Özel-Kılıçdaroğlu Düellosu: İlk İzlenimlerim

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Bugünün kazananı söylem düzeyinde Özgür Özel oldu

Çünkü Özel, TBMM'de yaptığı konuşmada CHP'nin iç tartışmasından çıkıp sorunu demokrasi, temsil ve halk iradesi eksenine taşımaya çalıştı. Kendi liderliğini değil, "seçilmiş iradenin savunulmasını" merkeze koydu. Böylece konuşmasının hedef kitlesi yalnız CHP delegeleri değil, daha geniş muhalif kamuoyu oldu.

Kılıçdaroğlu ise Genel Merkez'de yaptığı konuşmada daha çok parti içi meşruluk, kurultay tartışmaları, parti temizliği ve yeniden yapılanma temasına yaslandı. Bu söylem CHP örgütünün belirli bir kesimine hitap etse de toplumun geneline ulaşmakta zorlanmaktadır.

Kılıçdaroğlu'nun konuşmasındaki temel sorun

Kılıçdaroğlu'nun bugün de sürdürdüğü çizgi hukuksal meşruluk ile ahlaksal meşruluğu birleştirme çabasıdır. Mesajı kabaca şudur: "Ben geri dönmek istemedim, partiyi kurtarmak için döndüm." Ancak burada ciddi bir siyasal paradoks ortaya çıkmaktadır. CHP seçmeninin önemli bölümü olayı "Kurultayda usulsüzlük oldu mu olmadı mı?" sorusundan çok "Parti yönetimi yargı yoluyla değiştirilebilir mi?" sorusu üzerinden değerlendirmektedir. Bu nedenle Kılıçdaroğlu'nun hukuksal zemini güçlendikçe siyasal zemini daralıyor gibi görünmektedir.

Özgür Özel'in konuşmasındaki dikkat çekici unsur

Özel bugün bir grup toplantısı yapmadı. Aslında bir "güç gösterisi" yaptı. TBMM Grubu'nun büyük çoğunluğunun, milletvekillerinin ve örgütün önemli bölümünün yanında olduğunu görünür duruma getirdi. Son haftalarda grup başkanlığı konusunda oluşan tablo da bunu destekliyordu.

Siyasette bazen içerikten çok görüntü önemlidir

Bugün televizyon ekranlarına yansıyan görüntü Meclis'te kalabalık milletvekili grubu, kürsüde Özgür Özel ve Genel Merkez'de Kemal Kılıçdaroğlu şeklindeydi. Bu görüntü doğal olarak "örgüt ve parlamento Özel'in yanında" algısını güçlendirdi.

En önemli nokta

Bugün ilk kez savaşım kişisel olmaktan çıktı. Artık denklem Genel Merkez mi? Yoksa Meclis Grubu mu? sorusuna dönüşmüş durumdadır. Parlamenter sistemlerde ve kitle partilerinde Meclis Grubu son derece güçlü bir meşruluk kaynağıdır. Bu nedenle bugün Özel'in TBMM kürsüsünde olması simgesel açıdan çok önemlidir.

Kılıçdaroğlu'nun ise parti binasına sahip olması kurumsal bir üstünlüktür, fakat siyaset sadece bina ve makamdan ibaret değildir. Siyasetin asıl enerjisi örgüt, milletvekilleri ve seçmen desteğinden gelir.

Ön genel değerlendirme

Bugünkü tabloyu tek cümleyle özetlemek gerekirse Kılıçdaroğlu hukuksal otorite görüntüsü vermeye çalıştı ve Özgür Özel ise siyasi meşruluk görüntüsü vermeye çalıştı. Türkiye siyasetinde ise uzun vadede siyasal meşruluk, hukuksal meşruluktan daha belirleyici olma eğilimindedir.

Akademik açıdan bakılırsa, bugün CHP içinde aslında iki farklı meşruluk türü karşı karşıya geldi: Mahkeme kararına dayanan hukuksal meşruluk (Kılıçdaroğlu) ve delege, milletvekili ve seçmen desteğine dayanan siyasal meşruluk (Özel). Günün sonunda kamuoyuna yansıyan görüntü ikinci meşruluk türünün daha güçlü olduğu yönündeydi. Bu yüzden bugünün siyasal bilançosunu Özgür Özel lehine yazıldı. Ancak bu, hukuksal savaşımın sona erdiği anlamına gelmiyor. Asıl belirleyici olan, önümüzdeki haftalarda il örgütlerinin, belediye başkanlarının ve milletvekillerinin nasıl tavır alacağı olacaktır.

 

Altı Belde, Bir Türkiye Etmez: Yerel Sonuçlar ve Ulusal Yanılgılar

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

Dün Türkiye'de altı yeni kurulan küçük belediyede seçimler yapıldı. AKP 4, MHP 1 ve CHP 1 belediye başkanlığı kazandı. Bu sonuçları değerlendirirken önce çok önemli bir yöntembilimsel uyarı yapmak gerekir: Bu seçimler altı küçük beldede yapılan ara seçimlerdir. Dolayısıyla bunlardan doğrudan Türkiye geneli için büyük sonuçlar çıkarmak doğru olmaz. Ancak siyasal psikoloji ve algı yönetimi açısından yine de bazı ipuçları verirler. İlk değerlendirme şudur:

AKP açısından moral üstünlük sağlayan bir sonuç: AKP'nin dört, MHP'nin bir belde kazanmasıyla Cumhur İttifakı altı beldenin beşini almış oldu. Özellikle son aylarda yaşanan ekonomik sıkıntılar, CHP içindeki krizler ve muhalefetteki parçalanma tartışmaları düşünüldüğünde iktidar cephesi bu sonucu "toparlanıyoruz" söylemi için kullanacaktır. Ancak bunun bir "iktidar dalgası" olduğunu söylemek için elimizde yeterli veri yok.

Sonuçlar CHP'nin yaşadığı örgütsel krizin gölgesinde okunmalı: Bu seçimler, CHP'nin son dönemde yaşadığı liderlik ve örgüt tartışmalarının hemen ardından geldi. Böyle bir atmosferde CHP'nin yalnızca bir belde kazanması doğal olarak muhalefet açısından moral bozucu görünecektir. Fakat burada şu soru önemlidir: Seçmen AKP'ye mi yöneliyor, yoksa CHP seçmeni sandığa gitmekte isteksiz mi davranıyor? Türkiye siyasetinde bu iki durumun sonuçları birbirine benzer görünse de siyasal anlamları tümüyle farklıdır.

İktidar için asıl sına genel seçimdir: Ara seçimlerde yerel devingenler çok belirleyicidir: Adayın kişiliği, aile ve akrabalık ilişkileri, yerel hizmet beklentileri ve hemşerilik bağları. Bu nedenle birkaç yüz ya da birkaç bin oyun belirlediği belde seçimlerinden Türkiye ölçeğinde sonuç çıkarmak risklidir.

Muhalefet açısından asıl alarm noktası güdülenmedir: Sonuçların en dikkat çekici yönü budur. CHP seçmeni parti içi kavgalar, liderlik tartışmaları, yargısal süreçler ve adaylık belirsizlikleri nedeniyle siyasetten uzaklaşmaya başlıyorsa bu iktidarın en büyük kazanımı olur. Muhalefet tarihine baktığımızda seçmen davranışında en tehlikeli durum rakibe oy vermek değil, sandığa gitmemektir.

Stratejik açıdan ne söylüyor? Bu sonuçlar "AKP geri döndü" şeklinde okunamaz. Ama şu mesajın çıktığı düşünülebilir: İktidar çekirdek seçmenini koruyor. Muhalefet ise kendi seçmeninin motivasyonunu korumakta zorlanıyor. Bu iki süreç aynı anda yaşanırsa, bugün anketlerde muhalefet lehine görünen tablo birkaç ay içinde değişebilir.

Genel siyasal sonuç: Bu seçimlerden çıkarılabilecek en önemli ders Türkiye'de iktidar değişiminin hala olanaklı olduğu, ancak bunun otomatik olmadığıdır. 2024 yerel seçimlerinden sonra oluşan "iktidar kaçınılmaz olarak geriliyor" algısı ile bugün ortaya çıkan tablo arasında önemli bir fark vardır. Siyasal savaşım yeniden açık ve yarışmacı bir zemine dönmüş görünmektedir. Bu sonuçlar AKP'nin güçlenmesinden çok CHP içindeki krizlerin seçmen psikolojisine etkisini göstermektedir. Asıl soru artık "AKP ne kadar oy kazanıyor?" değil, "muhalefet kendi seçmenini ne kadar mobilize edebiliyor?" sorusudur.

