Bir Emeklinin Son Protestosu

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

Dün Ankara'da bir emekli öldü.

Ama bu sıradan bir ölüm değildi.

Adı Ali Şekeroğlu idi. 60 yaşındaydı. Emekli polis memuruydu.

Emekli dernekleri ve emekli memurlar görevdeki memurlara verilen ancak emekli memurların aylıklarına yansıtılmayan seyyanen ödemenin kendilerine de verilmesini istemek üzere Anayasa Mahkemesi önünde toplanmışlardı.

Ali Şekeroğlu da oradaydı.

Boynunda Türk bayrağı vardı.

Elinde ise bir döviz: “Para için değil, onurumuz için.”

Çevresindekilere geçinemediğini söyledi.

Sonra yıllarca görevi gereği taşıdığı silahını kendisine çevirdi.

Hastaneye kaldırıldı.

Kurtarılamadı.

Bir insanın neden yaşamına son verdiğini hiçbirimiz kesin olarak bilemeyiz. İntihar çok etmenli, karmaşık bir olgudur. Ali Şekeroğlu'nun ölümünü de yalnızca ekonomik sıkıntıyla açıklamak doğru olmaz.

Ama şu sorudan da kaçamayız: Neden orada?

Neden evinde değil?

Neden kimsenin görmediği, kimsenin duymadığı bir yerde değil?

Neden seyyanen zam isteyen emeklilerin gösterisinde?

Neden Anayasa Mahkemesi'nin önünde?

Ve neden elinde “Para için değil, onurumuz için” yazan bir döviz varken?

Bunlar ölümün nedenini kanıtlamaz.

Ama ölümün gerçekleştiği toplumsal bağlamı anlatır.

Rakamlar da bir şey söylüyor

Türkiye'de intihar olaylarına ilişkin resmi veriler üzerinde düşünmek gerekiyor.

TÜİK'e göre Türkiye'de kaba intihar hızı 2019 yılında yüz bin kişide 4,21 idi.

2024 yılında 5,22'ye çıktı.

Erkeklerde aynı yıl oran yüz binde 8,18'e ulaştı.

Bunlar yalnızca rakam değildir.

Her “1”, arkasında bir insanın, bir ailenin ve yarım kalmış bir yaşamın bulunduğu bir istatistiktir.

Üstelik Ali Şekeroğlu'nun öldüğü gün Ankara'dan bir başka haber daha geldi.

Henüz iki aylık polis memuru olduğu bildirilen genç bir kişi de yaşamına son vermişti.

Aynı kent.

Aynı gün.

Biri mesleğinin henüz başında.

Diğeri mesleğini tamamlamış, emekli olmuş.

Bu iki ölümü birbirine bağlayan nedenler bulunduğunu söyleyemeyiz. Böyle bir çıkarım için elimizde veri yok.

Ama aynı gün iki polis ölüyorsa, toplumun bunu hiç olmazsa konuşması gerekmez mi?

Sorun yalnızca para mı?

Ali Şekeroğlu'nun elindeki döviz aslında bu soruya kendi yanıtını veriyordu: “Para için değil, onurumuz için.”

Belki de Türkiye'de emeklilik sorununu yıllardır yanlış tartışıyoruz.

Kaç lira zam yapılacak?

En düşük emekli aylığı kaç lira olacak?

Seyyanen zam verilecek mi?

Bayram ikramiyesi ne kadar olacak?

Bunların hepsi önemlidir.

Ama sorunun bir başka boyutu vardır: İnsan onuru.

Emeklilik, sosyal devletin yurttaşına verdiği bir sadaka değildir.

Bir insan yıllarca çalışmış, vergi vermiş, prim ödemiş, kamu hizmetinde bulunmuşsa yaşlandığında başkasına muhtaç olmadan yaşayabilmesi sosyal devletin temel gereklerinden biridir.

Çünkü yoksullaşmak yalnızca daha az tüketmek değildir.

Markette fiyatlara bakıp bazı ürünleri sepete koyamamaktır.

Torununa harçlık verememektir.

Çocuğundan para istemektir.

Kirayı düşünmektir.

Elektrik faturasını düşünmektir.

Ayın sonunu düşünmektir.

Ve belki hepsinden ağır olanı, yıllarca kendi ayakları üzerinde durmuş bir insanın artık kendi yaşamını sürdüremediğini hissetmesidir.

İşte o noktada ekonomik sorun psikolojik ve toplumsal bir soruna dönüşür.

İnsan yalnızca gelir kaybetmez.

Statü kaybeder.

Güvence kaybeder.

Gelecek duygusunu kaybeder.

Ve bazen kendisine duyduğu saygının aşındığını görür.

Ali Şekeroğlu'nun dövizindeki “onur” sözcüğü bu nedenle önemlidir.

Peki medya?

Bir başka soru daha var.

Dün böylesine sıra dışı bir olay yaşandı.

Bir emekli polis, emeklilerin ekonomik haklarını talep ettikleri bir gösteride yaşamına son verdi.

Üstelik olay herhangi bir yerde değil, Anayasa Mahkemesi'nin önündeki eylemde meydana geldi.

