İmamoğlu'nun Hakaret Davası: Ceza, Siyasal Haklar ve Yargısal Araçsallaştırma

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Öz

Bu çalışma Ekrem İmamoğlu hakkında kamu görevlisine görevinden dolayı açıkça hakaret suçundan verilen 2 yıl 1 aylık hapis cezasını, ceza hukuku, ifade özgürlüğü, siyasal haklar ve yargısal araçsallaştırma (lawfare) ilişkisi çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın hareket noktası İmamoğlu’nun 25 Ekim 2022 tarihinde Tuzla’da gerçekleştirilen bir kamu etkinliğinde kullandığı ve eski Tuzla Belediye Başkanı Şadi Yazıcı’ya yönelik olduğu kabul edilen ifadeler ile bu ifadeler nedeniyle yürütülen yargılamanın sonucudur. Daha önce iki kez verilen beraat kararlarının ardından istinaf makamının usule ilişkin bozması sonrasında gerçekleştirilen yeniden yargılama sonucunda mahkumiyet kararı verilmiştir. Çalışmada, dava konusu ifadelerin hakaret suçu bakımından hukuksal niteliği, kamu görevlilerine yönelik siyasal eleştirinin ifade özgürlüğü kapsamındaki yeri, usulden bozma sonrasında verilen mahkumiyetin gerekçelendirilmesi, ceza ile eylem arasındaki orantı ve mahkumiyetin siyasal haklar üzerindeki olası etkileri incelenmektedir. Bulgular, davanın yalnızca bireysel onur ve saygınlığın korunmasına ilişkin bir ceza davası olarak değerlendirilmesinin yetersiz olduğunu göstermektedir. Özellikle görece sınırlı ağırlıktaki bir siyasal ifade nedeniyle verilen hapis cezasının kesinleşmesi durumunda siyasal haklar bakımından ağır sonuçlar yaratabilmesi ceza hukuku ile demokratik temsil arasındaki orantı sorununu ortaya çıkarmaktadır. Çalışma ayrıca hukuksal araçların siyasal bir aktörün kapasitesini sınırlayıcı sonuçlar üretip üretmediğini belirlemek bakımından yargısal araçsallaştırma varsayımının değerlendirilmesini gerekli görmektedir. Sonuç olarak dava ceza hukuku ile siyasal hakların kesiştiği noktada hukuk, siyasal muhalefet ve demokratik temsil arasındaki ilişkinin yeniden tartışılmasını gerektiren önemli bir örnek olay niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler: Ekrem İmamoğlu, hakaret suçu, ifade özgürlüğü, siyasal haklar, ölçülülük, yargısal araçsallaştırma, lawfare, siyasal yıldırma, demokratik temsil.

 

Abstract

This study examines the 2-year-and-1-month prison sentence imposed on Ekrem İmamoğlu for publicly insulting a public official in relation to his office, focusing on the interaction between criminal law, freedom of expression, political rights, and judicial instrumentalization (lawfare). The study takes as its starting point the statements made by İmamoğlu at a public event in Tuzla on 25 October 2022, which were considered to have been directed at Şadi Yazıcı, the former mayor of Tuzla, and the subsequent judicial proceedings. Following two previous acquittals, the case was retried after the appellate court had overturned the earlier judgment on procedural grounds, ultimately resulting in a conviction. The study examines the legal characterization of the statements, the place of political criticism directed at public officials within the scope of freedom of expression, the justification of the conviction following a procedural reversal, the proportionality between the conduct and the punishment, and the potential consequences of the conviction for political rights. The findings indicate that treating the case merely as a criminal proceeding concerning the protection of individual honor and reputation is insufficient. In particular, the possibility that a prison sentence imposed for a relatively limited political expression may, if finalized, have significant consequences for political rights raises a serious proportionality problem at the intersection of criminal law and democratic representation. The study further argues that the case warrants examination through the hypothesis of judicial instrumentalization, particularly insofar as legal mechanisms may produce consequences that constrain the political capacity of an opposition actor. The case therefore constitutes a significant example for examining the relationship between law, political opposition, and democratic representation at the intersection of criminal sanctions and political rights.

Keywords: Ekrem İmamoğlu, insult offence, freedom of expression, political rights, proportionality, judicial instrumentalization, lawfare, political intimidation, democratic representation.

GİRİŞ VE SORUNSALIN TANIMLANMASI

Ceza hukuku kişilerin onur, şeref ve saygınlığını korumak, kamu düzenini sağlamak ve hukuksal olarak korunmaya değer diğer çıkarlara yönelik saldırılara karşı yaptırım uygulamak amacıyla kullanılan temel devlet araçlarından biridir. Bununla birlikte ceza hukukunun uygulanması, özellikle siyasal tartışma alanında, yalnızca suçun unsurlarının ve yaptırımın belirlenmesiyle sınırlı değildir. Bir ceza soruşturmasının açılması, kovuşturmanın sürdürülmesi ve mahkumiyet hükmünün kurulması, siyasal aktörlerin ifade özgürlüğü, siyasal etkinlikte bulunma ve seçilme hakları üzerinde de sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle siyasal nitelikli davalarda ceza hukukunun meşru amacı ile somut uygulamasının ortaya çıkardığı siyasal sonuç arasındaki ilişkinin ayrıca incelenmesi gerekir.