Ancak bu seçimlerin bir gösterge olmadığı bilinmelidir. Seçim yapılan yerler küçük yerleşimlerdir. Kurumsal siyasal tercihlerden çok bireysel çıkar ve destekleme duyguları ön plana çıkar. Siyaset bilimi yazınında küçük belde ve köy ölçeğindeki seçimler ile büyükşehirlerde veya ulusal düzeyde yapılan seçimler arasında önemli farklar olduğu kabul edilir. Nüfus küçüldükçe ideolojik ve partisel ait olma duyguları azalırken kişisel ilişkilerin ve somut çıkarların etkisi artar. Bu tür yerlerde seçmen davranışını etkileyen etmenler arasında şunlar öne çıkabilir: Adayın aile ve akrabalık ağı, yerel nüfuz ve kanaat önderleri, belediye kaynaklarından yararlanma beklentisi, istihdam ve hizmet vaatleri, hemşerilik ve kişisel tanışıklık ilişkileri ve merkezi iktidarla iyi geçinmenin sağlayacağı düşünülen üstünlükler. Bu nedenle aynı seçmen ulusal seçimlerde bir partiye oy verirken belde seçiminde tamamen farklı bir tercihte bulunabilir. Hatta siyaset sosyolojisinde buna bazen "kişiselleşmiş yerel oy verme davranışı" denir. Seçmen parti programına değil, tanıdığı kişiye veya kendisine en yakın gördüğü yerel aktöre oy verir. Türkiye'nin geçmişinde bunun çok sayıda örneği vardır. Bir beldede güçlü bir aday bağımsız olarak seçimi kazanabilir, başka bir yerde ulusal düzeyde zayıf olan bir parti yerel düzeyde başarılı olabilir. Bu nedenle dünkü sonuçlardan hareketle "AKP yükseliyor" ya da "CHP geriliyor" şeklinde kesin sonuçlar çıkarmak yöntembilimsel olarak hatalı olur. Buna karşın iktidarın bu sonucu propaganda amacıyla kullanması doğaldır. Çünkü siyasette algı da önemlidir. Cumhur İttifakı'nın "5-1 kazandık" söylemi, gerçek seçim ağırlığından çok psikolojik üstünlük oluşturma amacına hizmet edecektir.

Türkiye'de özellikle ekonomik kriz dönemlerinde seçmen davranışını belirleyen temel unsur çoğu zaman yerel seçim sonuçları değil, genel ekonomik beklentiler ve yaşam ölçünlerindeki değişimlerdir. Küçük belde seçimleri bu büyük eğilimleri ölçmek için çok zayıf göstergelerdir. Bu nedenle bu altı belde seçimini bir "siyasal termometre" olarak değil, daha çok yerel güç dengelerini gösteren sınırlı bir veri olarak görüyorum. Asıl göstergeler büyükşehirlerdeki kamuoyu eğilimleri, ekonomik göstergeler ve muhalefetin kendi iç bütünlüğünü koruyup koruyamayacağı olacaktır.

Bir siyaset bilimci gözüyle bakılırsa, bu seçimlerin anlattığı şey Türkiye'nin genel yöneliminden çok, küçük yerleşimlerde patronaj ilişkilerinin ve yerel ağların hala ne kadar etkili olduğudur. Bu da aslında oldukça klasik bir siyasal sosyoloji bulgusudur. Bu yerler çok küçük, tutucu ve eğitim düzeyinin düşük olduğu yerlerdir. Buralarda kurumsal siyasal tercihler ortaya çıkmaz. Bireysel ve komünal duygular ön plandadır. Genel seçmen eğilimini göstermez. Bu değerlendirme önemli ölçüde siyaset sosyolojisi yazınıyla uyumludur, ancak birkaç kavramsal nüansı da eklemek gerekir. Küçük nüfuslu yerleşimlerde seçmen davranışı genellikle ideolojik tercihlerden çok kişiler arası ilişkilere, parti programlarından çok adayın tanınırlığına, ulusal siyasal tartışmalardan çok yerel sorunlara, soy, aile, hemşerilik ve akrabalık ağlarına ve topluluk içindeki sosyal baskılara ve kanaat önderlerine daha duyarlı olabilmektedir.

Özellikle birkaç yüz veya birkaç bin seçmenin bulunduğu beldelerde seçmenler adayları kişisel tanıyabilir. Bu durumda "partiye oy verme" davranışından çok "kişiye oy verme" davranışı ortaya çıkabilir. Bu nedenle bu tür seçimler ulusal eğilimleri ölçmek açısından sınırlı bir değere sahiptir.

Bununla birlikte, "eğitim düzeyi düşük olduğu için kurumsal siyasal tercihler ortaya çıkmaz" şeklindeki önermeyi biraz dikkatli kullanmak gerekir. Çünkü eğitim düzeyi ile siyasal davranış arasında ilişki olsa da düşük eğitim düzeyine sahip seçmenlerin kurumsal veya ideolojik tercihler geliştiremeyeceğini söylemek doğru olmaz. Daha isabetli ifade şu olabilir: Küçük ve kapalı topluluklarda seçmen davranışı, eğitim düzeyinden bağımsız olarak, kişisel ilişkiler ve yerel sosyal ağlar tarafından daha güçlü biçimde etkilenebilir. Bu nedenle temel tezin daha akademik biçimi şu şekilde ifade edilebilir: Altı yeni beldede yapılan seçimlerin sonuçları, Türkiye genelindeki seçmen eğilimlerini yansıtan güvenilir bir gösterge olarak kabul edilemez. Bu tür küçük yerleşimlerde oy verme davranışı çoğu zaman partiler arası ideolojik yarışmadan çok yerel aday profilleri, sosyal ağlar, topluluk ilişkileri ve somut beklentiler tarafından şekillenir. Dolayısıyla ortaya çıkan sonuçlar, ulusal siyasal dengelerden çok yerel güç ilişkilerini yansıtmaktadır. Asıl ilginç nokta şudur: Bu seçimlerden sonra hem iktidar hem muhalefet kendi tezlerini destekleyen yorumlar yapacaktır. İktidar "millet yeniden bize dönüyor" diyecektir; muhalefet ise "bunlar istisnai ve küçük yerleşimler" diyecektir.

Bir siyaset bilimci açısından ise daha ihtiyatlı sonuç şudur: Altı küçük beldeden hareketle Türkiye'nin siyasal yönelimi hakkında çıkarım yapmak olanaklı değildir. İstatistiksel ve sosyolojik açıdan örneklem hem çok küçüktür hem de Türkiye seçmeninin demografik ve siyasal çeşitliliğini temsil etmemektedir. Bu nedenle bu sonuçları bir "genel eğilim göstergesi" olarak değil, yerel düzeydeki özel koşulların ürettiği sınırlı bir siyasal veri olarak görmek gerekir. Özellikle "yerel toplumsal yapı ile ulusal siyasal tercih arasındaki ayrım" burada oldukça belirgin biçimde ortaya çıkmaktadır.

 

Yargı Bağımsızlığı Neden Bu Kadar Önemlidir? Birilerinin bunu gerçekten Trump'a anlatması gerekiyor.

 

Francis Fukuyama

 

“Bu çok adaletsiz. Cumhuriyetçiler, yargıçlar ve yüksek mahkeme üyeleri sürekli bağımsız olduklarını göstermek istiyorlar... ‘Beni Trump atamış umurumda değil. Bana hiçbir fark yaratmıyor. Ona karşı oy veriyorum.’ Çünkü bağımsız olduklarını göstermek istiyorlar. Bilirsiniz, aptal insanlar.”

— Donald Trump, 1 Nisan 2026

Başkan Trump, doğumla vatandaşlık hakkını (birthright citizenship) kaldırmayı amaçlayan başkanlık kararnamesine ilişkin duruşmaları bizzat izledikten sonra oldukça hoşnutsuzdu. Yüksek Mahkeme üyelerinin birçoğu, Trump'ın başsavcısı John Sauer tarafından sunulan anayasal gerekçelere kuşkuyla yaklaştı. Trump yalnızca doğumla vatandaşlık ilkesini küçümsemekle kalmadı, aynı zamanda yargıçların kendilerini atayan başkandan bağımsız olmaları gerektiği fikrini de alaya aldı.

Geçtiğimiz hafta boyunca federal alt mahkeme yargıçları Trump'ın çeşitli girişimlerini durdurdu. Bunlar arasında John F. Kennedy Center for the Performing Arts'ın yeniden adlandırılması, 6 Ocak olaylarına karışan kişileri ödüllendirmeyi amaçlayan 1,8 milyar dolarlık fon ve Adalet Bakanlığı'nın Kilmar Arkegon Garcia hakkındaki ceza kovuşturması da bulunuyordu. Bu gelişmeler, Trump destekçilerinin “radikal” ve “aktivist” yargıçlara yönelik saldırılarını artırdı ve söz konusu yargıçların partizan nedenlerle hareket ettikleri ileri sürüldü.

Bu olaylar ışığında, yargı bağımsızlığı fikrinin tarihine yeniden bakmak yararlı olabilir. Bu ilke, Batı siyasal gelişiminin, özellikle de Anglo-Amerikan siyasal geleneğinin temel kurumlarından biridir. Hatta Batı uygarlığının büyüklüğünün dayandığı temel fikirlerden biri olduğu söylenebilir.

Yargı bağımsızlığının kökenleri, 11. yüzyılın ikinci yarısında yaşanan ve Yatırım Yetkisi Tartışması (Investiture Controversy) olarak bilinen olaylar dizisine kadar uzanır. Bu kriz, Papa Gregory VII ile Kutsal Roma İmparatoru Henry IV arasında kilise içindeki rahip ve piskoposları kimin atayacağı konusunda yaşanmıştır. Bugün olduğu gibi, üst düzey görevlileri atama yetkisi kurumsal denetimin temel kaynağıydı. O dönemde Katolik Kilisesi siyasal iktidar dışında en güçlü kurumdu.

Aynı dönemde Kilise hukukun da koruyucusuydu. Kilise görevlileri, Bizans İmparatoru Justinian I tarafından 6. yüzyılda derlenen ve Roma Hukuku'nun en yetkin derlemesi kabul edilen Justinianus Kanunu'nun kayıp bir nüshasını keşfetmişlerdi. Günümüz Avrupa ve Asya medeni hukuk sistemlerinin atası sayılan bu hukuk külliyatı Oxford, Paris ve Kopenhag gibi kentlerde kurulan hukuk okullarında öğretilmeye başlandı.

