birlikte düşünüldüğünde şu resim ortaya çıkar: Siyaset sadece seçim değildir. Devlet sadece kurumlar bütünü değildir. Ekonomi ve siyaset birbirinden ayrık değildir. Bunun yerine, güç, kaynak ve kurumlar arasında sürekli bir savaşım alanı vardır.

SİYASAL BİR TÜRKİYE FOTOĞRAFI

AKP: Devlet Gücü, Koalisyon ve Seçim Stratejisi

AKP’yi bu kuramsal çerçevede anlamanın en önemli noktası şudur: AKP yalnızca bir parti değil, aynı zamanda devlet kapasitesi, siyasal ağlar ve seçim yarışmasının birleştiği bir iktidar yapısıdır. Bu nedenle çözümleme üç katmanda yapılmalıdır: Birincisi, Devlet kapasitesi ile ilişkisidir. AKP döneminde devlet daha merkezi bir karar yapısına evrildi, yürütme gücü belirgin şekilde güçlendi ve güvenlik ve yargı alanı siyasal sistemin daha görünür parçası durumuna geldi. Bu durum kuramsal olarak “devlet kapasitesinin yoğunlaşması” olarak okunur. Ancak önemli fark şudur: Bu kapasite yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasal bir araçtır. Yani devlet, yalnızca kuralları uygulayan değil, siyasal yarışmayı da şekillendiren bir aktör durumuna gelmiştir. İkincisi, patronaj ve çıkar ağlarıdır. Patronaj yazını açısından bakıldığında AKP’nin en güçlü olduğu alanlardan biri kamu kaynaklarının dağıtımı, yerel yönetimler, büyük altyapı ve inşaat ekonomisi ve kamu ihaleleri ve yatırım ağlarıdır. Bu ağlar siyasal sadakat üretir, yerel ve merkezi düzeyde bağlantılar kurar ve seçmen davranışı ile ekonomik beklentiyi iç içe geçirir. Bu yapı klasik anlamda “patronaj yani çıkar odaklı” (clientelist) siyaset” ile uyumludur. Ancak burada önemli bir nokta vardır: Bu ağlar sadece “destek satın alma” değil, aynı zamanda siyasal koalisyon yönetim aracıdır. Üçüncüsü, seçim stratejisi ve yarışmadır. AKP’nin seçim stratejisi yalnızca oy artırmaya değil, aynı zamanda, mevcut koalisyonu korumaya, rakiplerin seferberlik kapasitesini sınırlamaya ve seçimi “varlık savaşımı” olarak çerçevelemeye dayanır. Yarışmacı otoriterlik yazını açısından bu şu anlama gelir: Seçim varlığını korur, ancak siyasal yarışma eşit zeminli değildir, devlet kapasitesi bu yarışmanın parçası durumuna gelir.

Elit koalisyonu en önemli katmandır. AKP’nin sürdürülebilirliği büyük ölçüde şu yapıya bağlıdır: parti elitleri, bürokratik yapı, iş dünyası bağlantıları, güvenlik ve yargı kurumları ve yerel siyasal ağlar. Bu yapı bir “elit koalisyonu” oluşturur. Bu koalisyonun temel mantığı kaynakların ve siyasal gücün dağıtımı karşılığında sadakat ve kararlılık üretmektir.

Bu çerçeveden bakıldığında AKP’nin temel siyasal yönelimi şöyle özetlenebilir: İktidarın korunması, Devlet kapasitesi üzerinden siyasal alanın yönetilmesi, patronaj ağlarıyla koalisyonun dengede tutulması ve seçim yarışmasının denetim altında tutulması.

Kısaca özetlemek gerekirse, AKP bu çerçevede Devlet kapasitesini yoğunlaştıran, patronaj ağlarıyla siyasal koalisyonu yöneten ve seçim denetim altında tutmaya çalışan merkezi bir iktidar yapısı olarak okunmalıdır.

CHP: Seferberlik, Elit Seçeneği ve İktidar Olasılığı

CHP’yi bu kuramsal çerçevede anlamak için en önemli nokta şudur: CHP yalnızca bir muhalefet partisi değil, aynı zamanda “iktidar koalisyonu adayı”dır. Bu yüzden çözümleme üç katmanda yapılmalıdır. Birincisi, siyasal konumdur ve muhalefetten “seçenek iktidar merkez”ine kayıştır. CHP uzun süre kurumsal muhalefet, protesto siyaseti ve sınırlı yerel güç çizgisinde değerlendirildi. Ancak özellikle büyükşehir belediyeleriyle birlikte İstanbul, Ankara ve İzmir gibi merkezlerde yönetim kapasitesi oluştu. Bu şu anlama gelmektedir: CHP ilk kez sadece eleştiren değil, yöneten bir aktör durumuna gelmiştir. Bu dönüşüm, yarışmacı otoriterlik yazınında “iktidar adayı ve seçeneği oluşumu” olarak görülür. İkincisi elit koalisyonu kurmaktır. CHP’nin en önemli yapısal hedefi elit koalisyonu oluşturmak ve dağınık muhalif toplumsal kesimleri tek bir siyasal koalisyon altında birleştirmektir. Bu koalisyon şunları içerir: kentli orta sınıf, genç seçmenler, seküler seçmen tabanı, Kürt seçmenle kısmi temas alanları ve ekonomik krizden etkilenen kesimler. Ancak burada temel sorun bu kesimlerin çıkarları ve beklentileri birbirinden farklı olmasıdır. Bu nedenle CHP’nin en büyük yapısal sorunu “geniş ama uyumluluk içermeyen (heterojen) koalisyon” yönetimidir. Üçüncüsü, patronaj (çıkar) ağlarına karşı seçenek üretme sorunudur. Patronaj yazını açısından CHP’nin yapısal zorluğu şudur: iktidar ağları güçlü ve yerleşiktir. CHP ise bu ağların dışında veya kısmen dışında konumlanmıştır. Bu nedenle CHP belediyeler üzerinden yeni ağlar kurmaya çalışır, bürokratik ve yerel düzeyde seçenek ilişki kanalları geliştirir ancak bu süreç henüz tamamlanmış değildir. Bu durum şu sonucu üretir: CHP’nin siyasal gücü artarken, kurumsal derinliği aynı hızda artmayabilir.

CHP açısından önemli sorun “yönetme kapasitesini ülke ölçeğine taşıyabilme sorunu”dur. Büyükşehir deneyimi yönetsel kapasiteyi artırmıştır, ancak merkezi devlet yapısıyla doğrudan sınanmamıştır. Bu nedenle CHP “yönetebilirlik” savı ile “sistem tarafından sınırlandırılma” algısı arasında ikili bir konumda durmaktadır.

CHP’nin seçim stratejisi giderek şuna evrilmiştir: değişim isteklerini seferber etmek, geniş toplumsal koalisyon kurmak ve iktidar seçeneği olmak algısını güçlendirmek. Ancak, bu durum, aynı zamanda yüksek beklenti, yüksek kırılganlık ve iç çeşitlilik taşır. Bu da siyasal davranışı daha duyarlı kılar.

Kısaca özetlemek gerekirse, CHP bu çerçevede heterojen bir toplumsal koalisyonu bir araya getirmeye çalışan, yerel yönetimler üzerinden devlet kapasitesi üretmeye başlayan ve iktidar seçeneği olma sürecinde olan bir siyasal aktör olarak okunmalıdır.

CHP’nin Güncel Siyasal Konumu: CHP’nin mevcut siyasal konumu çok katmanlı ve iç içe geçmiş üç temel devingen üzerinden değerlendirilebilir: (i) toplumsal koalisyon genişlemesi, (ii) örgütsel ve liderlik düzeyinde iç yarışma, (iii) siyasal yarışmanın kurumsal süreçler aracılığıyla yeniden şekillendiğine ilişkin algı. Birinci düzlemde CHP, özellikle büyükşehir belediyeleri üzerinden elde ettiği yönetsel kapasite ve ekonomik-siyasal görünürlük sayesinde tarihsel olarak ilk kez bu ölçekte bir “iktidar seçeneği üretme gizil gücüne” yaklaşmaktadır. Bu durum, partinin yalnızca muhalefet kimliğiyle değil, aynı zamanda devlet yönetme kapasitesine ilişkin beklenti üreten bir aktör olarak yeniden konumlandığını göstermektedir. İkinci düzlemde ise CHP, heterojen toplumsal ve örgütsel bileşenlerden oluşan geniş bir siyasal koalisyonu yönetme sorunu ile karşı karşıyadır. Özgür Özel liderliğiyle birlikte güç kazanan seferberlikçi ve toplumsal enerjiye dayalı siyaset çizgisi ile daha kurumsal, dengeleyici ve sistem içi uyum arayan eğilimler arasındaki gerilim parti içi stratejik bütünlüğü zorlayan temel eksen durumuna gelmiştir. Bu durum, yazında “heterojen koalisyon yönetimi sorunu” olarak tanımlanan yapısal bir kırılganlığa işaret etmektedir. Üçüncü düzlemde ise CHP’nin siyasal konumu, yalnızca doğrudan yarışma alanı (seçimler ve parti içi savaşım) üzerinden değil, aynı zamanda kurumsal mekanizmalar (yargı ve yönetsel süreçler) aracılığıyla da şekillenen bir algı ortamı içinde değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, belediyelere yönelik yargısal süreçler ve parti içi tartışmaların hukuk alanına taşındığına ilişkin yaygın algı siyasal yarışmanın eşit olmayan koşullarda gerçekleştiği yönündeki değerlendirmeleri güçlendirmektedir. Bu durum, yarışmacı otoriterlik yazınında tanımlanan “kurumsal asimetri” tartışmalarıyla örtüşen bir görünüm sunmaktadır. Sonuç olarak CHP, aynı anda hem güçlenen hem de kırılganlaşan bir siyasal yapı olarak değerlendirilebilir. Bir yandan toplumsal düzeyde genişleyen bir seferberlik kapasitesi ve iktidar seçeneği olma gizil gücü üretirken, diğer yandan örgütsel heterojenlik ve kurumsal-siyasal gerilim algısının birleşimi nedeniyle yüksek düzeyde iç ve dış baskıya maruz kalmaktadır. Bu çift yönlü devingen CHP’nin güncel siyasal konumunu kararlı bir denge noktasından çok sürekli yeniden üretilen bir gerilim alanı olarak tanımlamayı daha uygun kılmaktadır.