Ekrem İmamoğlu hakkında, eski Tuzla Belediye Başkanı Şadi Yazıcı'nın yakınması üzerine açılan dava bu bakımdan dikkat çekici bir örnek oluşturmaktadır. Dava konusu olay, 25 Ekim 2022 tarihinde Tuzla İleri Biyolojik Arıtma Tesisi 3. Etap Açılış Programı sırasında meydana gelmiştir. Törende yaşanan gerilim üzerine İmamoğlu'nun kalabalığa yönelik sözleri daha sonra hakaret suçlamasının temelini oluşturmuştur.

Dava konusu sözler

Dosyaya ve basına yansıyan kayıtlara göre İmamoğlu tören sırasında şu ifadeleri kullanmıştır: “Arkadaşlar, o arkadaş burayı germeye gelmiş, bırakın. Sakin, sakin... Nezaketsizlik... Bakın arkadaşlar, müsaade edin lütfen. Bakın, provokasyona gelmeyin, ilgilenmeyin. Kötü söz sahibine aittir.”

Sözlerin bağlamı İmamoğlu'nun savunmasında da vurguladığı üzere, törende ortaya çıkan gerilimi yatıştırma ve kalabalığın tepkisini önleme çabasıdır. İmamoğlu, “nezaketsizlik” ifadesinin hakaret kastı taşımadığını, sözlerin yakınmacının kişiliğine yönelik bir saldırı değil, olay anındaki tutumuna ilişkin bir tepki olduğunu ileri sürmüştür. Davanın hukuksal değerlendirmesinde bu bağlamın ifadelerin anlamından ayrı tutulmaması gerekir.

Şadi Yazıcı'nın yakınması üzerine İmamoğlu hakkında TCK'nin 125. maddesi kapsamında kamu görevlisine görevinden dolayı açıkça hakaret suçundan dava açılmıştır. Dava sürecinde İmamoğlu hakkında daha önce iki kez beraat kararı verildiği, bu kararların ardından istinaf incelemesinde bozma kararı verildiği ve bozmanın usule ilişkin olduğu aktarılmıştır. Son yargılamada ise İstanbul Anadolu 16. Asliye Ceza Mahkemesi, İmamoğlu'nu 2 yıl 1 ay hapis cezasına mahkum etmiş ve TCK'nin 53. maddesi kapsamında hak yoksunluklarına da hükmetmiştir. Karar 11 Eylül 2026 tarihinde açıklanmıştır.

Geçmiş ve yargısal sürecin önemi

Davanın geçmişi yalnızca usule ilişkin bir ayrıntı değildir. Önceki beraat kararlarının hangi gerekçelerle verildiği, istinafın hangilerini bozma nedeni yaptığı ve son mahkumiyet kararında mahkemenin önceki değerlendirmelerden neden ayrıldığı hukuksal incelemenin temel soruları arasındadır.

Burada özellikle şu ayrımın korunması gerekir: Usulden bozma önceki beraat kararının esas bakımından yanlış olduğu anlamına gelmez. Usul eksikliğinin giderilmesinden sonra ilk derece mahkemesinin yeniden esas hakkında karar vermesi hukuksal olarak olanaklı olmakla birlikte, bu kararın bağımsız, somut ve inandırıcı bir gerekçeye dayanması zorunludur. Dolayısıyla inceleme, mahkemenin esas hakkında karar vermiş olmasını tek başına sorun olarak değil, son mahkumiyetin maddi ve hukuksal dayanaklarının yeterliliği bakımından ele almalıdır.

Davanın siyasal bağlamı da bu çerçevede önem taşımaktadır. İmamoğlu, söz konusu yargılamanın yanı sıra çok sayıda başka soruşturma ve davanın da konusu durumundadır. Böyle bir ortamda, bir siyasal aktörün ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilecek sözleri nedeniyle hapis cezasına mahkum edilmesi ve bu mahkumiyetin siyasal hakları etkileyebilecek sonuçlar doğurması davanın yalnızca bireysel bir şeref ve saygınlık uyuşmazlığı olarak değerlendirilmesini yetersiz kılmaktadır.

Sorunsalın tanımlanması

Bu çalışmanın temel sorunsalı dava konusu sözlerin hakaret suçunu oluşturup oluşturmadığı ile bu sözler nedeniyle verilen cezanın ağırlığı ve doğurabileceği siyasal sonuçlar arasındaki ilişkinin incelenmesidir.

Sorun, kamu görevlilerinin şeref ve saygınlığının ceza hukuku tarafından korunup korunamayacağı değildir. Kamu görevlileri de hukukun korumasından yararlanır. Asıl sorun siyasal tartışma bağlamında kullanılan ve içeriği saygınlığa ağır bir tehdit, şiddet çağrısı veya somut suç isnadı içermeyen sözlerin ceza hukuku aracılığıyla siyasal hakları etkileyebilecek bir yaptırıma bağlanmasının ölçülülük bakımından nasıl değerlendirileceğidir.

Bir kişinin saygınlığını koruma amacıyla işletilen ceza hukuku mekanizmasının somut olayda bir siyasal aktörün seçilme ve siyasal etkinlikte bulunma kapasitesini etkileyebilecek bir sonuca ulaşması eylemin niteliği ile yaptırımın siyasal sonucu arasında ciddi bir orantı sorunu doğurmaktadır. Bu durum, ceza hukukunun bireysel koruma işlevi ile demokratik siyasal yarışmanın korunması gereği arasında bir gerilim yaratmaktadır. Bu nedenle dava, yalnızca “İmamoğlu'nun sözleri hakaret midir?” sorusuyla sınırlı tutulamaz. Bunun yanında şu soruların da yanıtlanması gerekir:

Dava konusu sözler ifade özgürlüğü ile hakaret suçu arasındaki sınır bakımından nasıl değerlendirilmelidir?