Yatırım Yetkisi Tartışması uzun bir mücadeleye dönüştü. Henry IV aforoz edildi ve Papa'dan af dilemek için Canossa'da “çıplak ayakla karda yürümek” zorunda kaldı. Sorun ancak 1122 yılında imzalanan Concordat of Worms ile çözüldü. Bu anlaşma, Kilise'nin kendi kadrolarını atama yetkisini korumasını sağladı. Böylece kilise hukuku üzerindeki denetim egemen siyasal otoriteden bağımsız bir kurumun elinde kaldı.

Zamanla hukuk hem Avrupa kıtasında hem de İngiltere'deki ayrı bir ortak hukuk (common law) geleneği içinde yürütme organlarının doğrudan denetimi dışında gelişen bir kurallar bütünü durumuna geldi. Elbette hükümdarlar bunu değiştirmeye çalıştı. Yüzyıllar boyunca birçok hükümdar hukuksal otoriteyi Kilise'den veya bağımsız mahkemelerden geri almaya çalıştı.

İngiltere'de Kral Henry VIII, Papa ilk eşinden boşanmasına izin vermeyince bağımsız bir Church of England kurdu. Daha sonra Stuart Hanedanı'ndan Kral Charles I, Parlamento ile çalışmak yerine kendi denetimindeki Star Chamber mahkemesini kullanarak siyasal karşıtlarını hedef almaya çalıştı. Tanıdık geliyor mu?

Charles'ın hukuku aşmaya ve Parlamentoyu etkisizleştirmeye yönelik sürekli girişimleri sonunda idam edilmesine ve English Civil War'ın patlak vermesine yol açtı. Kral ile Parlamento arasındaki savaşım ancak 1688-1689 yıllarındaki Glorious Revolution ile çözüldü. Bu devrim Stuart Hanedanı'nı devirdi ve parlamentonun üstünlüğü ilkesini yerleştirdi. Bundan sonra İngiliz hükümdarları hukukun üstünde değil, altında kabul edildi. Krallar atık Parlamento tarafından yapılan yasalara uymak zorundaydılar.

Burada daha geniş bir tablo vardır. Hukukun bağımsız bir yargı tarafından uygulanması ve korunması sonraki yüzyıllarda Batı uygarlığının yükselişinin temel nedenlerinden biri oldu. Çin, Pers ve Bizans imparatorlukları devlet gücü ile dinsel otoritenin birleştiği ve hükümdarların hukukun son sahibi olduğu bir sistemi benimsiyorlardı. Buna "Sezaropapizm" denilmektedir.

Buna karşılık İngiltere ve Batı Avrupa'nın diğer bölgelerinde, özellikle 18. yüzyıldan itibaren hukuk bağımsız yargı organlarının denetimine bırakıldı. Bu durum yürütme gücünü dengeledi ve çağdaş ekonomik dünyanın ortaya çıkmasını olanaklı kıldı. Ekonomistlerin sıkça vurguladığı gibi, mülkiyet haklarını ve sözleşmelerin uygulanmasını güvence altına alan bir hukuk devleti ekonomik büyümenin temel koşuludur. Gerçek anlamda hukuk devleti ise ancak bağımsız bir yargı ile olanaklıdır. Krallar veya başkanlar ekonomik işlemlere keyfi biçimde müdahale edebiliyor ve mülkiyete el koyabiliyorsa kimse yatırım yapmaz veya yenilik üretmez.

Bağımsız yargı aynı zamanda Amerika'yı büyük yapan unsurlardan biriydi. Amerika Birleşik Devletleri hiçbir zaman Avrupa veya Çin tipi güçlü merkezi bir devlet geliştirmedi. Ancak Britanya'dan, emsal kararların bağlayıcılığına dayanan güçlü bir ortak hukuk geleneğini miras aldı. Buna daha sonra eyalet ve federal düzeyde çıkarılan yasalar eklendi ve bu yapı 19. yüzyıldan itibaren ekonomik büyümenin temelini oluşturdu.

Trump ise bu tarihten habersiz görünmektedir. O, başkan seçildiği için yargıyı da denetleme hakkına sahip olduğuna inanmaktadır. Kariyeri boyunca hukuk sistemini tarafsız bir uyuşmazlık çözüm mekanizması olarak değil, kişisel servetini ve gücünü artırmak için kullanabileceği bir araç olarak görmüştür.

Özellikle ikinci başkanlık döneminin başlamasından bu yana hukuk devletine yönelik saldırıları hız kazanmıştır. Bu sürecin doruk noktalarından biri, Geçici Başsavcı Todd Blanche tarafından önerilen ve yaklaşık 2 milyar dolarlık kamu kaynağını Trump çevresine aktarabilecek bir fon oluşturma girişimi olmuştur.

Bu konuda geri adım atmasını sağlayan şey ise hukuksal ilkelere bağlılığı değil, bazı Cumhuriyetçilerin de dahil olduğu siyasal baskı olmuştur. Ancak Trump hiçbir zaman hukuka bağlı hareket etmek zorunda olduğu ilkesini veya adalet sisteminin kendi amaçları doğrultusunda eğip bükemeyeceği bağımsız bir kurum olduğunu kabul etmeyecektir.

Bunu yaparken Donald Trump yalnızca Amerikan büyüklüğünün önemli kaynaklarından birini değil, aynı zamanda Batı uygarlığının kurucu ilkelerinden birini de reddetmektedir. Böylece hukuku yürütme gücüyle birleştirmeye çalışan diğer Sezaropapist liderlerin safına katılmaktadır.

 

MÜLKİYELİ CUMHURİYETÇİ AYDINLARIN BASIN BİLDİRİSİ

 

Aralarında, eski Genel Başkan, Eski Meclis Başkan Vekili, Milletvekilleri, Büyükelçi, Vali, Kaymakam, Müsteşar, Genel Müdür ve üst düzey bürokratlar ile özel sektörde çalışmış ve halen çalışan 500’e yakın Mülkiyeli yayınladıkları bildiri ile Demokratik iradeye ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin Kurumsal Meşruluğuna sahip çıktıklarını açıklamışlardır.

Butlan’a karşı çıkarak, Demokratik iradeye, hukuk devletine ve Cumhuriyetimizin kurucu partisi Cumhuriyet Halk Partisi'nin kurumsal meşruluğuna sahip çıktıklarını ve acilen kurultayın toplanmasını istediklerini, bildirmişlerdir.

 

MÜLKİYELİ CUMHURİYETÇİ AYDINLARIN KAMUOYUNA AÇIKLAMASI

 

Demokratik İradeye ve Cumhuriyet Halk Partisi'nin Kurumsal Meşruluğuna Sahip Çıkıyoruz

 

Bizler, Mülkiye'nin yüz altmış yılı aşan devlet yönetimi, hukuk devleti, demokratik temsil ve Cumhuriyet değerleri geleneğinden gelen Cumhuriyetçi aydınlar olarak, Ulu önder Atatürk’ün kurucusu olduğu Cumhuriyet Halk Partisi'nde yaşanan son gelişmeleri kaygıyla izlemekteyiz.

Cumhuriyet Halk Partisi kurultayına ilişkin verilen mutlak butlan kararı, yalnızca teknik bir hukuksal değerlendirme olarak görülemez. Bu karar, sonuçları itibarıyla, demokratik siyasal temsilin ve parti içi iradenin yargısal yollarla yeniden şekillendirilmesi anlamına gelmektedir. Demokratik sistemlerde siyasal meşruluğun temel kaynağı mahkemeler değil, üyelerin, delegelerin ve sonuçta seçmenlerin özgür iradesidir.

Türkiye'nin en köklü siyasal partisinin yönetim yapısının yargı kararları aracılığıyla değiştirilmeye çalışılması, yalnızca Cumhuriyet Halk Partisi açısından değil, Türkiye demokrasisinin geleceği açısından da ciddi bir tartışma konusudur. Siyasal yarışmanın sandık ve demokratik süreçler yerine yargısal müdahaleler üzerinden biçimlendirilmesi demokratik rejimlerin sağlıklı işleyişiyle bağdaşmamaktadır.

Bu süreçte, geçmişte Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanlığı görevini yürütmüş olan Sayın Kemal Kılıçdaroğlu'nun tutumu da kamuoyunda haklı soru işaretleri yaratmıştır. Uzun yıllar boyunca partinin en üst makamında görev yapmış bir siyasetçiden beklenen, partiyi yeni bir meşruluk krizinin odağına taşımak değil, kurumsal bütünlüğü, demokratik iradeyi ve toplumsal sorumluluğu önceleyen bir yaklaşım sergilemektir.

Hiçbir siyasal geçmiş, hiçbir tarihsel katkı ve hiçbir kişisel emek, demokratik meşruluk ilkesinin üzerinde değildir. Siyasal liderlerin en önemli sınavı, yalnızca yükselirken değil, ayrıldıktan sonra da kurumsal sorumluluk bilinciyle hareket edebilmeleridir. Cumhuriyet Halk Partisi'nin geleceği, kişisel hesaplaşmaların veya geçmiş siyasal yarışmaların konusu durumuna getirilemez.