MHP: Devlet Aklı, Güvenlik Siyaseti ve Koalisyon Dengeleyici Rol

MHP’nin güncel siyasal konumu klasik bir parti davranışı çerçevesinin ötesinde, Türkiye siyasal sisteminde devlet merkezli güvenlik paradigmasının temsilcisi olarak okunmaktadır. Bu yaklaşım partinin yalnızca seçimsel bir aktör değil, aynı zamanda siyasal sistemin kararlılık üretme mekanizmalarından biri olarak işlev gördüğünü göstermektedir.

Devlet merkezli siyasal paradigma: MHP’nin temel siyasal referans noktası, ideolojik yarışmadan çok devletin sürekliliği ve siyasal bütünlüğüdür. Bu çerçevede siyaset, çoğulcu çıkarların yarışından çok, devletin bekası ve toplumsal düzenin korunması ekseninde tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım, yazında “güvenlik devleti bakış açısı” veya “devlet-merkezci siyaset anlayışı” olarak ele alınır. Bu çerçevede, siyasal kararlılık önceliklidir, iç tehdit algısı belirleyicidir ve kurumsal sertlik meşruluk kazanabilir.

Koalisyon içi stratejik konum: MHP’nin Cumhur İttifakı içindeki rolü yalnızca sayısal bir ortaklık değildir. Daha yapısal olarak, MHP siyasal hattın sertleşmesini dengeleyen, güvenlik söylemini merkezileştiren ve devlet reflekslerini siyasal alana taşıyan bir aktör olarak işlev görmektedir. Bu durum, MHP’yi klasik anlamda “koalisyon ortağı” olmaktan çıkararak, rejim içi dengeleyici ve ideolojik çerçeve belirleyici bir unsur durumuna getirmektedir.

Devlet–siyaset bütünleşmesi: MHP çizgisi, devlet ile siyasal iktidar arasındaki ayrımın belirgin olmadığı bir anlayışa yaslanır. Bu bağlamda siyasal yarışma güvenlik bakış açısıyla yorumlanabilir. Devlet kurumlarının siyasal süreçlerdeki rolü doğal kabul edilir ve siyasal kararlılık kurumsal esneklikten daha öncelikli görülür. Bu yaklaşım, yarışmacı otoriterlik yazını içinde “devlet kapasitesinin güvenlik eksenli yoğunlaşması” olarak değerlendirilebilir.

Güncel siyasal söylem ve Bahçeli çizgisi: Devlet Bahçeli’nin son dönem açıklamaları, MHP’nin siyasal tavrını daha da belirginleştiren bir çerçeve sunmaktadır. Bu söylem çizgisi siyasal savaşımı yüksek yoğunluklu bir devlet sorunu olarak konumlandırmakta, iç siyasal gerilimleri “sistemsel tehdit” bakış açısıyla yorumlamakta ve siyasal kararlılığın korunmasını temel öncelik olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle MHP’nin söylemi, yalnızca siyasal bir tercih değil, aynı zamanda devletin güvenlik refleksini temsil eden bir ideolojik çerçeve olarak okunmaktadır.

Bu yapı içinde MHP’nin işlevi üç temel eksende özetlenebilir: Siyasal sistemde güvenlik ve devlet sürekliliği vurgusunu güçlendirmek, iktidar koalisyonu içinde dengeleyici ve sertleştirici rol üstlenmek ve siyasal yarışması ideolojik değil, devlet merkezli bir çerçevede yeniden tanımlamak.

Kısaca özetlemek gerekirse, MHP, Türkiye siyasal sisteminde yalnızca bir koalisyon ortağı değil, devlet merkezli güvenlik paradigmasını temsil eden, siyasal yarışmayı kararlılık ve beka ekseninde yeniden tanımlayan ve iktidar bloğu içinde dengeleyici-sertleştirici bir rol oynayan yapısal bir aktör olarak konumlanmaktadır.

DEM Parti: Temsil, Görüşme Alanı ve Sistemle Gerilimli Bütünleşme

DEM Parti’nin güncel siyasal konumu, Türkiye siyasal sisteminde hem kurumsal temsil hem de devletle ilişkiler açısından en duyarlı ve çok katmanlı alanlardan birini oluşturmaktadır. Bu konum, partiyi klasik muhalefet partisi tanımının ötesine taşıyarak, aynı anda hem sistem içi bir siyasal aktör hem de sistemle gerilimli bir görüşme öznesi durumuna getirmektedir.

Temsil alanı ve siyasal taban: DEM Parti, öncelikle Kürt seçmen kitlesinin siyasal temsilini üstlenen bir yapı olarak konumlanmaktadır. Bu temsil ilişkisi kimlik temelli siyasal istekler, yerel yönetim deneyimleri ve demokratik katılım ve temsil beklentileri üzerinden şekillenmektedir. Bu nedenle DEM Parti’nin siyasal varlığı yalnızca parti yarışması değil, aynı zamanda temsil yeteneği ve siyasal kabullenilme sorunu olarak da değerlendirilir.

Sistem içi/sistem dışı ikili konum: DEM Parti’nin en belirgin yapısal özelliği siyasal sistem içinde tam olarak sabitlenmemiş bir konumda bulunmasıdır. Bu durum iki yönlü bir gerilim üretmektedir: Bir yandan seçim süreçlerine katılan ve yerel/ulusal düzeyde temsil üreten bir aktördür. Diğer yandan güvenlik, devlet ve siyasal meşruluk tartışmaları nedeniyle zaman zaman “sistem dışı” bir konumda algılanabilmektedir. Bu ikili yapı, yazında “yarı-bütünleşmiş siyasal aktörler” veya “gerilimli bütünleşme alanları” olarak tanımlanan kategorilere yakın bir görünüm sunmaktadır.

Güvenlik paradigması ve siyasal alanın daralması: DEM Parti’nin siyasal hareket alanı, Türkiye’deki güvenlik merkezli siyasal paradigma ile doğrudan ilişkilidir. Bu çerçevede, siyasal söylem güvenlik bakış açısıyla yorumlanabilir, kurumsal hareket alanı dönemsel olarak genişleyip daralabilir ve siyasal meşruluk tartışmaları parti konumunu doğrudan etkileyebilir. Bu durum, DEM Parti’nin siyasal davranışını sürekli bir denge ve görüşme zorunluluğu içinde tutmaktadır.

Görüşme ve temsil kanalları: DEM Parti’nin siyasal stratejisinin önemli bir boyutu, doğrudan çatışma yerine siyasal görüşme ve temsil alanlarını koruma çabasıdır. Bu bağlamda, yerel yönetim deneyimleri, parlamenter siyaset kanalları ve toplumsal temsil mekanizmaları partinin siyasal varlığının temel araçlarıdır. Bu yapı, partiyi tümüyle sistem dışı bir aktör olmaktan çok sistemle ilişki içinde ama tam olarak bütünleşmemiş bir siyasal alan içinde konumlandırır.

DEM Parti’nin güncel konumu üç temel eksende özetlenebilir: Kimlik temelli siyasal temsilin ana taşıyıcısıdır. Siyasal sistem içinde tam sabitlenmemiş ve gerilimli bir konuma sahiptir. Güvenlik paradigması ile demokratik temsil alanı arasında sürekli bir denge içinde hareket etmektedir.

Kısaca özetlemek gerekirse, DEM Parti, Türkiye siyasal sisteminde kimlik temelli temsil alanını taşıyan, ancak güvenlik merkezli siyasal yapı nedeniyle tam bütünleşme ve tam dışlanma arasında salınan ve bu nedenle sürekli görüşme ve denge zorunluluğu içinde hareket eden bir siyasal aktör olarak değerlendirilmektedir.

İYİ Parti: Merkez Boşluğu, Bloklar Arası Sıkışma ve Kimlik Arayışı

İYİ Parti’nin güncel siyasal konumu, Türkiye’de giderek sertleşen iki bloklu siyasal yapının içinde ara alanın daralması ve merkez siyaset boşluğunun yönetilememesi sorunu üzerinden okunabilir. Bu durum partiyi hem yapısal hem de stratejik açıdan zorlayan bir konum üretmektedir.

Kuruluş olgusu ve merkezde olmak savı: İYİ Parti başlangıçta milliyetçi seçmeni, merkez sağ eğilimleri ve CHP dışı muhalif kitleleri bir araya getirme savıyla ortaya çıkmıştır. Bu yönüyle parti, kuramsal olarak bloklar üstü “merkez sağı yeniden oluşturma” projesi olarak okunabilir.