Önceki beraat kararlarının ardından gerçekleşen yargısal süreç hukuksal güvence ve öngörülebilirlik bakımından ne ifade etmektedir?

2 yıl 1 aylık hapis cezası eylemin niteliği ve somut olayın koşulları karşısında ölçülü müdür?

Mahkumiyetin siyasal haklar üzerindeki olası etkisi ceza yaptırımının hukuksal amacıyla bağdaşmakta mıdır?

Dava, hukuksal bir uyuşmazlığın ötesinde yargısal araçsallaştırma (lawfare) ve siyasal yıldırma (intimidation) bakımından hangi göstergeleri ortaya koymaktadır?

Bu sorular mahkemenin kararının kesin olarak hukuka aykırı olduğu veya önceden belirlenmiş bir siyasal talimatla verildiği varsayımından hareket etmemektedir. Bununla birlikte, ceza hukukunun seçici, ölçüsüz veya siyasal sonuçları öngörülebilir biçimde ağır olan bir uygulamasının, hukuksal araçların siyasal amaçlarla kullanılmasına hizmet edip etmediği ciddi biçimde araştırılmalıdır. Bu çerçevede çalışma, İmamoğlu davasını ceza hukuku, ifade özgürlüğü, siyasal haklar ve yargısal araçsallaştırma arasındaki kesişim noktasında ele almakta ve görünürde bir hakaret uyuşmazlığı olan bir davanın siyasal yarışma ve demokratik temsil bakımından ne tür sonuçlar üretebileceğini sorgulamaktadır.

Amaç ve Hedefler

Bu çalışmanın temel amacı Ekrem İmamoğlu hakkında kamu görevlisine görevinden dolayı açıkça hakaret suçundan verilen 2 yıl 1 aylık hapis cezasını yalnızca suçun maddi ve hukuksal unsurları bakımından değil, ifade özgürlüğü, yaptırımın ölçülülüğü, siyasal haklar ve yargısal araçsallaştırma (lawfare) ilişkisi içinde incelemektir. Çalışma, özellikle dava konusu sözlerin niteliği ile uygulanan cezanın ağırlığı arasında makul ve hukuksal olarak savunulabilir bir orantı bulunup bulunmadığını, mahkumiyetin siyasal haklar üzerindeki olası sonuçlarının demokratik siyasal yarışma bakımından ne ifade ettiğini ve yargısal sürecin daha geniş bir siyasal bağlam içinde muhalif bir siyasal aktörün etkisizleştirilmesine veya yıldırılmasına hizmet edip etmediğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu temel amaç doğrultusunda çalışmanın hedefleri şunlardır:

Dava konusu sözleri bağlamı içinde incelemek ve “nezaketsizlik”, “provokasyon” ve “kötü söz sahibine aittir” ifadelerinin hakaret suçu bakımından taşıdığı hukuksal anlamı değerlendirmek.

İfade özgürlüğü ile hakaret suçunun sınırını siyasal tartışmanın özel niteliğini dikkate alarak belirlemek.

Davanın önceki aşamalarını ve istinaf sürecini inceleyerek usulden bozma ile esastan bozma arasındaki farkın son mahkumiyet bakımından taşıdığı önemi ortaya koymak.

2 yıl 1 aylık hapis cezasının ölçülülüğünü, eylemin niteliği, kullanılan ifadelerin ağırlığı ve olayın somut koşulları ile birlikte değerlendirmek.

Mahkumiyetin seçme, seçilme ve siyasal etkinlikte bulunma hakları üzerindeki olası etkilerini ortaya koymak ve ceza yaptırımı ile siyasal haklar arasındaki orantıyı sorgulamak.

Davayı bireysel bir hakaret yargılamasının ötesinde, yargısal araçsallaştırma (lawfare) bakımından incelemek ve hukuksal sürecin siyasal yarışmayı sınırlayan bir işleve sahip olup olmadığını araştırmak.

Son olarak, mahkumiyetin yalnızca İmamoğlu üzerindeki bireysel etkisini değil, muhalif siyasal aktörler üzerinde yaratabileceği yıldırıcı/caydırıcı etkiyi (intimidation effect) değerlendirmek.

Çalışmanın temel yaklaşımı, mahkemenin mahkumiyet kararını peşin olarak siyasal nitelikte kabul etmek değil, kararın hukuksal gerekçesi, yaptırımın ağırlığı, siyasal haklara etkisi ve içinde gerçekleştiği yargısal-siyasal bağlamı birlikte değerlendirerek yargısal araçsallaştırma savının açıklayıcı gücünü sınamaktır.

Araştırma Soruları

Çalışmanın temel araştırma sorusu şudur: Ekrem İmamoğlu'nun Şadi Yazıcı'ya yönelik dava konusu sözleri ifade özgürlüğü ile hakaret suçu arasındaki sınır bakımından değerlendirildiğinde, TCK m. 125 kapsamında cezalandırılmayı gerektiren bir hakaret niteliği taşımakta mıdır?

Bu temel soruya bağlı olarak şu alt araştırma soruları ele alınacaktır:

Dava konusu sözlerin söylendiği tören ortamı, sözlerin bağlamı ve İmamoğlu'nun kalabalığı sakinleştirmeye yönelik tutumu ifadelerin hukuksal niteliğinin belirlenmesinde nasıl değerlendirilmelidir?