Bugün sorun yalnızca bir kurultay tartışması değildir. Sorun, Türkiye'de muhalefetin en büyük siyasal gücünün, hukuksal süreçler ve siyasal müdahaleler yoluyla zayıflatılmasına karşı nasıl bir tutum alınacağı meselesidir. Bu nedenle CHP'nin kurumsal meşruluğuna yönelik her türlü girişim, aynı zamanda demokratik siyaset alanına yönelik bir müdahale olarak değerlendirilmelidir.

Bizler, Mülkiyeli Cumhuriyetçi Aydınlar olarak;

CHP kurultayında ortaya çıkan demokratik iradenin yok sayılmasını kabul etmiyoruz.

Mutlak butlan kararıyla yaratılmak istenen siyasal sonuçları meşru görmüyoruz.

Parti içi siyasal mücadelelerin yargısal mekanizmalar üzerinden yürütülmesini demokratik açıdan sakıncalı buluyoruz.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin kurumsal bütünlüğüne ve demokratik meşruluğuna sahip çıkıyoruz.

Türkiye'de demokratik yarışmanın ancak özgür siyasal süreçler içinde sürdürülebileceğini savunuyoruz.

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında gereksinme duyulan şey, geçmişe dönük liderlik mücadeleleri değil, demokrasiye, hukuk devletine, laik Cumhuriyet'e ve halk egemenliğine bağlı güçlü bir demokrasi ve güvenli bir siyasal gelecek kurmaktır.

Cumhuriyet Halk Partisi hiçbir kişinin siyasal kariyerinin uzantısı değildir. CHP, kurucularından bugüne kadar onu ayakta tutan milyonların Mustafa Kemal’den devraldıkları ortak mirasıdır. Bu mirasın yargısal müdahalelerle veya kişisel siyasal hesaplarla zedelenmesine sessiz kalmayacağız.

Demokratik iradeye, hukuk devletine ve Cumhuriyetimizin kurucu partisi Cumhuriyet Halk Partisi'nin kurumsal meşruluğuna sahip çıkıyor ve acilen kurultayın toplanmasını istiyoruz.

 

Mülkiyeli Cumhuriyetçi Aydınlar

(Mülkiye 68 Kuşak Öncülüğünde)

Sudi Kocaimamoğlu, Uluç Gürkan, Firuz Demir Yaşamış, Murat Karayalçın, Ertuğrul Kumcuoğlu, Aydemir Ceylan, Altan Tuna, Nuri Çolakoğlu, Selçuk Maruflu, Engin Türker, Selçuk İncesu, Aydın Esen, Macit Akman, Zeynep Akıncı, Mehmet Buçukoğlu, Mehmet Kesimoğlu, Zerrin Ediboğlu, Halil Akıncı, Kevser Yılmaz Abışgil, Süleyman Acar, Safiye Akad, Mefharet Akan, Temel Akay, Ali Demir Akel, Zeynep Akıncı, Ülker Akgöl, Ahmet Akgün, Oğuz Kutsi Akhan, Erol Akın, Adnan Akıncı, Altan Akkaya, Şener Akkaynak, Yeşim Akova, Ata Aksoy, İbrahim Aksoy, Serdar Aktan, Meral Alakuş, Çınar Aldemir, Şermin Alemdağ, Ayhan Alkış, Necla Alp, Tarık Alpagut, Altan Alpargun, Tülin Alpay, Alper Alpay, Alev Alpkan, Feride Altan, Eyüp Altaylı, Demet Altınyeleklioğlu, Altan Aksoy, Aysel Amasyalı, Hayat Apak, Özkan Araç, Zeynep Arat, Bülent Ardanıç, Onur Arı, Ahmet Semih Arpacı, Altan Arpargun, Engin Ataç, Andaç Atak, Reha Atasagun, Tayyar Ateş, Ahmet Ayaydın, Şahin Ayaz, Samiye Aydar, Zahide Aydın, Noyan Aydınoğlu, Hatice Baglan, Ergül Bakay, Şeniz Bakkal, Demir Baksaç, Beyazıt Balcı, Cem Balkan, Ahmet Balta, Remzi Banaz, Kutlu Barutçu, Gönül Barutçuoğlu, Can Başar, Oğuz Başarır, Mehmet Başçavuşuğlu, Günel Başer, Hilal Başkal, Recai Basoğlu, Mecit Batur, Kemal Baykal, Hurşut Kemal Baykal, Tanju Baysoy, Füsun Baytok, Zülal Bekbulat, Orhan Belentepe, Armağan Bengi, Abdülhalik Berber, Binnur Tekin Berberoğlu, İbrahim Berberoğlu, Nuri Bilgin, Turgay Bilgin, Canan Bingöllü, Sabri Bolışık, Murat Bostan, Hale Boysal, Sevgi Boz, Nuray Somer Bozbey, Yavuz Bozdemir, Nur Bugay, Ahmet Zeki Bulunç, Tahsin Burcuoğlu, Alev Bursalıoğlu, Zeki Erkin Bute, Semay Büyükdavras, Mengü Büyükdavras, Latife Büyüktaşkın, Şener Büyüktaşkın, Şerife Cabbar, Nurettin Çakan, Bekir Çakmak, Cem Çakmak, Ali Galip Candemir, Cihat Çatalcalı, Mehmet Ali Çatal, Sunay Catori, Necdet Çelebi, Ferruh Çelebi, Tarık Cengiz, Aysel Çetinsoy, Betül Cevherioğlu, Yenal Cevherioğlu, Fetih Ceylan, Korhan Ceylan, Mehmet Ali Çiçekdağ, Ayhan Çiftarslan, Ferruh Çelebi,  Handan Çilingir, Ülfet Cimbiş, Can Ciner, Deniz Ciner, Hikmet Ciner, Celalettin Çıplak, Oya Çitçi, Reha Çobanoğlu, Narin Coşar, Halil Coşkun, Yıldırım Çullu, Alp Dağlı, Kemal Danacı, Sezai Zekeriya Dedeoğlu, İrfan Güneş Delice, Ceyhan Demir, Orhan Demirel, Akın Demirer, Nazife Demirhan, Gürsel Demirok, Yalçın Dere, Eray Günay Devrimci, Şaban Dişli, Cengiz Divanlıoğlu, Abdullah Dörtlemez, Sinan Durakoğlu, Fatih Dural, Erdoğan Durmaz, Mevlüt Duruoğlu, Metin Ecevit, Sarhan Ecevit, Nejat Efeoğlu, İhsan Ekin, Oya Örnekol Enç, Kaya Enderin, Sezer Engin, Yaşar Engin,  Emin Erdem, Üstün Erdil, Yüksel Erdoğmuş, Betül Erem, Engin Erem, Aslan Eren, Ersin Erenman, Sumru Ergin, M. Temel Ergun, A. Akın Erkan, Cevdet Erkanlı, Demir Erman, Aydemir Erman, Erçin Ermiş, Halil Eroğlu, Ahmet Erol, Turgay Erpul, Mustafa Ersönmez, Meral Ertaş, Mehmet Ümit Ertong, Hasan Eskil, Erol Etçioğlu, Bozok Evrenesoğlu, Beşir Genç, Gülsen Gezer, Erdem Giray, Süreyya Göksaitoğlu, Tahir Göksoy, Erdal Gölcüklü, Mete Gönenç, Mehmet Kazım Görkay, Fikret Görün, Erdoğan Gövem, Tandoğan Güçbilmez, Mehmet Turgut Gündoğdu, Belma Güner, İzzet Fehmi Güneş, Etkin Güneş, Enver Güney, Aynur Güngör, Rıfkı Güngör, Bülent Güngör, Güneş Günter, İsmail Deliloğlu Gürhan, Nazime Gürkan, Biriz Özdemir Gürsu, Tansel Güven, Nusret Hacaloğlu, M. Asım Hacımustafaoğlu, Zehra Halaçoğlu, Ufuk Dere Hamuroğlu, Ali İhsan Hasırcıoğlu, Aynur Hastürk, Ayla Hekimoğlu, Alp İçen, Sadık İkizek, Alpaslan İpek, Ümit İriş, Seniye Nazik Işık, Mesude İyiler, Orhan İyiler, Alper İzbırak, Hasan Kalaycı, Tayfun Kalkan, İsmail Hakkı Karakelle, İlkay Karakoç, Mehmet Karakurt, Birsen Karaloğlu, Muammer Kardeş, Fikret Kasapoğlu, Yeniay Kaya, Arslan Kaya, Nesrin Kaya, Feyhan Kayalp, Birol Kaygızer, Demet Kayıran, Bahri Keçebaş, Hayrettin Keskin, Hakkı İhsan Kesmen, Orhan Kıcıman, Deniz Kılıçer, Hakan Kırklar, Orhan Kırlı, Zeynep Gül Kıymaz, Gülbün Kocaimamoğlu, Sahir Koçak, Hacer Kocaman, Berrin Komsuoğlu, Burhan Baki Koral, Ayça Kortan, Evrim Türker Korum, Sevil Korum, Ata Murat Kudat, Handan Deniz Kum, İlham Küsmenoğlu, Fikret Kutlay, Şükrü Kutluay, Ali Lüleci, Atila Macun, Celal Maybek, Sana Hacı Mehmet, Hüseyin Özer Merzeci, Süreyya Muslular, Seniha Muşkara, Hayri Muşlu, Nergis Mütevellioğlu, Sumru Akıncı Noyan, Süha Noyan, Erdem Öğretim, İsmail Öğün, Erhan Öğüt, Ayşe Esen Öğüt, Mustafa Kemal Öke, Mehmet Ökten, Ayhan Olcay, Nalan Ölmezoğulları, Nevin Önal, Canset Oral, Derya Özalp, Filiz Ozankaya, Betül Özbek, Murat Özbek, Şaban Özbek, Avni Özcan, Kemal Zekai Özel, Işık Özer, Mustafa Özgen, Yılmaz Özin, Ahmet Öziş, Eser Yapıcı Özsaraç, Mustafa Özsönmez, Erkmen Özkan, M. Savaş Özkan, Halime Özkan, Rıza Öztükel Özkan, Süleyman Özman, Zeynep Gül Özşen, Emine Öztekin, Bahattin Öztekin, Adil Öztoprak, Cemalettin Öztürk, Yaşar Öztürk,  Samiye Özveren, Ali Padır, Ümit Pamir, Emine Pamuk, Mustafa Pekdemir, Hamdi Pekel, İbrahim Peneklioğlu, Hasan Metin Pınarbaşı, Hale Pirkul, Cafer Polat, Duray Polat, Mete Saadetlioğlu, Füsun Bozok Sağocak, Erdoğan Seyitoğlu, Erdal Şahinbaş, Serdar Şahinkaya, Zehra Saraçoğlu, Selma Sarı, Yusuf Sarıkaya, Hürol Sarp, Emine Şencan Sarp, Haluk Sayar, Turap Sayınlı, Mehmet Seçinti, Engin Şendil, Mehmet Cengiz Şenocak, Nesrin Şenocak, Gülgün Şensoy, Derya Şensöz, Ayça Kulen Seral, Ülker Serdaroğlu, Vecdi Seviğ, Doğan Sevim, Mehmet Seyman, Erden Sezer, Şerif Şimşek, Nevzat Sinan, Fatma Esin Soğancılar, Mustafa Sokullu, Yusuf Tayfun Şölen, Savaş Sönmez, Pervin Ünlü Soydemir, Selim Soydemir, Bülent Soyman, Hayati Soysal, Şule Soysal, Müfit >Şekerci, Tekin Suçıkaran, Mehmet İzzet Suner, Ergun Şenlik,  Ahmet Tan, Berrin Oğuzata Tan, Tuluy Tanç, Güler Tarhan, Servet Taşdelen, Füsun Tayanç, Celal Tezel, Fında Tezok, Ertuğrul Timur, Ümran Timur, Nurcan Tokar, Hakan Toker, Abdullah Mutlu Tokgöz, Hülya Özün Topaloğlu, Fırat Topçuoğlu, Halil Ataner Topçuoğlu, Türkan Toprak, İbrahim Toptepe, Nuri Saim Tozan, Fuat Trak, Güngör Tuncay, Hüner Tuncer, Selim Tuncer, Mahsun Turan, Cemal Turan, Neriman Binnur Ulu, Şenay Ulukan, Sezen Ünal, Hüseyin Bölükbaşı Ünan, Ali Cemal Ünen, Nevzat Üner, Abdullah Ünsal, Tülin Urfalı, Hikmet Uysal, Osman Uysal, Ece Uz, Nimet Uzun, Fahri Uzunefe, Oktay Varlıer, Fahrettin Yağcı, Mehmet Yılmaz Yaman, Gönül Yanar, Burhan Fatih Yavaş, Gülten Abbas Yavaş, Ersen Yavuz, Emel Yavuzlar, Zafer Yazan, Ersal Yazgan, Şensu Yemişçi, Betül Yener, Hilmi Yenidünya, Selami Yiğit, Ali Rıza Yiğit, Betin Yiğit, Mehmet Yıldırım, Mehmet Kubilay Yıldırım, Mustafa Yıldırım, Cemal Yıldızer, Mehmet Yılmaz, Cahit Yılmaz, Şiir Erkök Yılmaz, Tacettin Yinanç, Selami Yücel, Kenan Yüksel, Ayşe Yüksel, Zafer Yükseler, Atakan Yumrukçal, Mülay Yumrukçal, Nevin Zencirci