İki blok arasında sıkışma: Türkiye’de siyasal yarışmanın giderek iki ana blok etrafında sertleşmesi, İYİ Parti’nin hareket alanını daraltmıştır. Bu sıkışma iki yönlüdür: Bir yandan iktidar bloğuna yakınlaşma, parti kimliğini erozyona uğratma riski taşımaktadır. Diğer yandan muhalefet bloğuna tam eklemlenme, ayrı bir siyasal kimlik üretme kapasitesini sınırlamaktadır. Bu nedenle İYİ Parti, yazında “bloklar arası sıkışmış orta aktör” olarak tanımlanabilecek bir konuma yerleşmiştir.

Kimlik sorunu ve stratejik belirsizlik: İYİ Parti’nin temel yapısal sorunu, net ve sürdürülebilir bir siyasal kimlik etrafında kararlılık sağlayamamasıdır. Bu durum seçmen tabanında dalgalanma, stratejik yön belirsizliği ve ittifak ilişkilerinde değişkenlik olarak kendini göstermektedir. Bu bağlamda parti, sürekli olarak şu soruya yanıt aramaktadır: “Bağımsız bir merkez aktör mü, yoksa büyük bloklardan birinin parçası mı?”

Patronaj ve devlet kapasitesi dışındaki konumlanma: İktidar ve kısmen muhalefet yapıları güçlü kurumsal ağlara ve yerel yönetim deneyimlerine dayanırken, İYİ Parti’nin bu alanlarda daha sınırlı bir kapasiteye sahip olması, onun siyasal ağırlığını azaltan bir etmen olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, partiyi daha çok söylem siyaseti, daha sınırlı örgütsel ağ ve daha kırılgan seçmen koalisyonu üzerine kurulu bir yapıya yöneltmektedir.

İYİ Parti’nin güncel siyasal konumu üç temel eksende özetlenebilir: İYİ Parti iki bloklu siyasal yapının arasında sıkışmış bir merkez arayışındadır. Netleşmemiş bir kimlik ve strateji sorunu yaşamaktadır. Kurumsal ve örgütsel kapasite açısından sınırlı bir seçenek elit koalisyonu üretmektedir

Kısaca özetlemek gerekirse, İYİ Parti, Türkiye’de giderek kutuplaşan siyasal yapıda bağımsız bir merkez aktör olma savı taşımasına karşın iki büyük blok arasında sıkışmış ve kimlik, ittifak ve örgütsel kapasite açısından sürdürülebilir bir denge kurmakta zorlanan bir siyasal yapı olarak değerlendirilmektedir.

ÇÖZÜMLEME

Türkiye’de Siyasal Yarışmanın Niteliği: İdeolojik Yarış mı, Güç ve Kaynak Savaşımı mı?

Türkiye’de siyasal yarışması yalnızca ideolojik eksende (sağ–sol, tutucu–seküler vb.) tanımlamak bugün için giderek yetersiz kalmaktadır. Elbette ideolojik farklılıklar tümüyle ortadan kalkmış değildir ancak bu farklılıkların belirleyici ağırlığı devlet gücüne erişim ve kaynakların denetimi etrafında örgütlenen bir iktidar savaşımının gerisine düşmüştür. Bu dönüşüm, siyaset bilimi yazınında genellikle “maddi kaynak temelli siyasal yarışmanın öncelik kazanması” ya da daha geniş anlamda patronaj ve devlet kapasitesi üzerinden şekillenen yarışma yapıları olarak açıklanır.

İdeolojinin rolü: var ama belirleyici değil

Türkiye’de ideolojik farklılıklar hala siyasal kimliklerin önemli bir parçasıdır: milliyetçilik, tutuculuk, sosyal demokrat eğilimler ve Kürt siyasal hareketi. Ancak bu ideolojik hatlar çoğu durumda bağımsız bir program yarışmasından çok seçmen seferberliği ve siyasal kimlik üretimi işlevi görmektedir. Yani ideoloji siyasetin “içeriğini” değil, daha çok “meşruluk dilini” belirlemektedir.

Asıl yarışma alanı: devlet gücü ve kaynak dağıtımı

Güncel siyasal yarışmanın merkezinde ise üç temel alan bulunmaktadır: Birincisi, Devlet kapasitesine yani yürütme gücü, bürokratik atamalar, yargı ve yönetsel mekanizmalar ve güvenlik kurumlarına erişimdir. İkincisi, kamu ihaleleri, yerel yönetim bütçeleri, yatırım ve teşvik mekanizmaları ve sosyal transferler gibi ekonomik kaynakların dağıtımından yararlanabilmektir. Üçüncüsü, siyasal alanın sınırları, yarışmanın kuralları ve muhalefetin hareket kapasitesi üzerinde kurumsal denetim ve meşruluk sağlamaktır. Bu üç alan, siyasal yarışmanın gerçek “oyun alanını” oluşturmaktadır.

Yarışmanın yapısal dönüşümü

Bu bağlamda Türkiye’de siyasal yarışma, klasik anlamda “eşit aktörler arasında ideolojik yarış” olmaktan çıkarak Devlet gücünü elinde bulunduran merkez ile bu güce erişmeye çalışan seçenek bloklar arasında, kaynaklar ve kurumsal alanlar üzerinden yürüyen bir iktidar savaşımı yapısına doğru evrilmiştir. Bu durum, yarışmacı otoriterlik yazınında “asimetrik siyasal yarışma” olarak tanımlanan modele daha yakındır.

Sonuç olarak, iki katmanlı ama asimetrik yapı dolayısıyla Türkiye’de siyasal yarışma yüzeyde ideolojik bir yarış olarak görünmeye devam eder ancak derin yapıda devlet gücü ve kaynakların denetimi savaşımı olarak işlev görür. Bu iki katman arasında ise belirleyici olan, giderek ikinci düzey (güç ve kaynak denetimi) olmaktadır. Türkiye’de siyasal yarışma bugün ağırlıklı olarak ideolojik bir yarıştan çok devlet gücü, kurumsal erişim ve ekonomik kaynakların denetimi etrafında şekillenen asimetrik bir iktidar savaşımı niteliği taşımaktadır.

AKP, CHP, MHP, DEM Parti ve İYİ Parti’nin Mevcut Siyasal Konumları Hangi Stratejik Hesaplara ve Güç Dengelerine Dayanmaktadır?

Bu soru, aslında “aktör çözümlemesi” gibi görünse de kurduğumuz çerçevede her partinin aynı oyunda farklı konumlar aldığı bir güç dengesi haritası sorusudur. Yani sorun ideolojik duruş değil, ayakta kalma, genişleme ve risk yönetimi stratejileridir. Aşağıda her aktör bu stratejik mantıkla ayrı ayrı konumlandırılmıştır:

AKP: Sistem merkezini koruma ve koalisyonu yeniden dengeleme stratejisi: AKP’nin stratejik hesabı üç ana eksene dayanır: Birincisi, Devlet kapasitesinin denetim altında tutulmasıdır. Bu bağlamda, yürütme gücünün merkezde tutulması, bürokratik ve kurumsal alanların eş güdümü ve siyasal karar alma hızının korunması hedeflenir.

Patronaj (çıkar) ağlarının sürdürülebilirliği: Ekonomik kaynak dağıtımının devamı, yerel ve merkezi ağların çözülmemesi ve koalisyonun “ekonomik olarak beslenmesi” temel hedefleri arasındadır.

Seçimsel meşruluğun korunması: Seçim mekanizmasının tümüyle kaybolmaması ancak yarışma koşullarının denetim altında tutulması ve iktidar seçeneği olma kapasitesine sahip olanların sınırlanması/engellenmesi temel amaçtır.

Stratejik hedef: Sistemin merkezinde kalarak hem devlet kapasitesini hem de siyasal koalisyonu aynı anda yönetmektir.

CHP: Devlet koalisyonu kurma seçeneği ve meşruluk genişletme stratejisi

CHP’nin hesabı ikili bir yapıya dayanır: Birincisi, toplumsal koalisyonu genişletmektir. Bu bağlamda, kentli orta sınıf, genç seçmen, ekonomik baskı altındaki gruplar ve farklı kimliklerin bir araya getirilmesi hedeflenmektedir.

Yönetilebilirlik ve iktidar kapasitesi üretme: Büyükşehir deneyimini ülke ölçeğine taşıma ve “sadece muhalefet değil, yönetebilir aktör” algısı oluşturmak temel amaçtır.

Kurumsal yarışma alanını genişletme: Yargı, seçim ve yönetsel süreçlerde eşit yarışma talebi ve siyasal alanın yeniden tanımlanması önde gelen hedeflerdir.

CHP’nin stratejik hedefi mevcut sistemin karşısına “yönetici elit koalisyonu seçeneği” çıkarmaktır.

MHP: Devletin güvenlik çekirdeğini temsil etme ve dengeleyici sert güç rolü

MHP’nin stratejisi ideolojik değil, devlet merkezli güvenlik ussallığı üzerine kuruludur: Devlet sürekliliği yani siyasal kararlılığın korunması, iç güvenlik ve beka söylemi ve kriz anlarında sertleşme kapasitesi, koalisyon içi denge yani iktidar blokunun ideolojik sertlik üretimi ve sistemin “çözülmesini engelleyen sabitleyici rol” ve güvenlik merkezli siyaset yani siyasal yarışmanın güvenlik çerçevesine taşınması ve tehdit algısının siyasal sistemde merkezi duruma gelmesi. Bu bağlamda MHP’nin stratejik hedefi sistemin kırılmasını engelleyen güvenlik çekirdeği olmaktır.