Daha önce verilen beraat kararının istinaf tarafından usul yönünden bozulması esas hakkında bir hukuka aykırılık saptaması içermemesine karşın son mahkumiyet kararının gerekçesi bakımından hangi sorunları ortaya çıkarmaktadır?

İmamoğlu'na verilen 2 yıl 1 aylık hapis cezası isnat edilen eylemin niteliği ve ağırlığı karşısında ceza hukukunun ölçülülük ilkesi bakımından savunulabilir midir?

Bir kamu görevlisinin şeref ve saygınlığının korunması amacıyla uygulanan ceza yaptırımının, mahkum edilen kişinin seçilme ve siyasal etkinlikte bulunma haklarını etkileyebilecek sonuçlar doğurması amaç ile sonuç arasında anayasal açıdan kabul edilebilir bir denge oluşturmakta mıdır?

İmamoğlu davasının önceki yargısal süreçleri, cezanın niteliği ve siyasal sonuçları birlikte değerlendirildiğinde ceza hukukunun siyasal yarışmayı sınırlayan bir araç olarak kullanılmasına ilişkin (lawfare) göstergeler ortaya çıkmakta mıdır?

Böyle bir yargısal müdahalenin yalnızca İmamoğlu üzerindeki bireysel etkisi değil, diğer muhalif siyasal aktörler üzerinde yaratabileceği yıldırıcı ve caydırıcı (intimidation) etki nasıl değerlendirilmelidir?

Son olarak, bu dava Türkiye'de hukuksal tasfiye süreçlerinin siyasal aktörlerin doğrudan yasaklanması yerine ceza hukuku ve yargısal yaptırımlar aracılığıyla gerçekleştirilmesi bakımından hangi sonuçları ortaya koymaktadır?

Yöntem

Bu çalışma, nitel araştırma yaklaşımına dayalı bir hukuksal ve siyasal çözümleme olarak tasarlanmıştır. İnceleme, tek bir yargı dosyasını merkeze alan örnek olay incelemesi (case study) niteliğindedir. İmamoğlu hakkında yürütülen yargısal sürecin hukuksal boyutu ile bu sürecin siyasal sonuçları birlikte ele alınarak bireysel bir ceza davasının daha geniş siyasal bağlam içindeki anlamı ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Çözümlemede öncelikle birincil hukuksal kaynaklar esas alınacaktır. Bunlar dava konusu ifadeler, mahkeme kararları, istinaf kararları, ilgili kanun hükümleri, Anayasa Mahkemesi kararları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarından oluşmaktadır. Bunlara ek olarak, davanın kronolojisini ve siyasal bağlamını belirlemek amacıyla güvenilir ve doğrulanabilir haber kaynaklarından yararlanılacaktır. Yöntem bakımından dört çözümleme düzeyi birlikte kullanılacaktır: Birinci düzeyde hukuksal çözümleme dava konusu sözlerin TCK m. 125 kapsamında hakaret suçunun unsurlarını karşılayıp karşılamadığı ve ifade özgürlüğünün sağladığı koruma alanı bakımından incelenecektir. İkinci düzeyde ölçülülük çözümlemesi verilen 2 yıl 1 aylık hapis cezasının eylemin niteliği ve ağırlığı ile orantılı olup olmadığı ve yaptırımın gereklilik ve orantılılık bakımından savunulabilirliği üzerinden gerçekleştirilecektir. Üçüncü düzeyde siyasal haklar çözümlemesi mahkumiyetin seçilme ve siyasal etkinlikte bulunma hakkı üzerindeki olası etkileri ile ceza yaptırımının demokratik siyasal katılım bakımından ortaya çıkardığı sonuçlar değerlendirilecektir. Dördüncü düzeyde yargısal araçsallaştırma (lawfare) çözümlemesi ise davanın hukuksal niteliği ile siyasal sonucu arasındaki ilişkiye odaklanacaktır. Bu aşamada yalnızca mahkemenin kararının hukuksal olarak doğru veya yanlış olup olmadığı değil; yargısal sürecin seçiciliği, zamanlaması yaptırımın ağırlığı, siyasal haklar üzerindeki etkisi ve muhalif siyasal aktörler üzerindeki olası yıldırıcı etkisi birlikte değerlendirilecektir. Çalışmada ayrıca karşılaştırmalı içtihat çözümlemesinden yararlanılarak benzer ifade özgürlüğü ve hakaret uyuşmazlıklarında AİHM ve AYM tarafından geliştirilen ölçütler ile somut olay arasında karşılaştırma yapılacaktır. Bu yöntem çerçevesinde lawfare veya yargısal araçsallaştırma sonucu başlangıçta varsayılmayacak ve hukuksal ve siyasal göstergelerin birlikte değerlendirilmesi sonucunda böyle bir açıklamanın somut olay bakımından ne ölçüde geçerli olduğu sınanacaktır. Böylece çalışma, siyasal bir kanıyı doğrulamaktan çok ‘eylem–ceza–siyasal hak–yargısal sonuç’ arasındaki nedensel ve işlevsel ilişkiyi ortaya koymayı amaçlayan bütünleşik bir çözümleme niteliği taşıyacaktır.

KAVRAMSAL VE KURAMSAL ÇERÇEVE

Bu çalışmanın çözümlemesi dört temel kavram arasındaki ilişki üzerine kurulmaktadır: ifade özgürlüğü, ölçülülük, siyasal haklar ve yargısal araçsallaştırma (lawfare). Bunlara, yargısal sürecin muhalif aktörler üzerindeki olası etkisini açıklamak üzere siyasal yıldırma (intimidation) kavramı eklenmektedir.