 

Muhittin Böcek Dosyası: Ceza Hukukunun Ötesinde Bir Siyasal Meşruluk Savaşımı

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

 

Giriş

Tutuklu Antalya Büyükşehir Belediye Başkanı Muhittin Böcek üçüncü kez savcıya ifade verdi. Böcek, ifadesinde Manisa'da Özgür Özel'e verilmek üzere çanta içinde para götürdüğünü, kimsenin bunu bilmediğini ve çantayı Manisa’da müteveffa Ferdi Zeyrek'e verdiğini söylüyor. Basına yansıyan son bu savlar doğruysa ortada siyasal ve hukuksal açıdan ilginç bir durum var demektir. Ancak bu savın henüz yargı kararıyla doğrulanmış bir olgu olmadığını da belirtmek gerekir. Olaya siyaset bilimi açısından bakarsak birkaç olasılık ortaya çıkmaktadır: Böcek doğrudan gerçeği söylüyor olabilir. Bu durumda savın para hareketleri, iletişim kayıtları, tanıklar ve diğer maddi kanıtlarla desteklenmesi gerekir. Sadece beyan özellikle siyasal davalarda tek başına yeterli kabul edilmez. İkincisi, Böcek kendi durumunu hafifletmeye çalışıyor olabilir. Etkili pişmanlık veya benzeri süreçlerde kişiler sorumluluğu yukarıya doğru yayma eğilimi gösterebilir. Bu nedenle hukuk sistemleri genellikle bu tür ifadeleri başka kanıtlarla doğrulamaya çalışır. Üçüncüsü, siyasal baskı veya pazarlık savları doğruysa Böcek kendisinden istenen bir senaryoyu anlatıyor olabilir. CHP yöneticileri daha önce Böcek'e benzer içerikte ifadeler imzalatılmaya çalışıldığını öne sürmüşlerdi. Ancak bu da şu aşamada bir karşı savdır ve kanıtlanmış değildir. Bu çalışmanın temel amacı yarışmacı otoriter rejimlerde yargısal süreçlerin muhalefetin meşruluğunu nasıl etkilediği sorusuna bir örnek olay üzerinden yanıt vermektir. Bu örnek olay da Muhittin Böcek’in savcılığa verdiği üçüncü ve son ifadedir. Tartışmanın merkezindeki araştırma sorusu ise bir ifadenin doğru olup olmadığı kadar bu ifadenin siyasal yarışma içinde nasıl işlev gördüğüdür.

Çözümleme

Son yıllarda birçok ülkede siyasal yarışma yalnızca seçimler üzerinden değil, yargısal süreçler üzerinden de yürütülmeye başlanmıştır. Yazında bu olgu "siyasetin yargısallaşması" (judicialization of politics) olarak adlandırılmaktadır. Bu süreçte mahkemeler ve savcılıklar yalnızca hukuksal uyuşmazlıkları çözen kurumlar olmaktan çıkarak siyasal yarışmanın önemli aktörleri durumuna gelebilmektedir. Türkiye'de son dönemde muhalefet belediyelerine, siyasal partilere ve siyasal liderlere yönelik soruşturmalar bu tartışmayı yeniden gündeme taşımaktadır.

Yarışmacı otoriter rejimlerde muhalefet tümüyle ortadan kaldırılmaz, ancak siyasal yarışın koşulları iktidar lehine sistemli biçimde yeniden düzenlenir. Bu bağlamda yargısal süreçler, seçim yarışmasını doğrudan etkileyen araçlar durumuna gelebilir.

Olayın en kritik noktası savların merkezine Ferdi Zeyrek'in yerleştirilmiş olmasıdır. Çünkü Zeyrek artık yaşamda değildir ve savlara doğrudan cevap verme olanağı bulunmamaktadır. Bu nedenle gerek hukuksal ve gerekse siyasal açıdan savlarını doğruluğu mutlaka bağımsız somut ve maddi kanıtlarla desteklenmek zorundadır. Aksi durumda kamuoyu açısından "sözün söze karşı olduğu" bir tablo ortaya çıkar.

Siyasal açıdan bakılırsa, bu tür ifadelerin amacı yalnızca bir belediye soruşturması yürütmek değil, aynı zamanda CHP genel merkezine ve özellikle Özgür Özel'e uzanan bir siyasal anlatı kurmak olarak da yorumlanabilir. Nitekim son aylarda Böcek dosyası etrafında tartışmaların giderek parti yönetimine yöneldiği görülüyor. Dolayısıyla bugün için sorulması gereken soru "Böcek ne dedi?"den çok, "bu savları doğrulayan bağımsız kanıtlar var mı?" sorusudur. Hukuksal değeri belirleyecek olan da esasen budur. Ancak somut maddi kanıt yoktur. Gerçekten hiçbir maddi ve somut kanıt yoksa, o zaman hukuksal açıdan ortada yalnızca bir kişinin beyanı kalmış demektir. Ceza hukukunda özellikle para teslimi, rüşvet, siyasal finansman veya usulsüz para aktarımı gibi savlarda banka kayıtları, telefon görüşmeleri, mesajlar, kamera görüntüleri, tanık anlatımları, yolculuk kayıtları veya paranın kaynağını ve hareketini gösteren başka somut unsurlar aranır. Tek başına bir ifade, hele ki olayın diğer tarafları tarafından doğrulanmıyorsa, genellikle yeterli kabul edilmez.