DEM Parti: Temsil alanını koruma ve görüşülebilir sistem içinde kalma stratejisi

DEM Parti’nin stratejisi “iktidar savaşımı”ndan çok varlık ve temsil savaşımıdır. Siyasal meşruluk ve temsilin korunması bağlamında seçmen tabanının siyasal sisteme bağlı kalması ve temsil kanallarının açık tutulması hedeflenmektedir. Sistemle gerilimli denge içinde tümüyle dışlanmamak ve tümüyle sistem içine de erimemek amaçlanmaktadır. Görüşme alanını koruma bağlamında siyasal alanın daralmamasını sağlamak ve kurumsal kanalların açık kalması istenmektedir. DEM’in stratejik hedefi sistemin içinde ama sürekli gerilimli bir konumda kalarak temsil alanını kaybetmemektir.

İYİ Parti: Merkez boşluğunu doldurma ve bloklar arası denge aktörü olmak stratejisi

İYİ Parti’nin stratejisi en kırılgan olanıdır. Merkez siyaset alanını sahiplenme, ne iktidar ne ana muhalefet blokuna tam eklemlenme ve “bağımsız merkez” savı önde gelen söylemleridir. Seçmen transfer alanı olma ve kararsız, merkez sağ ve milliyetçi seçmeni tutma eğilimi ağır basmaktadır. Bloklar arası pazarlık gücü üretme ve ittifaklarda denge unsuru olma istenen sonuçlar arasındadır.

Genel Bütünleştirme

Bu beş aktör birlikte düşünüldüğünde Türkiye siyasetinin yapısı şuna benzemektedir: AKP sistemin merkez yönetimidir. CHP yönetim koalisyonu seçeneğidir. MHP güvenlik ve devlet çekirdeğini temsil etmektedir. DEM gerilimli temsil alanı demektir. İYİ Parti ise merkez boşluğunu doldurmak ve denge arayışı içindedir. Türkiye’de siyasal yarışma, ideolojik bloklar arasında değil, devlet gücü, temsil alanı ve koalisyon denetimi etrafında konumlanan stratejik aktörlerin çok katmanlı güç savaşımı durumuna gelmiştir. Türkiye’de siyasal aktörler aynı hedefe yönelmiş değildir. Bir kısmı sistemi korumaya, bir kısmı sistemi ele geçirmeye, bir kısmı ise sistem içinde yaşama tutunabilmeye çalıştığı için siyaset kararlılık ile yeniden konumlanma arasında gerilimli bir denge alanı üretmektedir.

Yargı, Bürokrasi ve Güvenlik Mekanizmaları Türkiye’deki Siyasal Yarışması Ne Ölçüde Belirleyici Duruma Gelmiştir? Kurumlar Siyasal Yarışması Dengeleyen Yapılar mı, Yoksa Yarışmanın Parçası Durumuna Gelen Araçlar mıdır?

Yargı, bürokrasi ve güvenlik yarışmanın “çevresi” değil, giderek “iç yapısı” olmuştur. Klasik demokratik kurama göre yargı hakemdir, bürokrasi uygulayıcıdır ve güvenlik aygıtı devletin tarafsız koruma mekanizmasıdır. Bu modelde kurumlar siyasal yarışmanın dışında ve üstünde konumlanır. Ancak Türkiye gibi yüksek siyasallaşma yaşayan sistemlerde bu ayrım giderek bulanıklaşır. Bugün gelinen noktada daha doğru ifade şudur: Yargı, bürokrasi ve güvenlik kurumları siyasal yarışmanın “zemini” olmaktan çıkıp, yarışmanın “iç değişkenleri” durumuna gelmiştir.

Yarışmayı belirleme düzeyi ve üç kanallı etki: Bu kurumlar siyasal yarışmayı doğrudan değil, üç mekanizma üzerinden etkilemektedir: Yarışma alanını tanımlama yani hangi aktörlerin meşru olduğu, hangi eylemlerin siyasal sayıldığı ve hangi sınırların kabul edilebilir olduğunu kararlaştırma gücü. Bu güç “oyunun kuralları”nı belirler. İkincisi yarışmanın hızını ve sertliğini düzenlemektir. Soruşturmalar, yönetsel işlemler, güvenlik uygulamaları ve belediye/yerel yönetim denetimleri bu arada sayılabilir. Bu, yarışmanın “yoğunluğunu” değiştirir. Üçüncüsü, aktörlerin ve iktidar (muhalefetin) seçeneklerinin stratejik hesaplarını etkilemektir. Parti içi liderlik savaşımları, ittifak davranışları, aday belirleme süreçleri ve kriz yönetimi bunlar arasındadır. Bu, doğrudan “siyasal davranış üretir”.

Kurumlar dengeleyici mi, araçsallaşmış mı? Bu sorunun cevabı ikili değil, hibrit (karma) bir yapıdır: Birincisi, dengeleyici işlevin tümüyle yok olduğu söylenemez, kurallar tümüyle ortadan kalkmış değildir, seçimler ve kurumsal süreçler devam etmektedir ve bürokratik süreklilik bütünüyle çözülmemiştir. Yani “kurumlar vardır”. İkincisi, tarafsız hakemlik kapasitesinin zayıflamasıdır. Kurumların tarafsızlığı algısı zayıfladığında, kararların siyasal sonuçları arttığında ve aktörler kurumları stratejik etmen olarak okumaya başladığında kurumlar “hakem” olmaktan çıkar. Üçüncüsü, araçsallaşma algısıdır. En belirleyici nokta kurumların kendisinden çok kurumların nasıl algılandığının siyasal yarışması şekillendirmesidir. Aktörler kurumları güvenilir hakem olarak görüyorsa dengeleyici sistem oluşur ve kurumları yarışma aracı olarak görüyorsa asimetrik yarışma sistemi oluşur. Türkiye’de ikinci algı giderek güçlenmiştir.

Sonuç: Türkiye’de kurumsal yapı neye dönüşmüştür? Türkiye’de yargı, bürokrasi ve güvenlik mekanizmaları tümüyle ortadan kalkmış değildir ancak tam anlamıyla tarafsız da değildir. Bu nedenle en doğru tanım bu kurumların siyasal yarışmayı dışarıdan düzenleyen tarafsız yapılar olmaktan çıkıp, yarışmanın sınırlarını, hızını ve stratejisini etkileyen “aktif güç değişkenleri” durumuna gelmiş olduklarıdır. Türkiye’de yargı, bürokrasi ve güvenlik mekanizmaları, siyasal yarışması yalnızca dengeleyen tarafsız kurumlar olmaktan çok yarışmanın kurallarını ve sonuçlarını doğrudan etkileyen hibrit ve kısmen araçsallaşmış güç alanları durumuna gelmiştir.

Türkiye’de Siyasal İktidar ile Ekonomik Kaynak Dağılımı Arasındaki İlişki Ne Düzeyde İç İçe Geçmiştir?

Bu soru, aslında önceki tüm tartışmanın ekonomik omurgasını oluşturmaktadır. En açık şekilde söylemek gerekirse, Türkiye’de siyasal iktidar ile ekonomik kaynak dağılımı yüksek düzeyde iç içe geçmiş karşılıklı bağımlılık üreten bir yapıya sahiptir. Ancak bunu “tam birleşme” gibi değil, siyasal denetim, piyasa aktörleri ve kurumsal aracılar üzerinden işleyen katmanlı bir sistem olarak düşünmek daha doğru olur.

Temel ilişki: siyasal iktidar kaynak özgüleme gücü demektir

Çağdaş devletlerde ekonomi ile siyaset zaten ilişkilidir. Ancak önemli fark kaynakların ne kadarının, hangi kurumsal kanallar üzerinden ve ne ölçüde siyasal takdirle dağıtıldığındadır. Türkiye’de siyasal iktidarın etkisi özellikle kamu yatırımları, altyapı ve inşaat projeleri, kamu ihaleleri, teşvik ve kredi mekanizmaları, yerel yönetim bütçeleri ve sosyal transfer programları gibi alanlarda belirgindir. Bu alanlar, ekonomik büyüklüğün önemli bir bölümünü doğrudan veya dolaylı biçimde etkilemektedir.

Mekanizma: doğrudan devlet değil, “dağıtım ağları”

Burada önemli bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir. İlişki çoğu zaman “devlet doğrudan dağıtır” şeklinde değil, merkezi iktidar siyasa ve bütçe önceliklerini belirler, bürokrasi uygulama ve filtreleme yapar, yerel yönetimler dağıtımın alandaki yüzü olur ve özel sektör kamu projeleriyle bütünleşir şeklinde işler. Bu yapı yazında “dağıtım ağları ekonomisi” (political economy of distribution networks) olarak ele alınır.

Patronaj (çıkar) ve ekonomik bağımlılık ilişkisi

Patronaj (clientelism) çerçevesinde ekonomik kaynaklar yalnızca verimlilik aracı değil aynı zamanda siyasal bağlılık üretme aracıdır. Bu durumda ekonomik ilişki kaynak, yatırım, istihdam ve siyasal destek üretimi biçemine yaklaşır. Bu, ekonomiyi tümüyle siyasallaştırmaz ancak ekonomik kararların bir kısmını siyasal ussallığa açar.