İfade özgürlüğü ve siyasal ifade

İfade özgürlüğü, demokratik toplumun yalnızca bireysel bir özgürlüğü değil, siyasal çoğulculuğun ve demokratik denetimin temel koşullarından biridir. Bu nedenle siyasal tartışma kapsamında kullanılan ifadeler özellikle kamu görevlileri ve siyasal aktörlere yönelik eleştiriler söz konusu olduğunda daha geniş bir koruma alanından yararlanır. Bununla birlikte ifade özgürlüğü mutlak değildir ve başkalarının şeref ve saygınlığının korunması amacıyla sınırlanabilir. Sorun, bu sınırlamanın siyasal eleştiriyi cezalandırmaya dönüşmemesidir. Bu açıdan İmamoğlu davasında yalnızca kullanılan sözcüklerin sözlük anlamına değil, sözlerin söylendiği ortam, konuşmanın bütünü, tarafların siyasal konumu ve ifadelerin yöneldiği davranış birlikte değerlendirilmelidir.

Ölçülülük

Ölçülülük ilkesi, temel haklara yapılan müdahalenin ulaşılmak istenen meşru amaçla makul bir denge içinde bulunmasını gerektirir. Müdahalenin elverişli, gerekli ve orantılı olması gerekir. Somut olayda ölçülülük sorunu iki ayrı düzeyde ortaya çıkmaktadır. Birincisi, dava konusu sözlerin ceza hukuku müdahalesini gerektirecek ağırlıkta olup olmadığıdır. İkincisi ise hakaret olarak kabul edilseler dahi 2 yıl 1 aylık hapis cezasının eylemin ağırlığı ile orantılı olup olmadığıdır. Bu nedenle çalışmada ölçülülük yalnızca cezanın miktarı bakımından değil, cezanın siyasal haklar üzerindeki olası sonuçlarıyla birlikte değerlendirilecektir.

Siyasal haklar

Seçme ve seçilme hakkı, demokratik siyasal düzenin temel haklarından biridir. Siyasal haklara getirilen sınırlamalar sıradan bir ceza yaptırımından daha ağır sonuçlar doğurabilir. Çünkü yalnızca bireyin kendisini değil, seçmenin tercih ettiği siyasal temsil ilişkisinin kurulmasını da etkileyebilir. Bu nedenle bir siyasal aktör hakkında verilen cezanın siyasal haklar üzerinde sonuç doğurması durumunda inceleme yalnızca “ceza kanununa göre hak yoksunluğu oluşmuş mudur?” sorusuyla sınırlanamaz. Aynı zamanda müdahalenin demokratik toplumdaki amacı, gerekliliği ve orantısı da değerlendirilmelidir.

Yargısal araçsallaştırma (Lawfare)

Lawfare, hukuksal kurumların ve araçların hukuksal olarak meşru görünen biçimler içinde siyasal savaşımda bir aktörü zayıflatmak, etkisizleştirmek veya siyasal alandan dışlamak amacıyla kullanılmasını ifade eden bir kavramdır. Bu kavramın somut olaya uygulanması mahkemenin kararının mutlaka siyasal talimatla verildiğinin varsayılmasını gerektirmez. Daha çok şu soruya odaklanır: Hukuksal süreç görünürdeki hukuksal amacının ötesinde siyasal yarışma üzerinde etkili ve öngörülebilir bir sonuç yaratmakta mıdır? Bu bakımdan lawfare çözümlemesinde suçlamanın niteliği, yargılamanın seyri, önceki kararlar, yaptırımın ağırlığı, kararın zamanlaması ve siyasal sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.

Siyasal yıldırma (Intimidation)

Yargısal bir işlemin etkisi yalnızca hakkında işlem yapılan kişiyle sınırlı olmayabilir. Ağır ceza tehdidi veya siyasal hak kaybı olasılığı+ benzer konumdaki diğer siyasal aktörlerin davranışlarını da etkileyebilir. Bu durum yıldırıcı veya caydırıcı etki olarak kavramsallaştırılabilir. Bu nedenle İmamoğlu davasında yalnızca “İmamoğlu cezalandırıldı mı?” sorusu değil, “Bu tür bir yaptırım muhalif siyasal aktörlere nasıl bir davranış sinyali gönderir?” sorusu da önem taşımaktadır. Bu beş kavram birlikte ele alındığında, çalışmanın kuramsal modeli şu ilişki üzerinden kurulabilir: Siyasal ifade, ceza hukuku müdahalesi, ağır yaptırım, siyasal haklara etki, yargısal araçsallaştırma olasılığı ve yıldırıcı/caydırıcı etki.