Siyaset bilimi açısından ise böyle bir durumda şu soru ortaya çıkar: Bir kişinin savcılıktaki beyanı neden kamuoyuna servis edilmektedir? Çünkü siyasal savaşımlarda bazen bir savın ispatlanmasından önce, savın dolaşıma sokulması önem kazanabilir. Sav doğru da olabilir, yanlış da olabilir. Fakat kamuoyunda tartışma yaratması başlı başına siyasal sonuç doğurabilir.

Bu noktada ayrıca bir mantık sorunu da vardır. Sava göre para tesliminin gerçekleştiği söylenen kişilerden biri olan Ferdi Zeyrek artık yaşamda değildir. Dolayısıyla anlatının önemli bir halkası doğrudan doğrulanamaz veya yalanlanamaz durumdadır. Bu da savın doğruluğunun sınanmasını daha da zorlaştırır.

Bu nedenle akademik ve hukuksal açıdan en dikkatli yaklaşım şudur: Kanıtsız bir sav ne doğrulanmış bir olgu olarak kabul edilebilir ne de sırf siyasal sonuçları nedeniyle otomatik olarak doğru sayılabilir. Savın değeri, onu destekleyen bağımsız kanıtların varlığıyla ölçülür. Gerçekten ortada yalnızca ifade varsa sorun bugün için hukuksal olmaktan çok siyasal ve algısal bir savaşım alanına dönüşmüş görünmektedir. Bu tür durumlarda kamuoyu çoğu zaman kanıtları değil, kendi siyasal eğilimlerine uygun gördüğü anlatıyı benimseme eğilimindedir. Bu da Türkiye'deki kutuplaşmanın tipik sonuçlarından biridir.

Özgür Özel hakkında dokunulmazlık dosyaları ve fezlekeler bulunduğu doğrudur. Bunların bir kısmı TBMM Karma Komisyonu'na sevk edilmiş durumdadır. Ancak elimizdeki açık kaynak bilgilerinden şu an kesin olarak "rüşvet almak" suçlamasıyla hazırlanmış bir fezlekenin içeriği doğrulanamamaktadır. Fezlekenin hangi suç tiplerine dayandığını bilmeden kesin yargıda bulunmak doğru olmayacaktır. Bununla birlikte ortaya çıkan hukuksal çıkarım mantıklıdır. Eğer basında konuşulan senaryo gerçekleşirse, kuramsal olarak birkaç suç tipi gündeme getirilebilir: Türk Ceza Kanunu’nun 252. maddesinde düzenlenen rüşvet suçu, Siyasal Partiler Kanunu'na aykırı bağış veya finansman işlemleri suçu, seçim veya parti finansmanına ilişkin usulsüzlükler ve suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin aklanmasına ilişkin bağlantılı savlar (savcılık böyle bir ilinti kurmak isterse). Fakat burada önemli bir hukuksal sorun vardır. Sav "Bir kişi çanta içinde para getirdi, bunu Ferdi Zeyrek'e teslim ettim, o da Özgür Özel'e ulaştıracaktı" ise, bu anlatıdan otomatik olarak "Özgür Özel rüşvet aldı" sonucu çıkmaz. Çünkü savcılığın ispatlaması gereken şeyler şunlardır: Paranın varlığı, paranın miktarı, kaynağı, teslim edildiği, Özel'in bundan bilgisi olduğu, parayı kabul ettiği ve en önemlisi bunun hangi hukuksal amaçla verildiği. Rüşvet suçunda yalnızca para hareketi değil, bir kamu görevinin yerine getirilmesi karşılığında çıkar sağlanması unsuru da aranır. Bu nedenle savcılık böyle bir dosya kuracaksa, "rüşvet" suçlamasını ispat etmek "yasaya aykırı bağış" veya "Siyasal Partiler Kanunu'na aykırılık" savından çok daha zor olacaktır.

Siyasal açıdan bakıldığında ise son haftalardaki gelişmelerden ortaya çıkan tablo şudur: Önce belediye soruşturmaları, sonra kurultay tartışmaları, ardından Muhittin Böcek ifadeleri ve son olarak Özgür Özel'e uzanan fezleke ve dokunulmazlık tartışmaları. Bunlar birlikte değerlendirildiğinde, iktidarın hukuksal sürecin ötesinde CHP'nin genel başkanlık merkezini hedef alan daha geniş bir siyasal-stratejik çizgi izlediği yönündeki yorumların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Elbette bunun siyasal bir operasyon mu yoksa bağımsız bir yargısal süreç mi olduğu konusunda farklı görüşler vardır ve bu noktada kesin yargıda bulunmak için zaman çok erkendir.

Gerçekten savcılık "rüşvet" suçlamasıyla ilerleyecekse, rüşvetin karşılığında hangi kamu işleminin yapıldığını sav edecektir? Çünkü ceza hukuku bakımından dosyanın en zayıf halkası burasıdır. Buna karşılık "kayıt dışı siyasal finansman" veya "kanuna aykırı bağış" yaklaşımı kuramsal olarak daha kolay kurulabilecek bir suçlama çerçevesi gibi durmaktadır. Ancak bunun için de yine somut kanıt gerekir ve tek başına bir beyan normalde yeterli olmaz.

Rüşvetin karşılığının Antalya Büyükşehir Belediye başkanlığına aday gösterilme olarak gösterilecektir. Savcılık gerçekten böyle bir anlatı kuruyorsa bu yaklaşım hukuksal açıdan daha mantıklı görünmektedir. Çünkü bir belediye başkan adayının aday gösterilmesi karşılığında para alındığı savlanıyorsa, savcılık bunu klasik anlamda "siyasal bağış" değil, bir çıkar karşılığı siyasal karar verilmesi olarak yorumlamaya çalışabilir. Bu durumda kuramsal olarak "aday gösterilme karşılığında para" ilişkisi kurulmak istenebilir. Ancak burada birkaç ciddi sorun vardır: Belediye başkan adaylığının belirlenmesi bir siyasal partinin iç kararıdır. Adaylık kararı tek kişinin değil, çeşitli parti organlarının katıldığı bir süreç olarak savunulabilir. Paranın gerçekten verildiğinin kanıtlanması gerekir. Verildiyse kime verildiğinin kanıtlanması gerekir. Adaylık kararının bu para karşılığında verildiğinin kanıtlanması gerekir. Dolayısıyla hukuksal açıdan "aday gösterildi ve sonra seçim kazandı" demek tek başına suçun ispatı anlamına gelmez. Savcılığın asıl hedefi rüşvet suçunu mahkumiyetle sonuçlandırmaktan çok önce soruşturma açabilecek bir eşik oluşturmaktır. Çünkü siyasal sonuç bakımından fezleke hazırlanması, dokunulmazlığın tartışılması ve Genel Başkan hakkında soruşturma yürütülmesi başlı başına büyük bir siyasal etki yaratır.

Öte yandan dikkat çekici bir konu daha vardır. Son savlarda paranın doğrudan Özgür Özel'e değil, aracı kişiler üzerinden ve son olarak da merhum Ferdi Zeyrek'e teslim edildiği ileri sürülmektedir. Anlatı bu şekildeyse ispat yükü daha da ağırlaşacaktır. Çünkü zincirin en kritik halkalarından biri artık yaşamda değildir ve savlara doğrudan yanıt verememektedir. Savın merkezine yerleştirilen kişinin yaşamını yitirmiş olması, doğrulama ve çapraz sorgulama olanaklarını büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır. Bu durum yalnızca hukuksal değil, epistemolojik bir sorun da yaratmaktadır. Çünkü savın doğruluğunu sınayabilecek temel kaynaklardan biri artık erişilebilir değildir.

Siyaset bilimi açısından baktığımda ise dosyanın hukuksal boyutundan bağımsız olarak şu soru önem kazanıyor: Amaç gerçekten bir ceza davası açmak mı, yoksa CHP'nin kurultay krizi yaşadığı bir dönemde Genel Başkan'ın meşruluğunu tartışmalı kılmak mı? Bugün için eldeki bilgilerle bu sorunun yanıtını kesin olarak vermek olanaklı değildir. Ancak olayların zamanlaması nedeniyle bu soru siyasal çözümleme açısından giderek daha önemli duruma gelmektedir. Çünkü eğer bir dokunulmazlık süreci başlatılırsa tartışma artık Muhittin Böcek'ten çıkıp doğrudan CHP liderliği sorununa dönüşecektir.

Genel Değerlendirme ve Sonuç

Çağdaş siyasal savaşımlarda hukuksal sonuç ile siyasal sonuç her zaman aynı şey değildir. Bir savın mahkumiyetle sonuçlanması gerekmeksizin kamuoyunda dolaşıma girmesi bile önemli siyasal etkiler yaratabilmektedir. Bu nedenle çağdaş siyasal yarışmada soruşturmalar yalnızca hukuksal araçlar değil, aynı zamanda algı üretme mekanizmaları olarak da işlev görebilmektedir.