Devlet–özel sektör iç içeliği

Türkiye’de önemli bir başka boyut büyük ölçekli projeler, kamu-özel iş birliği modelleri, inşaat ve altyapı sektörü ve finansman ve kredi ilişkileridir. Bu alanlarda devlet ve özel sektör arasında yüksek düzeyde karşılıklı bağımlılık, proje bazlı iş birliği ve düzenleyici bağımlılık oluşur. Bu durum, ekonomik aktörleri siyasal karar süreçlerine daha duyarlı duruma getirir.

Kurumsal çerçeve: piyasa tümüyle siyasal değildir ama “tarafsız da değildir”

Önemli bir denge noktası olarak belirtmek gerekir ki Türkiye piyasası tümüyle devlet denetimli değildir ancak tümüyle serbest de değildir ve kurumsal olarak da tarafsız değildir. Bu nedenle yapı karma “ekonomi içinde yüksek siyasal etki alanı” şeklinde tanımlanabilir.

Sonuç: iç içelik düzeyi

Tüm bu katmanlar birlikte değerlendirildiğinde Türkiye’de siyaset–ekonomi ilişkisi tümüyle ayrışmış değildir (liberal model değil), tümüyle birleşmiş de değildir (klasik devlet ekonomisi değil) ve yüksek düzeyde etkileşimli ve dağıtım merkezli bir hibrit yapıdadır. Türkiye’de siyasal iktidar ile ekonomik kaynak dağılımı, devletin bütçe, yatırım ve özendirme mekanizmaları üzerinden yüksek düzeyde iç içe geçmiştir ancak piyasa aktörleri ve kurumsal aracılar tarafından katmanlı biçimde yürütülen hibrit bir dağıtım sistemi niteliği taşımaktadır.

Bu Ağlar Siyasal Kararlılığı mı Güçlendirmekte, Yoksa Yarışmayı Daha Kırılgan ve Sert Duruma mı Getirmektedir?

Bu sorunun kısa yanıtı her ikisini aynı anda yaptığı fakat zaman ufku değiştikçe etkisinin tersine döndüğüdür. Bu ağlar kısa vadede kararlılık üretirken, orta–uzun vadede yarışmayı daha kırılgan ve sert duruma getirme eğilimindedir. Bu oluşumu üç katmanlı açıklamak gerekir. Birincisi, bu ağlar kısa vadede kararlılık üretme mekanizmasıdır. Siyasal-ekonomik dağıtım ağları ilk aşamada sistemin “çalışmasını” sağlar. Kaynak dağıtımı süreklilik kazanır. Ekonomik aktörler öngörülebilir ilişki kurar. Siyasal destek ağları bütünleşir. Krizler daha yönetilebilir olur. Bu açıdan, dağıtım ağları, siyasal sistemde “bağlayıcı çimento” işlevi görür. Özellikle, patronaj ilişkileri, kamu yatırımları ve yerel yönetim ağları siyasal koalisyonu ayakta tutar. İkincisi, orta vadede ise bağımlılık ve yarışmanın sertleşmesi sonucunu yaratır. Ağlar büyüdükçe ikinci bir etki ortaya çıkar ve bağımlılık artar. Ekonomik aktörler siyasal kararlara daha duyarlı olur. Kaynak dağıtımı “yaşamsal” bir soruna dönüşür. Siyasal denetim kaybı ekonomik kayıp anlamına gelir. Bu noktada yarışma daha sert, daha sıfır toplamlı ve daha yüksek riskli bir yapıya evrilir. Çünkü artık sorun sadece iktidar değil, kaynak akışının denetimidir. Üçüncüsü, uzun vadede kırılganlık ve sistemsel gerilim yaratır. En önemli aşama burasıdır. Dağıtım ağları genişledikçe kaynakların dağıtımı daha karmaşık duruma gelir, beklentiler artar, her aktör daha fazla “hak edilmiş pay” ister ve dışlanma maliyeti yükselir. Bu durum iki sonucu aynı anda üretir. Birincisi, kararlılığın kırılganlaşmasıdır. Sistem daha fazla aktörü beslemek zorunda kalır. İkincisi, yarışmanın sertleşmesidir. Çünkü dışarıda kalmak daha maliyetlidir. Bu tür sistemlerde temel paradoks kararlılık mekanizmalarının aynı zamanda gerilim biriktirmesidir. Çünkü, kararlılık kaynak dağıtımına bağlıdır, kaynaklar sınırlıdır ve siyaset bu sınırlı kaynağın denetim savaşımıdır. Bu ağlar kısa vadede siyasal kararlılığı güçlendirir (koalisyonu bir arada tutar, öngörülebilirlik sağlar), orta ve uzun vadede ise yarışması daha kırılgan ve sert duruma getirir (bağımlılık, sıfır toplamlı savaşım ve dışlama riskini artırır). Türkiye’de siyasal-ekonomik dağıtım ağları, kısa vadede kararlılık üreten bir koalisyon çimentosu işlevi görürken, uzun vadede kaynak bağımlılığı ve dışlama maliyetlerini artırarak siyasal yarışmayı daha kırılgan ve sert bir yapıya dönüştürmektedir.

Toplumun Farklı Kesimlerinde Gözlenen Belirsizlik, Öfke ve Değişim İstemi Siyasal Sistemi Nasıl Etkilemektedir?

Bu soru, artık elit yarışmasından çıkıp rejimin toplumsal tabanla kurduğu ilişkiye geçiş yapmaktadır. Burada önemli nokta toplumdaki belirsizlik, öfke ve değişim sitemimin tek başına bir sonuç olmadığı ve siyasal yarışmanın hızını, tonunu ve risk düzeyini belirleyen bir değişken olduğudur. Bu sonucu üç ayrı kanaldan açıklamak gerekir: Birincisi belirsizlik siyasal davranışı öngörülemez kılan zemindir.  Toplumda yaygın belirsizlik duygusu (ekonomik, kurumsal ve gelecek algısı açısından) seçmen davranışını dalgalı duruma getirir, sadık oy bloklarını zayıflatır, kararsız seçmen oranını artırır ve kısa vadeli kararları güçlendirir. Bu durum siyaset açısından uzun vadeli ideolojik bağlılıkların zayıflaması, kısa vadeli başarım algısının daha belirleyici olması sonucunu üretir. İkincisi, öfke olgusudur. Öfke duygusu bir seferberlik gücüdür ama aynı zamanda sistemsel kırılganlık kaynağıdır. Toplumsal öfke iki yönlü etki üretir: Seferberlik etkisi olarak muhalefet için yüksek enerji üretir, kitlesel katılımı artırır ve değişim isteklerini görünür kılar. Diğeri düzensizleştirici etkidir. Siyasal söylemi sertleştirir, kutuplaşmayı artırır ve uzlaşma alanlarını daraltır. Bu nedenle öfke hem değişimin motorudur ve hem de siyasal sertleşme mekanizmasıdır. Üçüncüsü, değişim istekleridir. Sistemin yönünü zorlayan ana baskı buradan kaynaklanır. Değişim istemi, belirsizlik ve öfkenin birleşiminden doğar ve siyasal sistem üzerinde en doğrudan olumsuz etkiye sahiptir. Bu istek iktidar blokunu “başarı ve sonuç üretmeye” zorlar, muhalefeti “kurumsal kapasite seçeneği” üretmeye iter ve siyasal yarışmayı seçim ötesi bir “meşruluk sınavına” dönüştürür. Bunların sistem üzerindeki birleşik etkisi iki yönlü baskı oluşturmasıdır. Bu üç unsur birlikte çalıştığında siyasal sistemde çift yönlü baskı oluşur: Birincisi, iktidar üzerindeki baskıdır. Başarım baskısı, meşruluk baskısı ve kaynak dağıtımında denge baskısı bunlar arasındadır. İkincisi, muhalefet üzerinde baskı oluşmasıdır. Birlik ve eş güdüm baskısı, seçenek üretme zorunluluğu ve beklenti yönetimi sorunu bunlar arasındadır. Bu toplumsal devingenler siyasal sistemi daha hareketli, daha hızlı tepki veren, daha kısa vadeli düşünen ve daha sert yarışma üreten bir yapıya dönüştürür. Ancak aynı zamanda yanlış kararların maliyeti artar, toplumsal beklenti baskısı yükselir ve siyasal kırılma riski birikir. Toplumda gözlenen belirsizlik, öfke ve değişim istekleri siyasal sistemi hem daha yüksek düzeyde seferber etmekte hem de yarışması daha kısa vadeli, daha sert ve daha kırılgan duruma getirerek sistem üzerindeki baskıyı sürekli artırmaktadır.

Toplumsal Seferberlik Siyasal Değişimin Hızını ve Yönünü Belirleyebilir mi?