ÇÖZÜMLEME

Dava konusu sözlerin hukuksal niteliği

İmamoğlu davasının ilk ve en önemli sorunu, mahkumiyetin dayandığı sözlerin gerçekten hakaret suçunun maddi ve manevi unsurlarını oluşturup oluşturmadığıdır. Çünkü ceza hukukunda bir ifadenin kişiyi rahatsız etmesi, küçültücü bulunması veya siyasal olarak sert olması tek başına onun hakaret suçunu oluşturması için yeterli değildir. İfadenin, somut olayın bütün koşulları içinde kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edecek nitelikte olması ve suçun diğer unsurlarının da gerçekleşmesi gerekir. İmamoğlu'nun 25 Ekim 2022 tarihinde Tuzla'daki törende söylediği sözler bu açıdan dikkatle değerlendirildiğinde doğrudan kişisel bir saldırıdan çok, törende ortaya çıkan gerilime ve muhatabın davranışına yönelik bir siyasal tepki görünümündedir: “Arkadaşlar, o arkadaş burayı germeye gelmiş. Siz bırakın. Sakin, sakin... Nezaketsizlik... Bakın arkadaşlar, müsaade edin lütfen. Bakın, provokasyona gelmeyin, ilgilenmeyin. Kötü söz sahibine aittir.” Burada özellikle üç ifade önem taşımaktadır: “burayı germeye gelmiş”, “nezaketsizlik” ve “kötü söz sahibine aittir.” “Burayı germeye gelmiş” ifadesi bir kişinin belirli bir davranış veya tutumunun tören ortamında gerilim yarattığı yönünde bir değerlendirmedir. Bu ifade, kişiye belirli bir suç isnat etmemekte ve daha çok olayın konuşmacı tarafından nasıl algılandığını ortaya koymaktadır. “Nezaketsizlik” sözcüğü ise kuşkusuz olumsuz bir değerlendirmedir. Ancak her olumsuz değerlendirme hakaret değildir. Siyasal tartışmada kişilerin davranışlarının kaba, yanlış, nezaketsiz, provokatif veya uygunsuz olduğunun söylenmesi kural olarak eleştiri alanı içinde kalabilir. Burada belirleyici olan, ifadenin bağlam içinde kişiyi aşağılamaya yönelik bir saldırı niteliğine ulaşıp ulaşmadığıdır. “Kötü söz sahibine aittir” ifadesi de doğrudan bir küfür veya somut bir suç isnadı içermemektedir. Dahası, konuşmanın hemen öncesindeki “provokasyona gelmeyin, ilgilenmeyin” çağrısı dikkate alındığında İmamoğlu'nun kalabalığı karşı tarafa yönelmekten vazgeçirmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla sözlerin bağlamından kopartılarak yalnızca “nezaketsizlik” sözcüğüne indirgenmesi ifade özgürlüğü bakımından sorunlu bir yaklaşım oluşturabilir. Ceza hukukunda anlam yalnızca tek tek kelimelerden değil, ifadenin bütünü, söylendiği ortam, konuşmanın amacı ve muhatapların konumu birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Bu noktada davanın temel sorusu şudur: İmamoğlu'nun sözleri Şadi Yazıcı'nın kişisel onur ve saygınlığına yönelik bir saldırı mıdır, yoksa kamuya açık bir siyasal etkinlik sırasında ortaya çıkan gerilime yönelik sert fakat korunan bir siyasal eleştiri midir? İkinci olasılığın göz ardı edilmesi durumunda siyasal eleştiri alanının ceza hukuku yoluyla daraltılması söz konusu olabilir.

Kamu görevlisine yönelik eleştiride daha geniş koruma alanı

Somut olayın önemli bir özelliği sözlerin sıradan bir yurttaş hakkında değil, kamu görevini yürütmekte olan bir belediye başkanına yönelik olmasıdır. Demokratik toplumlarda kamu görevlileri, kullandıkları kamu gücü ve üstlendikleri siyasal sorumluluk nedeniyle daha yoğun kamusal eleştiriye açık olmak durumundadır. Bu, kamu görevlilerinin hakaret karşısında korunmayacağı anlamına gelmez. Ancak kamusal görevin niteliği eleştirinin kabul edilebilir sınırlarının belirlenmesinde dikkate alınması gereken bir unsurdur. Özellikle bir belediye başkanının katıldığı kamuya açık bir açılış töreninde ortaya çıkan siyasal tartışma sırasında söylenen sözler özel kişiler arasındaki kişisel çatışmalardan farklı değerlendirilmelidir. Burada ceza hukukunun önüne şu sınır çıkmaktadır: Kamu görevlisinin saygınlığını korumak ile kamu görevlisinin siyasal eleştiriye karşı korunması arasında aynı şey olmayan iki hukuksal çıkar bulunmaktadır. Birincisi meşrudur ancak ikincisinin aşırı genişletilmesi demokratik denetimin zayıflamasına yol açabilir.

Usulden bozma ve sonradan gelen mahkumiyet

Davanın ikinci önemli boyutu yargısal sürecin geçmişidir. İmamoğlu hakkında daha önce beraat kararları verilmiş ve istinaf incelemesinde ise kararın esastan değil, usule ilişkin nedenlerle bozulduğu belirtilmiştir. Bu ayrım önemlidir. Çünkü usulden bozma önceki mahkemenin “İmamoğlu'nun sözleri hakaret değildir” biçimindeki esas değerlendirmesinin yanlış olduğunu ortaya koyan bir hüküm değildir. Dolayısıyla yeniden yapılan yargılama sonucunda mahkumiyet kararı verilmesi hukuksal olarak olanaklı olmakla birlikte mahkemenin önceki beraat değerlendirmesinden neden ayrıldığını açık, somut ve inandırıcı biçimde ortaya koyması gerekir. Buradaki çözümleme sorusu şudur: Mahkeme önceki beraat kararlarının esas bakımından neden hatalı olduğunu ortaya koyan yeni bir hukuksal veya maddi değerlendirme yapmış mıdır, yoksa aynı olay ve aynı sözler farklı bir hukuksal nitelendirmeyle mahkumiyet sonucuna mı bağlanmıştır? Bu sorunun yanıtı, gerekçeli kararın ayrıntılı incelenmesini gerektirmektedir. Ancak usulden bozmanın niteliği bile “önceki beraatların esas bakımından yanlış olduğunun istinaf tarafından saptandığı” şeklindeki bir yorumun doğru olmayacağını göstermektedir.