Haber bazı bağımsız ve muhalif medya kuruluşlarında yer aldı.

Fakat olayın bazı büyük iktidar yanlısı medya kuruluşlarının gündeminde görünür bir yer bulmadığı görülüyor.

Burada sorun yalnızca Ali Şekeroğlu değildir.

Sorun gazeteciliğin ne olduğudur.

Çünkü medya yalnızca yayımladığı haberlerle kamuoyu oluşturmaz.

Yayımlamadığı haberlerle de oluşturur.

Bir olay haber yapılırsa toplum onu görür.

Haber yapılmazsa toplumun önemli bir bölümü onun gerçekleştiğini bile öğrenmez.

Buna iletişim biliminde gündem kurma denir.

Ve bazen gündem kurmanın en etkili yöntemi, bir konuyu sürekli konuşmak değil, hiç konuşmamaktır.

Bir insan daha ne yapmalıydı?

Şimdi kendimize rahatsız edici bir soru soralım.

Bir emeklinin sesini duyurabilmesi için daha ne yapması gerekiyordu?

Dilekçe mi vermeliydi?

Gösteriye mi katılmalıydı?

Anayasa Mahkemesi'nin önüne mi gitmeliydi?

“Geçinemiyorum” mu demeliydi?

Elinde “Para için değil, onurumuz için” yazan bir döviz mi taşımalıydı?

Ali Şekeroğlu bunların neredeyse hepsini yaptı.

Ve öldü.

Yine de Türkiye'nin bir bölümü onun adını hiç duymadı.

İşte asıl düşünmemiz gereken belki de budur.

Demokrasilerde yurttaşın sesini duyurmasının yolları vardır: seçim vardır, dilekçe vardır, gösteri vardır, basın vardır, sivil toplum vardır, yargı vardır.

İnsanlar seslerinin bu kanallardan duyulabileceğine inanırlarsa demokratik sistem işler.

Ama bir toplumda insanlar konuşmalarına rağmen duyulmadıklarını düşünmeye başlarsa yalnızca ekonomik bir sorun ortaya çıkmaz.

Temsil sorunu ortaya çıkar.

Güven sorunu ortaya çıkar.

Demokrasi sorunu ortaya çıkar.

Ali Şekeroğlu'nun neden yaşamına son verdiğini bütün boyutlarıyla hiçbir zaman bilemeyebiliriz.

Bu nedenle onun adına konuşmak doğru değildir.

Ama onun taşıdığı dövizi okuyabiliriz.

Orada yalnızca dört kelime vardı: “Para için değil, onurumuz için.”

Belki de dün Ankara'da yaşanan olaydan geriye kalması gereken en önemli soru şudur:

Bir yurttaş, devletine sesini duyurabilmek için daha ne yapmalıdır?

Ve daha acı olan ikinci soru: Bir insan öldüğünde bile onu görmezsek, ne zaman göreceğiz?

Bu Noktaya Bir Günde Gelmedik

Ancak bugünkü emekli yoksulluğunu yalnızca son birkaç yılın yüksek enflasyonuyla açıklamak eksik olur.

Türkiye'de emekli aylıklarının hesaplanma biçimi uzun yıllar içinde önemli ölçüde değiştirildi. Bu sürecin ilk önemli adımlarından biri AKP iktidarından önce, 1999 yılında çıkarılan 4447 sayılı Kanun'du. 2008 yılında AKP iktidarı döneminde yürürlüğe giren 5510 sayılı Kanun ise sistemi yeniden yapılandırdı. Aylık bağlama oranları değiştirildi ve geçmiş kazançların güncellenmesinde ekonomik büyümenin emekli aylığına yansıma biçimi sınırlandırıldı.

Bunlar ilk bakışta yalnızca sosyal güvenlik uzmanlarının anlayabileceği teknik düzenlemeler gibi görünebilir. Oysa bir katsayının birkaç puan değiştirilmesi milyonlarca insanın otuz veya kırk yıl çalıştıktan sonra nasıl bir gelirle yaşayacağını belirler.

Sonraki yıllarda düşük kök aylıkların yarattığı sorun giderek genişleyen “en düşük emekli aylığı” uygulamasıyla karşılanmaya çalışıldı. Böylece milyonlarca emeklinin aylığı belirlenen bir taban düzeyinde birbirine yaklaşırken daha uzun süre ve daha yüksek prim ödemenin aylığa yansıyan farkı da daraldı.

Dolayısıyla bugün tartışılması gereken soru yalnızca “Emekliye ne kadar zam verilecek?” değildir.

Daha temel soru şudur: Türkiye'nin sosyal güvenlik sistemi, bir insanın çalışma yaşamında sahip olduğu gelir düzeyini emekliliğinde hangi ölçüde koruyabiliyor?

Çünkü emekli aylığı sosyal yardım değildir.

Devletin emekliye verdiği bir lütuf da değildir.

Çalışma yaşamı boyunca ödenen primlerin karşılığında kazanılmış bir sosyal güvenlik hakkıdır.

Ali Şekeroğlu'nun elindeki “Para için değil, onurumuz için” dövizini belki biraz da bu uzun dönüşümün sonunda okumak gerekir.