Belirleyebilir ama tek başına değil ve her zaman doğrudan değil. Toplumsal seferberlik siyasal değişimin hem hızını hem yönünü etkileyen güçlü bir değişkendir, fakat etkisi kurumsal yapı, elit bölünmesi ve ekonomik koşullar tarafından filtrelenir. Bunu üç düzeyde düşünmek gerekir: Birincisi, seferberliğin “hız” üzerindeki etkisidir. Toplumsal seferberlik (mitingler, protestolar, kitlesel siyasal katılım, yoğun seçim seferberliği) siyasal gündemi hızla değiştirir, karar alıcıları kısa vadeli tepki vermeye zorlar ve krizlerin daha hızlı siyasal sonuç üretmesine yol açar. Bu açıdan seferberlik, siyasal zamanın “yavaş” akışını hızlandıran bir baskı mekanizmasıdır. Özellikle yüksek belirsizlik dönemlerinde bu etki daha da artar. İkincisi, seferberliğin “yön” üzerindeki etkisidir. Bu koşullu belirleyiciliktir. Seferberlik tek başına yön belirlemez ancak hangi aktörlerin üstün olacağını etkiler. Yönü belirleyen üç önemli filtre vardır: Birincisi elit bölünmesidir. Elitler bölünmüşse seferberlik değişimi hızlandırabilir. Elitler bütünse seferberlik sınırlı etki üretir. İkincisi kurumsal yapıdır. Kurumlar açık ve yarışmacıysa seferberlik seçimsel değişime dönüşür. Kurumlar kapalıysa seferberlik baskı üretir ama sonuç gecikebilir. Üçüncüsü, kaynak denetimidir. Kaynakları denetim altında tutan aktörler seferberliğin yönünü yavaşlatabilir. Kaynak kaybı yaşayan aktörler ise hızla zayıflar. Ancak, seferberlik otomatik değişim demek değildir. Siyasal bilim yazınında temel uyarı toplumsal seferberliğin, değişimin “tetikleyicisi” olduğu ancak “sonuç üreticisi” olmadığıdır. Çünkü, sokak gücü baskı üretir, seçim ise sonuç üretir ve elit ayrışması da dönüşüm üretir. Seferberlik bu üç mekanizmayı etkiler ama tek başına yerine geçmez.

Türkiye Tipi Sistemlerde Özel Devingen: Yarışmanın yüksek olduğu, kurumların kısmen siyasallaştığı sistemlerde seferberlik daha hızlı sonuç üretme gücüne sahiptir ancak aynı zamanda karşı seferberliği tetikler ve kutuplaşmayı artırır. Bu nedenle sonuç çoğu zaman “doğrudan dönüşüm” değil, “gerilimli yeniden denge” olur. Toplumsal seferberlik, siyasal değişimin hızını güçlü biçimde artırabilir ancak yönünü tek başına belirlemez ve etkisi, elit bölünmesi, kurumsal yapı ve kaynak denetimi tarafından şekillendirilen koşullu bir belirleyicilik taşır.

Türkiye Mevcut Devingenler İçinde Denetimli Bir Siyasal Sertleşme mi, Yoksa Daha Derin Bir Sistemsel Dönüşüm Süreci mi Yaşamaktadır?

Türkiye’deki mevcut siyasal süreci yalnızca “geçici bir gerilim” ya da yalnızca “olağan siyasal kutuplaşma” olarak değerlendirmek giderek yetersiz kalmaktadır. Ortaya çıkan tablo, bir yandan denetimli bir siyasal sertleşme dinamiği üretirken, diğer yandan daha derin bir sistemsel dönüşümün işaretlerini aynı anda taşımaktadır. Dolayısıyla süreç, tek boyutlu değildir ve iç içe geçmiş iki ayrı eğilimin eş zamanlı ilerlediği karmaşık bir yapıya sahiptir.

Denetimli siyasal sertleşme devingeni: İlk düzlemde gözlenen olgu siyasal yarışmanın giderek daha yüksek yoğunluklu duruma gelmesidir. Bu sertleşme yargı ve yönetsel süreçlerin siyasal etkisinin artması, güvenlik merkezli siyasal dilin güçlenmesi, siyasal aktörler arasındaki meşruluk krizinin derinleşmesi ve seçim yarışmasının “varoluşsal savaşım” biçiminde algılanması üzerinden ilerlemektedir. Ancak bu sertleşmeye karşın sistem tümüyle çözülmüş değildir. Çünkü seçim mekanizması sürmektedir, kurumsal yapı bütünüyle dağılmamıştır, elit koalisyonları tümüyle kopmamıştır ve devlet kapasitesi işlev görmeye devam etmektedir. Bu nedenle mevcut tabloyu ilk aşamada “denetimli fakat yoğunlaşan bir siyasal sertleşme” olarak tanımlamak olanaklıdır.

Süreç yalnızca sertleşme değildir: Bununla birlikte mevcut devingenler yalnızca kısa vadeli sertleşmeye indirgenemez. Çünkü siyasal yarışma artık yalnızca hükümet değişimi sorunu olmaktan çıkmış, doğrudan doğruya devlet gücünün yapısı, kaynak dağıtım mekanizmaları, kurumsal denetim alanları ve siyasal meşruluğun tanımı üzerinde yoğunlaşmaya başlamıştır. Bu durum, sistemin temel işleyiş mantığının tartışmaya açıldığı daha derin bir dönüşüm alanına işaret etmektedir.

Dönüşümün temel göstergeleri: Türkiye’de daha derin bir sistemsel dönüşüm olasılığını güçlendiren başlıca göstergeler yarışmanın sıfır toplamlı duruma gelmesi, siyasal aktörler açısından iktidar kaybının yalnızca seçim yenilgisi değil ekonomik, kurumsal ve siyasal güç kaybı anlamına gelmesi, kurumsal tarafsızlık algısının zayıflaması, yargı, bürokrasi ve güvenlik kurumlarının siyasal yarışmanın parçası olarak algılanması, toplumsal seferberliğin yükselmesi ve elit yarışmasının derinleşmesidir. Siyasal savaşım artık yalnızca partiler arasında değil ekonomik ağlar, bürokratik yapı, yerel yönetimler ve medya ve kurumsal alanlar üzerinde de yoğunlaşmaktadır.

Kanımca, Türkiye “ara rejim” özelliklerini yaşamaktadır. Bu nedenle Türkiye’yi tam otoriter kapanma ve tam demokratik normalleşme ikiliğiyle açıklamak artık yetersiz kalmaktadır. Daha doğru tanım Türkiye’nin, yarışmacı siyasal yapının tümüyle ortadan kalkmadığı, ancak kurumsal tarafsızlığın zayıfladığı, devlet kapasitesinin siyasal savaşımda daha görünür olduğu ve iktidar yarışmasının sistemin yapısını dönüştürmeye başladığı bir “ara rejim” olduğudur. Mevcut süreç yalnızca geçici bir siyasal sertleşme değildir, aynı zamanda devlet, kurumlar, kaynak dağılımı ve siyasal meşruluk ilişkilerinin yeniden tanımlandığı daha derin bir dönüşüm sürecine işaret etmektedir. Ancak bu dönüşüm henüz tamamlanmış değildir. Türkiye şu anda çözülmeyen fakat sürekli gerilim üreten ve yeniden denge arayan yüksek yoğunluklu bir geçiş evresi içinde bulunmaktadır. Türkiye mevcut devingenler içinde yalnızca denetimli bir siyasal sertleşme yaşamamakta, aynı zamanda siyasal yarışmanın devlet yapısı, kurumsal işleyiş ve kaynak dağılımı üzerinde yeniden tanımlandığı daha derin ve henüz tamamlanmamış bir sistemsel dönüşüm sürecine doğru ilerlemektedir.

Siyasal Sistemin Geleceği Seçimler, Elit Dengeleri ve Ekonomik Koşullar Tarafından Nasıl Şekillendirilecektir?

Bu soru artık “tek bir neden–sonuç” ilişkisi değil, üç değişkenli bir siyasal denge modeline ilişkindir. Seçimler, elit dengeleri ve ekonomi birbirini sürekli besleyen ve sınırlayan bir üçgen oluşturur. Türkiye gibi yüksek yarışma ve yüksek belirsizlik içeren sistemlerde bu üç etmenin etkisi ayrı ayrı değil, birbirini hızlandıran zincirleme etkiler şeklinde ortaya çıkar.

Seçimler: meşruluk üretimi ve gücün yeniden dağıtımı

Seçimler, Türkiye’de yalnızca hükümet değişimi mekanizması değil, aynı zamanda siyasal meşruluğun yeniden üretildiği alan, elit koalisyonlarının sınandığı mekanizma ve toplumsal enerjinin yönlendirildiği kanal işlevini görür. Ancak seçimlerin etkisi yalnızca sonuç üretmesiyle değil, sonuç olasılığının yarattığı davranış değişimleriyle belirlenir. Bu nedenle seçimler ittifakları değiştirir, stratejik konumları yeniden şekillendirir ve kurumsal ve ekonomik beklentileri etkiler.

Elit dengeleri: sistemin gerçek “karar mekanizması”

Siyasal sistemin yönünü belirleyen asıl yapı çoğu zaman seçmen değil, elit koalisyonlarının iç dengeleridir. Bu koalisyon siyasal partileri, bürokratik yapıyı, ekonomik aktörleri, yerel güç merkezlerini ve güvenlik ve kurumsal yapıları içerir. Elit dengeleri açısından önemli değişkenler koalisyon bütünlüğüdür. Elitler bir arada kaldıkça sistem kararlılık içinde kalır. Bölündükçe sistem hızla değişime açılır. İkincisi, kaynak dağıtımı kapasitesidir. Ekonomik kaynaklar azaldıkça elitler arası yarışma sertleşir. Üçüncüsü, güven ilişkisidir. Elitler arası güven zayıfladığında siyasal sistem “yüksek riskli yarışma” alanına dönüşür.

Ekonomik koşullar: sistemin sınırlarını çizen değişken

Ekonomi, siyasal sistemin hem kararlılığını hem de kriz olasılıklarını belirleyen temel altyapıdır. Üç önemli etki alanı vardır: Birincisi, dağıtılabilir kaynak hacmidir. Büyüme varsa sistem daha esnek olur ve daralma varsa yarışma sertleşir. İkincisi, enflasyon ve gelir dağılımıdır. Toplumsal memnunluk doğrudan etkilenir ve siyasal seferberlik artar. Üçüncüsü, dış finansman ve güvendir. Dış kaynak erişimi sistemin manevra alanını belirler ve güven kaybı siyasal baskıyı artırır.