Ceza ile eylem arasındaki orantı

Davada en dikkat çekici sorunlardan biri 2 yıl 1 aylık hapis cezasının ağırlığıdır. Burada iki ayrı soru birbirinden ayrılmalıdır: Birinci soru hakaret suçunun oluşup oluşmadığıdır. İkinci soru ise suçun oluştuğu varsayılsa dahi bu eylem karşılığında verilen yaptırımın ölçülü olup olmadığıdır. İkinci soru birinciden bağımsız olarak önem taşır. Dava konusu sözlerde tehdit, fiziksel saldırı çağrısı veya belirli bir suçun işlendiğine ilişkin somut isnat bulunmamaktadır. İfadeler, olayın sıcaklığı içinde söylenmiş siyasal ve kişisel nitelikte değerlendirmelerden oluşmaktadır. Böyle bir eylem ile iki yılı aşan hapis cezası arasında kurulması gereken orantı yalnızca TCK'nin ceza aralıkları üzerinden değil, ceza hukukunun ölçülülük ilkesi üzerinden değerlendirilmelidir. Daha da önemlisi, cezanın siyasal sonuçlarıdır. Çünkü burada “bir kişiye hakaret edildiği için bir kişi cezalandırılıyor” şeklindeki basit bir ilişki yoktur. Mahkumiyetin doğurabileceği hak yoksunlukları ve siyasal sonuçlar, cezanın etkisini bireysel cezalandırmanın ötesine taşıyabilir. Bu nedenle ortaya çıkan tabloyu şöyle betimlemek olanaklıdır: Tartışmalı nitelikte bir siyasal ifade hapis cezası, siyasal haklar üzerinde sonuç ve demokratik temsil kapasitesinin etkilenmesi. İşte bu zincir, davayı sıradan bir hakaret davasından ayıran temel noktadır.

“Eşyanın doğasına aykırılık” sorunu

Burada vurgulanan düşünce çözümlemenin merkezine yerleştirilebilir. Bir kişinin şeref ve saygınlığının korunması amacıyla işletilen ceza hukuku mekanizmasının sonuçta başka bir kişinin demokratik siyasal yaşama katılma kapasitesini ağır biçimde sınırlaması amaç ile sonuç arasında olağanüstü bir orantı sorunu yaratmaktadır. Elbette hukuksal olarak bazı suçların mahkumiyet sonucunda siyasal haklar bakımından sonuç doğurması olanaklıdır. Dolayısıyla sorun “hakaret suçunda hiçbir zaman hak yoksunluğu uygulanamaz” biçiminde kurulamaz. Sorun daha temeldedir: Demokratik siyasal yarışmanın aktörlerinden biri siyasal tartışma sırasında söylediği ve hakaret niteliği dahi tartışmalı olan sözler nedeniyle ceza hukukunun ağır yaptırımıyla karşı karşıya bırakıldığında ceza yaptırımının demokratik temsil üzerindeki etkisi ayrıca hesaba katılmak zorunda değil midir? Bana göre zorundadır. Çünkü burada artık yalnızca eylemci ile mağdur arasındaki hukuksal ilişki bulunmamaktadır. Aynı zamanda siyasal aktör ile seçmen arasındaki demokratik temsil ilişkisi de etkilenmektedir. Dolayısıyla yaptırımın ölçülülüğü değerlendirilirken yalnızca İmamoğlu'nun değil, onu seçebilecek veya seçmiş olan yurttaşların siyasal iradesi üzerindeki olası etki de dikkate alınmalıdır. Bu nokta, davanın lawfare boyutuna geçiş için temel kuramsal eşiği oluşturmaktadır.