Dosyanın merkezindeki sorun henüz rüşvet suçunun ispatı değildir. Asıl sorun, Muhittin Böcek'in ifadesinin CHP yönetimine uzanan daha geniş bir siyasal anlatının temel taşı durumuna getirilip getirilmeyeceğidir. Önümüzdeki dönemde dokunulmazlık dosyaları, fezlekeler, kurultay tartışmaları ve belediye soruşturmaları aynı siyasal çerçeve içinde birleştirilmeye başlanırsa, sorun bir ceza dosyasının sınırlarını aşacak ve doğrudan CHP'nin liderliği ile kurumsal meşruluğunun tartışıldığı bir siyasal savaşıma dönüşecektir. Bu aşamada dosyanın en önemli eksikliği, savı destekleyen bağımsız ve maddi kanıtların kamuoyuna yansımamış olmasıdır. Eğer bu durum değişmezse, hukuksal tartışmanın ağırlık merkezi zamanla zayıflayacak ve buna karşılık siyasal etkisi devam edecektir. Bu nedenle bugün için temel soru: "Muhittin Böcek ne söyledi?" değil, "Muhittin Böcek'in söylediklerini doğrulayan bağımsız deliller var mı?" sorusudur. Türkiye'deki mevcut siyasal iklim düşünüldüğünde, bu sorunun yanıtı yalnızca bir ceza dosyasının değil, CHP liderliği etrafında şekillenecek daha geniş bir siyasal savaşımın yönünü de belirleyecektir.

Son çözümlemede tartışmanın merkezinde yalnızca Muhittin Böcek'in ifadelerinin doğruluğu bulunmamaktadır. Asıl sorun Türkiye'de siyasal yarışmanın giderek artan ölçüde yargısal süreçler üzerinden yürütülmesi ve muhalefet aktörlerinin meşruluklarının bu süreçler aracılığıyla yeniden tanımlanmaya çalışılmasıdır. Bu nedenle söz konusu dosya bir ceza soruşturmasının sınırlarını aşmış ve siyasal yarışma muhalefetin kurumsal konumu ve demokratik meşruluk tartışmalarının bir parçası durumuna gelmiştir.

 

CHP Kurultayı Krizi ve Seçimsel Meşruluğun Yargısal Denetimi: YSK Kararı Üzerine Bir Değerlendirme

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

Giriş

CHP'nin 38. Olağan Kurultayı'nda parti yönetimi değişti ve Özgür Özel genel başkan seçildi. Daha sonra bazı delegeler ve taraflar kurultay sürecinde usulsüzlükler ve çeşitli hukuka aykırılıklar bulunduğunu ileri sürerek dava açtılar. Davalarda temel sav kurultayın hukuksal açıdan sakat olduğu ve bu nedenle kurultay kararlarının geçersiz sayılması gerektiğiydi. Mahkeme sürecinde "mutlak butlan" (başından itibaren hükümsüz sayılma) savı gündeme geldi. Eğer bu görüş kabul edilirse, kurultay hiç yapılmamış gibi değerlendirilebilecek ve kurultay sonucunda oluşan yönetim hukuksal açıdan tartışmalı duruma gelebilecekti. Bunun üzerine CHP yönetimi, kurultayın seçim niteliği taşıdığı ve seçim sonuçlarının denetiminin esas olarak YSK alanına girdiği görüşünü savundu. Konu Yüksek Seçim Kurulu'na (YSK) taşındı. Ancak YSK, başvuruyu esastan inceleyip kurultayın geçerli veya geçersiz olduğuna karar vermedi ve konunun kendi görev alanında olmadığı gerekçesiyle başvuruyu reddetti. Böylece YSK ne kurultayı onaylayan ne de iptal eden bir karar verdi. Sadece uyuşmazlığın çözüm makamının kendisi olmadığını belirtmiş oldu.

Çözümleme: Krizin Temel Noktası

Tartışma aslında şu soruda düğümlenmektedir: Bir siyasal partinin kurultayında yapılan seçimlerin denetimi kime aittir? Adli mahkemelere mi? Yoksa seçim hukukunun bir parçası olarak YSK'ya mı? Bu sorunun cevabı sadece CHP'yi değil, gelecekte bütün siyasal partileri etkileyebilecek bir örnek oluşturma gizil gücüne sahiptir.

Olayın Siyasal Önemi

Olayın siyasal açıdan önemi bir parti içi anlaşmazlığın ötesine geçmesidir. Eğer seçimle oluşmuş bir parti yönetimi mahkeme kararıyla geriye dönük olarak değiştirilebiliyorsa bu durum siyasal parti özerkliği, seçimlerin kesinliği, demokratik temsil ve yargının siyasal alandaki rolü gibi temel anayasal sorunları gündeme getirmektedir. Bu nedenle CHP kurultayı etrafındaki tartışma, yalnızca bir liderlik veya parti içi iktidar savaşımı değil, Türkiye'de hukuk ile siyaset arasındaki sınırların nerede başlayıp nerede bittiğine ilişkin daha geniş bir tartışmanın parçası durumuna gelmiştir.

YSK ne dedi?

YSK, CHP'nin 38. Olağan Kurultayı hakkında verilen "mutlak butlan" ve buna bağlı “ihtiyati tedbir” kararına karşı yapılan başvuruyu reddetti. Ancak reddin gerekçesi, "mahkeme kararı doğrudur" demek değildir. YSK Başkanı'nın açıklamalarına göre kurul, mahkeme kararlarının uygulanması konusunda kendisini yetkili görmedi ve başvurunun YSK'nın görev alanına girmediği değerlendirmesini yaptı. Bu nedenle kararın özü şudur: YSK, mahkemenin "mutlak butlan" kararını onaylamadı. YSK, mahkeme kararını bozmadı. YSK, "bu konuda karar verecek merci ben değilim" yaklaşımını benimsedi.

Bu karar hukuksal açıdan neden önemlidir?

Burada temel tartışma Anayasa'nın seçimlere ilişkin yetkileri ile genel mahkemelerin yetkileri arasındadır. Bir görüşe göre, Kurultay delegeleri seçimle belirlenmiştir. Kurultay da seçim hukukunun bir parçasıdır. Dolayısıyla sonuçları değiştirecek tek makam YSK olmalıdır. Karşı görüş ise, siyasal partiler özel hukuk tüzel kişisidir. Kurultay işlemleri seçim hukuku değil, parti hukuku kapsamındadır. Bu nedenle adli yargı kurultayın geçerliliğini inceleyebilir. Aslında bugün yaşanan kriz iki farklı hukuk alanının çakışmasından kaynaklanmaktadır.

YSK kararının siyasal anlamı

Asıl önemli nokta burada yatmaktadır. YSK'nin kararı CHP açısından kısa vadede beklenen korumayı sağlamadı. CHP yönetimi YSK'dan şu tür bir karar bekliyordu: "Mazbatalar geçerlidir, mahkeme kararı seçim sonuçlarını ortadan kaldıramaz." YSK bunu söylemedi. Başvuruyu reddetti. Bu nedenle siyasal olarak tartışma sona ermedi. Hukuksal belirsizlik tümüyle ortadan kalkmadı. Dosya yüksek yargı süreçlerine ve anayasal tartışmalara taşınabilecek bir nitelik kazandı. Seçimle oluşan bir siyasal yapının kaderi YSK tarafından değil de genel mahkemeler tarafından belirlenebiliyorsa Anayasa'nın seçimlerin kesinliği ilkesinin kapsamı uygulamada daraltılmış olmuyor mu?

Anayasal değerlendirme

Eğer bir mahkeme, seçimle oluşmuş bir parti yönetimini geriye dönük olarak ortadan kaldırabiliyorsa, bunun etkileri yalnızca CHP ile sınırlı kalmayacaktır. Böyle bir içtihat bütün siyasal partiler için örnek oluşturabilir, parti içi seçimleri sürekli dava konusu durumuna getirebilir, seçimlerin kesinliği ilkesini tartışmalı kılabilir ve yargı ile siyaset arasındaki sınırları bulanıklaştırabilir. Bu nedenle sorun artık sadece CHP sorunu değildir ve seçim hukukunun ve siyasal parti özerkliğinin sınırlarıyla ilgili bir anayasal sorun durumuna gelmiştir. Bu görüş çeşitli hukukçular tarafından da dile getirilmektedir.

Daha da kritik soru

Sorulması gereken soru şudur: YSK, yetkisizlik veya görev alanı gerekçesiyle geri çekildiğinde seçimle oluşmuş bir siyasal parti yönetiminin meşruluğu üzerinde son sözü kim söyleyecektir? Yanıt "adli yargı" ise, Türkiye'nin siyasal parti rejiminde yeni bir döneme girilmiş olacaktır. Yanıt "YSK" ise, bu kez de YSK'nın neden müdahale etmediği tartışması ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle yaşananlar yalnızca bir parti içi kriz değil, anayasal yetki alanlarının yeniden tanımlanmasına yol açabilecek bir hukuk-siyaset krizidir.

CHP Kurultayı Tartışması ve Yargısal Darbe Kavramı

Kavramsal Çerçeve

Klasik darbelerde siyasal iktidar, askerî güç kullanılarak değiştirilir veya etkisiz duruma getirilir. Yargısal darbelerde ise görünürde hukuksal mekanizmalar kullanılır, ancak yargısal müdahalenin sonucu siyasal yarışmanın, temsil mekanizmalarının veya seçimle oluşmuş yapıların yeniden şekillendirilmesi olur. Yazında yargısal darbenin temel özellikleri şunlardır: Yargının olağan hukuk denetimi sınırlarını aşması, siyasal süreçlere doğrudan müdahale etmesi, seçimle oluşmuş aktörlerin görev ve yetkilerini ortadan kaldırması, siyasal sonuç doğuracak şekilde hukuksal araçların kullanılması ve demokratik meşruluk ile yargısal yetki arasında dengenin bozulması. Bu çerçevede sorun, verilen kararın hukuksal açıdan doğru veya yanlış olmasından çok kararın siyasal sistem üzerindeki etkileridir.