Üç etmenin birleşik etkisi: “geri besleme döngüsü”

En önemli nokta bu üç değişkenin ayrı değil, birlikte çalışmasıdır. Seçimler elitleri sınar. Elit dengeleri seçim stratejisini belirler. Ekonomi hem seçimi hem elitleri sınırlar. Bu yapı bir geri besleme döngüsü üretir: ekonomik sıkışma, elit yarışması artışı, seçimlerin sertleşmesi, daha yüksek belirsizlik ve yeni ekonomik baskılar.

Olası yönelimler: üç senaryo

Bu üçlü yapı gelecekte üç temel yöne evrilebilir: Birincisi, denetimli kararlılık senaryosudur. Elit koalisyonları korunur, ekonomi yönetilebilir düzeyde kalır ve seçimler sistem içinde denge üretir. İkincisi, sert yarışma ama sistem içi devamlılıktır. Ekonomik baskı artar, elit yarışması sertleşir ancak seçim mekanizması sistemi taşımaya devam eder. Yapısal kırılmada ise elitler ciddi biçimde bölünür, ekonomik kriz derinleşir ve seçimler sistemin yönünü köktenci biçimde değiştirir. Türkiye siyasal sisteminin geleceği tek bir etmen tarafından değil, seçimlerin meşruluk üretme gücü, elit koalisyonlarının bütünlüğü ve ekonomik koşulların dağıtım kapasitesi arasındaki etkileşim tarafından belirlenecektir. Bu üçlü yapı, sistemi ya denetimli bir denge içinde tutacak ya da yarışmayı daha sert ve yeniden yapılanmaya açık bir aşamaya taşıyacaktır. Türkiye’de siyasal sistemin geleceği, seçimlerin meşruluk üretme kapasitesi, elit koalisyonlarının bütünlüğü ve ekonomik koşulların kaynak dağıtım gücü arasındaki etkileşim tarafından belirlenen sürekli geri besleme üreten bir denge–gerilim üçgeni içinde şekillenecektir.

AKP–CHP İktidar Savaşımında Bundan Sonra Ne Olabilir?

Mevcut devingenler birlikte değerlendirildiğinde Türkiye’nin önümüzdeki dönemde yaşayacağı süreç, büyük olasılıkla klasik bir “normal seçim yarışması” olmayacaktır. Daha olası görünen tablo, devlet kapasitesi, yargı süreçleri, toplumsal seferberlik ve ekonomik baskının iç içe geçtiği uzun süreli ve yüksek yoğunluklu bir siyasal savaşımdır. Bu savaşımda birkaç temel eğilim öne çıkmaktadır.

Siyasal yarışma daha da sertleşecektir: En güçlü olasılık budur. Çünkü, iktidar açısından seçim kaybı yalnızca hükümet değişimi anlamına gelmemektedir. Muhalefet açısından ise geri çekilme, siyasal enerjinin çözülmesi riskini taşımaktadır. Bu nedenle taraflar iktidar savaşımını giderek daha “varoluşsal” görmeye başlayacaktır. Bunun sonucu olarak, yargısal süreçlerin artması, belediyeler üzerindeki baskının yoğunlaşması, siyasal meşruluk tartışmalarının sertleşmesi ve medya ve kamuoyu savaşlarının büyümesi olasıdır.

CHP üzerindeki çok yönlü baskı artacaktır: Önümüzdeki dönemde CHP’nin en önemli sorunu dış baskıdan çok, dış baskıyla birleşen iç denge sorunu olacaktır. Üç alan özellikle önemlidir: Birincisi, liderlik ve birlik sorunudur. Özgür Özel çizgisi ile eski yapı arasındaki gerilim sürecektir. İmamoğlu etmeni CHP içindeki ağırlığını koruyacaktır. Parti içi meşruluk tartışmaları tümüyle bitmeyecektir. İkincisi, kurumsal baskıdır. Belediyeler, kadrolar ve yerel yönetim alanları üzerindeki denetim ve baskı mekanizmalarının sürmesi beklenebilir. Üçüncüsü beklenti baskısıdır. Toplumsal seferberlik yükseldikçe CHP üzerindeki “sonuç üretme” baskısı da büyüyecektir. Bu çok önemli bir noktadır: Yükselen umut, aynı zamanda kırılganlık da üretir.

AKP daha denetimli ama daha güvenlik merkezli bir siyaset izleyebilir. AKP açısından öncelikli hedef sistem merkezini kaybetmemek, elit koalisyonunu çözülmeden tutmak ve ekonomik baskıyı yönetilebilir düzeyde denetim altında tutmaktır. Bu nedenle, güvenlik ve kararlılık söylemi güçlenebilir, devlet kapasitesi daha görünür kullanılabilir ve “kararsızlık riski” vurgusu artabilir. AKP’nin stratejisi büyük olasılıkla denetimli sertleşme ve seçim meşruluğunu koruma bileşimi olacaktır.

Toplumsal seferberlik yükselecektir: Özellikle, gençler, kadınlar, kentli orta sınıflar ve ekonomik baskı yaşayan gruplar daha yüksek siyasal katılım gösterebilir. Bu durum mitingleri büyütebilir, sokak siyasetini artırabilir ve seçim atmosferini sürekli kılabilir. Ancak bu seferberlik aynı zamanda karşı seferberliği de tetikleyecektir.

Türkiye “uzun seçim atmosferi”ne girebilir: En güçlü olasılıklardan biri budur. Yani, resmi seçim tarihi beklenmeden, sürekli kampanya dili kullanılan, her gelişmenin seçim etkisiyle yorumlandığı ve kurumların da bu atmosferden etkilendiği bir dönem oluşabilir. Bu durumda siyaset gündelik yönetimden çok sürekli güç savaşımına dönüşür.

Önemli eşik ekonomidir: Sürecin yönünü en fazla belirleyecek unsur ekonomidir. Ekonomik daralma derinleşirse, gelir baskısı artarsa ve kaynak dağıtımı zorlaşırsa iktidar bloğu üzerindeki baskı artacaktır. Ancak ekonomi tümüyle çökmediği sürece devlet kapasitesi, kurumsal ağlar ve güvenlik eksenli siyaset iktidarın hareket alanını koruyabilir.

En olası genel senaryo: Mevcut veriler ışığında en olası tablo şudur: Türkiye kısa vadede ani rejim değişimi değil, giderek sertleşen, kurumsal savaşım ile toplumsal seferberliğin iç içe geçtiği, seçimlerin merkezde kalmaya devam ettiği fakat yarışmanın giderek daha yüksek maliyetli duruma geldiği uzun süreli bir siyasal gerilim dönemine girmektedir. Bu süreçte ne iktidarın tam denetimi ve ne de muhalefetin hızlı zaferi kesin görünmektedir. Daha olası olan yüksek gerilimli, dalgalı ve sürekli yeniden dengelenen bir güç savaşımıdır.  Türkiye’de bundan sonra görülecek temel eğilim, klasik demokratik yarışmadan çok devlet kapasitesi, toplumsal seferberlik, ekonomik baskı ve kurumsal savaşımların aynı anda çalıştığı uzun süreli ve sert bir iktidar savaşımının derinleşmesi olacaktır.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu çalışma boyunca Türkiye’de son dönemde giderek sertleşen siyasal yarışmanın niteliği, aktörleri, kurumsal boyutları ve toplumsal etkileri incelenmiştir. Yapılan çözümleme göstermektedir ki Türkiye’de siyasal savaşım artık yalnızca klasik anlamda partiler arası ideolojik bir yarışma olarak açıklanamaz duruma gelmiştir. Mevcut süreç, devlet kapasitesi, ekonomik kaynak dağılımı, kurumsal denetim alanları ve toplumsal seferberliğin iç içe geçtiği çok katmanlı bir iktidar savaşımına dönüşmektedir.

Bu çerçevede AKP, devlet merkezini ve mevcut siyasal-ekonomik koalisyonu korumaya çalışan ana güç olarak hareket ederken, CHP giderek daha geniş toplumsal seferberlik üreten bir yönetim koalisyonu seçeneği kurmaya çalışmaktadır. MHP sistemin güvenlik ve devlet sürekliliği eksenli sert çekirdeği olarak işlev görmekte, DEM Parti sistem içinde temsil alanını korumaya çalışan gerilimli bir konumda yer almakta ve İYİ Parti ise iki büyük blok arasında sıkışmış merkez arayışını sürdürmektedir.

Çalışmanın temel bulgularından biri, Türkiye’de yargı, bürokrasi ve güvenlik mekanizmalarının artık yalnızca siyasal yarışmayı düzenleyen tarafsız yapılar olarak algılanmamasıdır. Bu kurumlar giderek daha fazla biçimde siyasal savaşımın doğrudan etkilediği ve aynı zamanda savaşımı etkileyen etkili güç alanları durumuna gelmektedir. Bu durum, yarışmanın sertliğini artırmakta ve siyasal aktörlerin mücadeleyi “yüksek maliyetli varoluşsal yarışma” biçiminde algılamasına yol açmaktadır.

Ekonomik kaynak dağıtımı ile siyasal iktidar arasındaki yoğun ilişki de bu süreci derinleştirmektedir. Kamu kaynakları, yerel yönetimler, yatırım ağları, özendirme (teşvik) sistemleri ve ekonomik patronaj (çıkar) ilişkileri yalnızca ekonomik işleyiş değil, aynı zamanda siyasal koalisyonların devamlılığı açısından da önem taşımaktadır. Bu nedenle siyasal iktidar savaşımı yalnızca yönetim değişimi değil, aynı zamanda kaynakların yeniden dağıtımı ve güç ağlarının yeniden biçimlenmesi anlamına gelmektedir.

Toplumsal düzeyde ise belirsizlik, öfke ve değişim istekleri giderek büyüyen bir siyasal enerji üretmektedir. Özellikle gençler, kadınlar, kentli orta sınıflar ve ekonomik baskı altında bulunan kesimlerde gözlenen yüksek siyasal seferberlik Türkiye’de siyasal yarışmanın yalnızca elitler arası bir savaşım olmaktan çıktığını göstermektedir. Ancak bu seferberlik aynı zamanda kutuplaşmayı derinleştirmekte ve siyasal sistem üzerindeki baskıyı artırmaktadır.

Bununla birlikte mevcut süreç yalnızca siyasal sertleşme olarak değil, aynı zamanda çözüm kapasitesi zayıflayan uzun süreli bir geçiş dönemi olarak da değerlendirilmelidir. Türkiye’de siyasal krizlerin   çözülme hızının, krizlerin üretildiği hızın gerisinde kalmaya başlaması sistemin sürekli yeniden dengelenen fakat tam olarak kararlılığa kavuşamayan bir yapıya evrilmesine yol açmaktadır. Bu durum, siyasal zaman ile kurumsal çözüm kapasitesi arasındaki uyumsuzluğun giderek büyüdüğünü göstermektedir.

Bu bağlamda özellikle CHP içerisindeki liderlik ve meşruluk tartışmalarının kısa sürede tamamen sona ermeme olasılığı önem taşımaktadır. CHP artık yalnızca bir muhalefet partisi değil, aynı zamanda geniş toplumsal değişim beklentisinin taşıyıcısı olarak görülmektedir. Bu nedenle parti içerisindeki her gerilim yalnızca kurumsal bir sorun değil, aynı zamanda muhalefetin toplumsal güvenilirliği ve iktidar seçeneği üretme kapasitesi açısından da belirleyici duruma gelmektedir. Parti içi mücadelelerin uzaması, toplumsal0seferberliğin enerjisini zayıflatabileceği gibi, muhalefetin yönetme kapasitesine ilişkin soru işaretlerini de artırabilir.

Öte yandan AKP–CHP yarışmasının giderek klasik demokratik yarış sınırlarının ötesine taşındığı görülmektedir. Siyasal savaşım yalnızca seçim kazanmaya değil, karşı tarafın hareket kapasitesini sınırlandırmaya yönelen uzun süreli bir güç mücadelesi görünümü kazanmaktadır. Bu durum, Türkiye’yi sürekli seçim atmosferinin egemen olduğu, krizlerin süreklileştiği ve siyasal gündemin kalıcı biçimde yüksek gerilim ürettiği bir yapıya sürükleyebilir.

Genel seçim sürecinin yaklaşmasıyla birlikte üç temel baskının daha da yoğunlaşması muhtemeldir: zaman baskısı, meşruluk baskısı ve ekonomik baskı. Siyasal aktörler yaklaşan seçimler nedeniyle daha saldırgan ve kısa vadeli stratejilere yönelebilir, toplum seçimlerin sistemin yönünü belirleyip belirlemeyeceğini daha yoğun biçimde sorgulayabilir ve ekonomik belirsizlik ise hem siyasal yarışmayı hem de toplumsal kaygıları büyütebilir.

Bu nedenle Türkiye’nin önümüzdeki dönemde hızlı ve kesin çözümler üreten bir siyasal kararlılığa ulaşmasından çok uzun süreli ve yüksek yoğunluklu bir “uzamış geçiş rejimi” devingeni yaşaması daha olası görünmektedir. Bu tür dönemlerin temel özelliği, seçimlerin devam ettiği fakat krizlerin süreklileştiği, iktidarın güçlü kalmaya devam ettiği ancak sürekli baskı altında bulunduğu, muhalefetin büyüyen toplumsal enerji taşıdığı fakat tam kurumsal konsolidasyon sağlayamadığı ve toplumun ise aynı anda hem seferber hem de yorgun duruma geldiği siyasal yapılardır.

Bütün bu devingenler birlikte değerlendirildiğinde Türkiye’nin kısa vadede ne tam demokratik normalleşme ne de tam otoriter kapanma yönünde ilerleyeceği söylenebilir. Daha çok, seçimlerin sürdüğü ancak kurumsal tarafsızlığın tartışmalı duruma geldiği, devlet kapasitesinin siyasal savaşımda daha görünür kullanıldığı, toplumsal seferberliğin yükseldiği ve siyasal yarışmanın giderek daha sertleştiği bir “ara rejim” dinamiği ortaya çıkmaktadır.

Önümüzdeki dönemde Türkiye siyasetinin yönünü belirleyecek üç temel değişken öne çıkacaktır: seçimlerin meşruluk üretme kapasitesi, elit koalisyonlarının bütünlüğü veya çözülme düzeyi ve ekonomik koşulların sürdürülebilirliği. Bu üç unsur arasındaki denge, sistemin denetimli biçimde devam edip etmeyeceğini ya da daha derin bir yeniden yapılanma sürecine girip girmeyeceğini belirleyecektir.

Türkiye şu anda ne iktidarın kesin kazandığı ne de muhalefetin kaçınılmaz biçimde yükseldiği bir aşamadadır. Ancak mevcut toplumsal enerji, ekonomik baskılar ve siyasal seferberlik düzeyi uzun yıllardan sonra ilk kez iktidar değişimi olasılığını toplumsal ve siyasal açıdan gerçek ve güçlü bir olasılık durumuna getirmiş görünmektedir.

Sonuç olarak Türkiye, sıradan bir hükümet-muhalefet çekişmesi değil, devlet gücü, ekonomik kaynaklar, kurumsal denetim alanları ve toplumsal seferberliğin iç içe geçtiği yüksek yoğunluklu bir siyasal dönüşüm süreci yaşamaktadır. Mevcut eğilimler, yakın gelecekte düşük gerilimli bir normalleşmeden çok uzun süreli, sert, dalgalı ve sürekli yeniden dengelenen bir iktidar savaşımının süreceğine işaret etmektedir.

Kaynakça

Acemoglu, D., ve Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity and poverty. Crown Business.

Bellin, E. (2012). Reconsidering the robustness of authoritarianism in the Middle East: Lessons from the Arab Spring. Comparative Politics, 44(2), 127–149.

Bermeo, N. (2016). On democratic backsliding. Journal of Democracy, 27(1), 5–19.

Carothers, T. (2002). The end of the transition paradigm. Journal of Democracy, 13(1), 5–21.

Collier, P. (2007). The bottom billion: Why the poorest countries are failing and what can be done about it. Oxford University Press.

Diamond, L. (2002). Thinking about hybrid regimes. Journal of Democracy, 13(2), 21–35.

Fukuyama, F. (2014). Political order and political decay: From the industrial revolution to the globalization of democracy. Farrar, Straus and Giroux.

Gandhi, J. (2008). Political institutions under dictatorship. Cambridge University Press.

Huntington, S. P. (1968). Political order in changing societies. Yale University Press.

Huq, A., ve Ginsburg, T. (2018). How to save a constitutional democracy. University of Chicago Press.

Jackson, R. H., ve Rosberg, C. G. (1982). Why Africa’s weak states persist: The empirical and the

Levitsky, S., ve Way, L. A. (2010). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after the Cold War. Cambridge University Press.

Linz, J. J., ve Stepan, A. (1996). Soruns of democratic transition and consolidation: Southern Europe, South America, and post-communist Europe. Johns Hopkins University Press.

Magaloni, B. (2006). Voting for autocracy: Hegemonic party survival and its demise in Mexico. Cambridge University Press.

Mungiu-Pippidi, A. (2015). The quest for good governance: How societies develop control of corruption. Cambridge University Press.

Naim, M. (2013). The end of power: From boardrooms to battlefields and churches to states, why being in charge isn’t what it used to be. Basic Books.

North, D. C., Wallis, J. J., ve Weingast, B. R. (2009). Violence and social orders: A conceptual framework for interpreting recorded human history. Cambridge University Press.

O’Donnell, G. (1994). Delegative democracy. Journal of Democracy, 5(1), 55–69.

Olson, M. (1993). Dictatorship, democracy, and development. American Political Science Review, 87(3), 567–576.

Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in çağdaş Italy. Princeton University Press.

Rose-Ackerman, S., ve Palifka, B. J. (2016). Corruption and government: Causes, consequences, and reform (2nd ed.). Cambridge University Press.

Schedler, A. (2006). Electoral authoritarianism: The dynamics of unfree competition. Lynne Rienner Publishers.

Slater, D. (2010). Ordering power: Contentious politics and authoritarian leviathans in Southeast Asia. Cambridge University Press.

Svolik, M. W. (2012). The politics of authoritarian rule. Cambridge University Press.

Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth ve C. Wittich, Eds.). University of California Press. (Original work published 1922)

Wrong, M. (2009). It’s our turn to eat: The story of a Kenyan whistle-blower. Harper Perennial.

Zakaria, F. (1997). The rise of illiberal democracy. Foreign Affairs, 76(6), 22–43.