CHP Olayının Özelliği

CHP kurultayı, sıradan bir dernek genel kurulu değildir. CHP, Türkiye'nin ana muhalefet partisidir ve milyonlarca seçmeni temsil etmektedir. Kurultay sonucunda oluşan parti yönetimi, yalnızca parti üyelerini değil, aynı zamanda parlamentodaki temsil ilişkilerini ve gelecekteki seçim yarışmasını da etkilemektedir. Bu nedenle kurultayın geçersiz sayılması veya seçimle oluşmuş yönetimin görevden uzaklaştırılması, doğrudan siyasal sonuç doğuran bir işlemdir. Burada ortaya çıkan soru şudur: Bir mahkeme kararıyla seçimle oluşmuş bir parti yönetimi geriye dönük olarak ortadan kaldırılabilir mi? Bu soru artık yalnızca parti hukuku sorusu değildir ve demokratik temsil ve siyasal meşruluk sorusudur.

Yargısal Darbe Tartışmasını Güçlendiren Unsurlar

Şu koşullar olayda var ise yargısal darbe tartışması daha güçlü duruma gelir: Müdahalenin zamanlamasının siyasal sonuç üretmesi, kararın seçim yarışmasını doğrudan etkilemesi, yargısal sürecin olağan uygulamalardan farklı işlemesi, kararın milyonlarca seçmenin siyasal tercihlerini dolaylı biçimde etkilemesi ve muhalefetin kurumsal kapasitesini zayıflatması. Bu durumda yargı, uyuşmazlık çözen tarafsız bir kurum olmaktan çıkarak siyasal oyunun aktörlerinden biri durumuna gelebilir.

Karşı Sav

Akademik dürüstlük açısından karşı görüşü de belirtmek gerekir. Karşı argümana göre hiçbir siyasal parti hukukun üstünde değildir. Kurultay sürecinde hukuka aykırılık varsa yargısal denetim yapılmalıdır. Hukuka aykırılık saptanmışsa bunun siyasal sonuç doğurması kaçınılmazdır. Siyasal sonuç doğuruyor olması tek başına bir kararı yargısal darbe durumuna getirmez. Bu yaklaşım, hukukun üstünlüğünü demokratik meşruluğun ön koşulu olarak görmektedir.

Otoriterleşme Yazını Açısından

Asıl önemli nokta burada ortaya çıkmaktadır. Günümüz otoriterleşme yazını demokratik gerilemenin artık çoğu zaman askeri darbelerle değil, hukuksal ve kurumsal araçlarla gerçekleştiğini göstermektedir. Özellikle, mahkemeler, seçim kurulları, anayasal kurumlar ve düzenleyici otoriteler siyasal yarışmayı yeniden yapılandırmak için kullanılabilmektedir. Bu süreç yazında sıklıkla siyasetin yargısallaşması, yargının siyasallaşması, hukuk savaşı ve otokratik hukukçuluk kavramlarıyla açıklanmaktadır. Bu nedenle CHP kurultayı etrafında yaşanan tartışma, tek başına bir parti içi çekişme olarak değil, Türkiye'de siyasal yarışmanın hukuk yoluyla yeniden şekillendirilmesi tartışmasının bir parçası olarak da değerlendirilebilir. Kurultay iptali tartışmasının kendisi bile siyasal sonuç üretiyorsa son karar verilmeden önce dahi hukuk siyasal yarışmanın bir aracı durumuna gelmiş olmuyor mu? Bu soru çok önemlidir. Çünkü otoriterleşme yazınında bazen amaç mahkeme kararını kazanmak değildir. Amaç, belirsizlik yaratmak, meşruluğu aşındırmak, örgütsel enerjiyi tüketmek ve muhalefeti savunma konumuna itmektir. Bu noktada soru "mahkeme ne karar verdi?" sorusundan çıkıp, "sürecin kendisi ne tür siyasal sonuçlar üretti?" sorusuna dönüşür.

Sonuç

Akademik açıdan bugün için kesin biçimde "bu olay bir yargısal darbedir" demek erken olabilir. Ancak şu ifade daha savunulabilir görünmektedir: Eğer yargısal müdahale seçimle oluşmuş siyasal temsil yapılarını yeniden düzenleme, muhalefetin örgütsel kapasitesini sınırlandırma ve siyasal yarışmanın koşullarını değiştirme sonucunu doğuruyorsa söz konusu süreç yargısal darbe, hukuk savaşı (lawfare) veya otokratik hukukçuluk (autocratic legalism) yazını çerçevesinde incelenmeyi hak eden bir olaya dönüşür. Bu bağlamda, "yargısal darbe gerçekleşmiştir" sonucundan çok daha güçlü ve akademik olan "CHP kurultayı etrafında ortaya çıkan hukuksal müdahale girişimi Türkiye'de yargının siyasal yarışma alanına müdahalesinin sınırlarını yeniden gündeme getirmiş ve seçimsel meşruluk ile yargısal yetki arasındaki ilişkinin otoriterleşme yazını ışığında yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır" ifadesinin kullanılması daha doğru olacaktır. CHP kurultayı etrafında ortaya çıkan uyuşmazlık yalnızca bir parti içi hukuk sorunu olarak değerlendirilemez. Süreç, seçimsel meşruluk ile yargısal yetki arasındaki sınırların yeniden tanımlandığı daha geniş bir siyasal dönüşümün parçası olarak görülmelidir. Asıl tartışma, belirli bir kurultayın geçerliliğinden çok, seçimle oluşmuş siyasal temsil yapılarının hangi ölçüde yargısal müdahaleye açık olduğudur. Bu nedenle olay, Türkiye'de hukuk ile siyaset arasındaki ilişkinin ve otoriterleşme süreçlerinde yargının rolünün yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılan önemli bir örnek olay niteliği taşımaktadır.

 

HAİN NE DEMEKTİR?

 

Son günlerde dilimde hep hain kelimesi dolaşıyor. Doğal olarak biliyorum ama anlamını biraz daha öğrenmek için etimolojik bir araştırma yapmak istedim ve en gelişmiş tabanlı ansiklopedilerde inceleme yaptım.

Büyük İngilizce sözlükler ve ansiklopediler incelendiğinde, "traitor" (hain) kavramının ortak özünde üç temel unsur bulunmakta olduğunu gördüm:

Sadakat Yükümlülüğünün Çiğnenmesi: Bir kişi, ait olduğu topluluğa, ülkeye, örgüte, davaya veya değerler sistemine karşı sahip olduğu sadakati terk eder ya da çiğnerse "traitor" olarak tanımlanabilir. Britannica ve Cambridge sözlükleri, hainliği öncelikle sadakatsizlik (disloyalty) ve ihanet (betrayal) kavramlarıyla ilişkilendirir.

Kendi Grubunun Çıkarlarına Karşı Hareket Etme: Hain yalnızca sadakatini bozmuş kişi değildir. Aynı zamanda mensubu olduğu grubun çıkarlarına zarar verecek biçimde hareket eden kişidir. Bu zarar verme çoğu zaman rakip veya düşman bir tarafı destekleme şeklinde ortaya çıkar. Britannica'nın hukuk tanımında vatana ihanet, devlete veya egemene karşı güvenliği tehlikeye atan eylemler olarak açıklanır.

Güvenin Çiğnenmesi: Çağdaş kullanımda "traitor" yalnızca devletlere ilişkin değildir. Bir arkadaşın, bir hareketin, bir ideolojinin veya bir davanın güvenini bozan kişi için de kullanılabilir. Bu nedenle İngilizcede "traitor" kelimesi hem hukuksal hem de ahlaksal bir anlam taşır.

Kavramın Tarihsel Kökeni

Kelimenin kökeni Latince “traditor” sözcüğüne dayanır. Bu sözcük "teslim eden", "karşı tarafa veren", "ele veren" anlamlarına gelir. Tarihsel olarak hain, kendi tarafına ait olan bir şeyi düşmana teslim eden kişi olarak görülmüştür.

Siyaset Biliminde ve Tarihte Dikkat Edilen Bir Nokta

Ansiklopedik kaynaklar önemli bir uyarıda da bulunur: "Traitor" her zaman nesnel bir tanım değildir. Tarihte iktidarlar rakiplerini, muhaliflerini veya yenilen tarafı sıklıkla "hain" ilan etmişlerdir. Bu nedenle bir kişinin gerçekten vatana ihanet edip etmediği ile ona "hain" denilmesi arasında fark olabilir. Özellikle iç savaşlar ve yoğun siyasal çatışmalar sırasında "hain" suçlaması çoğu zaman siyasal bir etiket olarak kullanılmıştır.

Özetle, “hain” (traitor), mensubu olduğu topluluğa, devlete, davaya veya güven ilişkisine karşı sadakat yükümlülüğünü çiğneyerek o topluluğun çıkarlarına zarar veren ya da rakiplerine üstünlük sağlayan kişi olarak tanımlanır. İlginç olan nokta şudur: Siyaset felsefesinde "hain" kavramı çoğu zaman "kime sadakat?" sorusunu gündeme getirir. Bir kişi mevcut yönetime ihanet etmiş olabilir, fakat kendi görüşüne göre ülkeye değil, yalnızca hükümete karşı çıkıyor olabilir. Bu nedenle "traitor" kavramı tarih boyunca hem hukuksal hem de son derece tartışmalı siyasal bir kavram olmuştur.