Yargısal Araçsallaştırma ve Lawfare Boyutu

Davanın siyasal niteliğinin değerlendirilmesinde temel sorun mahkumiyet kararının doğrudan doğruya siyasal bir talimatın ürünü olup olmadığını ortaya koymak değildir. Böyle bir savın doğrulanabilmesi için kararın oluşum sürecine ilişkin doğrudan kanıtların bulunması gerekir. Ancak yargısal araçsallaştırma yalnızca açık bir siyasal talimatın varlığıyla sınırlı değildir. Ceza hukukunun ve yargısal süreçlerin, biçimsel olarak hukuka uygun görünmekle birlikte, siyasal bir aktörün etkisizleştirilmesine veya siyasal kapasitesinin daraltılmasına hizmet edip etmediği de ayrıca incelenebilir. Bu bakımdan dava birbirini izleyen birkaç unsurun birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir: dava konusu sözlerin niteliği, kovuşturmanın konusu, önceki beraat kararları, istinaf incelemesinin kapsamı, yeniden yargılama sonrasında verilen mahkumiyet, cezanın süresi ve mahkumiyetin siyasal haklar üzerindeki olası etkisi. Bu unsurlar tek başlarına yargısal araçsallaştırmanın kanıtı değildir. Ancak birlikte ele alındıklarında ceza yargılamasının yalnızca bireysel bir onur ve saygınlık uyuşmazlığını çözmekten öte bir siyasal sonuç üretip üretmediği konusunda anlamlı bir değerlendirme zemini oluştururlar. Özellikle dikkat çekici olan dava konusu ifadelerin doğrudan bir küfür veya açık biçimde aşağılayıcı bir niteleme içermemesidir. “O arkadaş burayı germeye gelmiş”, “nezaketsizlik” ve “kötü söz sahibine aittir” biçimindeki ifadeler siyasal bir etkinlik sırasında meydana gelen bir davranışa ilişkin değerlendirme niteliğindedir. Bu nedenle somut olayda ceza hukukunun müdahale alanının belirlenmesi yalnızca sözcüklerin sözlük anlamına göre değil, ifadenin söylendiği ortam, konuşmanın bütünü, konuşmacının amacı ve sözlerin kamusal tartışmaya katkısı dikkate alınarak yapılmalıdır. Buradaki önemli nokta, kamu görevlisinin kişilik değerlerinin korunması ile siyasal eleştiri özgürlüğü arasındaki sınırın nerede çizildiğidir. Eğer bu sınır siyasal alanda kullanılan sert veya rahatsız edici ifadeleri de geniş biçimde cezalandıracak şekilde daraltılırsa ceza hukuku yalnızca belirli bir kişiyi koruyan bir mekanizma olmaktan çıkar ve siyasal söylemin sınırlarını belirleyen bir araca dönüşebilir. Davanın siyasal boyutunu güçlendiren ikinci unsur mahkumiyetin yalnızca hapis cezasından ibaret olmamasıdır. TCK’nun 53. maddesi kapsamında uygulanan hak yoksunluklarının somut kapsamı ve kesinleşme durumunda doğuracağı sonuçlar ayrıca değerlendirilmelidir. Çünkü burada söz konusu olan yalnızca bir kişinin cezalandırılması değil, aynı zamanda siyasal yaşama katılma kapasitesinin etkilenebilmesidir. Böylece ceza hukuku ile siyasal temsil arasında doğrudan bir bağlantı kurulmaktadır. Bu bağlantı, lawfare kavramının temel tartışma alanlarından biridir. Lawfare, hukukun siyasal amaçlarla kullanılması anlamında basitçe “siyasal dava” demek değildir. Kavramın esas önemi hukuksal kurumların ve hukuksal araçların siyasal savaşımda karşı tarafın hareket alanını daraltacak biçimde kullanılmasını ifade etmesidir. Bu nedenle somut olayda sorulması gereken soru, “Bu dava siyasal amaçla açılmış mıdır?” sorusundan daha geniştir: Ceza hukuku mekanizması siyasal bir aktörün siyasal kapasitesini azaltacak biçimde işlev görmüş müdür? Somut olay bakımından bu soruya ilişkin dikkat çekici bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Dava konusu eylem ile mahkumiyetin yaratabileceği siyasal sonuç arasında belirgin bir ölçek farkı bulunmaktadır. Bir kamu görevlisinin tören sırasında “nezaketsizlik” yaptığı veya “gerginlik yarattığı” yönündeki sözlerin cezalandırılması ile bunun sonucunda önemli bir siyasal aktörün siyasal haklarının etkilenebilmesi arasında ciddi bir orantısızlık olasılığı doğmaktadır. Bu nedenle olay yalnızca “hakaret suçu oluşmuş mudur?” sorusuyla sınırlandırılamaz. Daha kapsamlı soru ceza hukukunun siyasal yarışma alanında ne ölçüde kullanılabileceği ve bu kullanımın siyasal temsil hakkını hangi noktada etkileyebileceğidir.

Siyasal Yıldırma ve Caydırıcı Etki

Davanın bir başka boyutu mahkumiyetin yalnızca Ekrem İmamoğlu üzerindeki bireysel etkisi değildir. Siyasal davaların demokratik sistem bakımından daha geniş etkisi, benzer durumda bulunan diğer siyasal aktörler üzerinde yaratabileceği yıldırıcı etkidir. Bir siyasetçinin kamu görevlisine yönelttiği eleştirel bir ifade nedeniyle hapis cezasıyla karşılaşabileceği ve bunun siyasal hakları üzerinde sonuç doğurabileceği algısı oluştuğunda benzer durumdaki diğer siyasetçiler de söylemlerini kendiliğinden sınırlayabilirler. Böylece ceza yalnızca geçmişte söylenmiş bir sözün karşılığı olmaktan çıkar ve gelecekte söylenecek sözleri de etkileyen bir davranış düzenleme aracına dönüşür. Bu durum siyasal yıldırma (intimidation) ve caydırıcı etki (chilling effect) bakımından önem taşımaktadır. Demokratik siyasal sistemlerde ifade özgürlüğünün işlevi yalnızca bireyin düşüncesini açıklayabilmesini güvence altına almak değildir. Aynı zamanda siyasal aktörlerin iktidarı, kamu görevlilerini ve kamu politikalarını eleştirebilmelerini olanaklı kılmaktır. Özellikle muhalefet aktörlerinin kamu görevlilerine yönelik eleştirilerinin ceza tehdidi altında şekillenmesi siyasal yarışmanın niteliğini değiştirebilir. Siyasal aktörler yalnızca seçmenlerin tepkisini değil, aynı zamanda cezai soruşturma ve kovuşturma riskini de hesaba katmaya başladıklarında siyasal söylem üzerinde görünmeyen bir özdenetim mekanizması ortaya çıkar. Bu nedenle yıldırıcı etkiyi yalnızca “İmamoğlu cezalandırıldı” biçiminde bireysel bir sonuç olarak değerlendirmek yetersizdir. Asıl önemli sonuç benzer siyasal aktörlerin bundan sonra ne söyleyebileceklerini ve ne söylemekten kaçınacaklarını hesaplamaya başlamalarıdır. Bu açıdan dava cezanın bireysel etkisinden daha geniş bir demokratik sonuç doğurma olanağına sahiptir. Ceza hukukunun siyasal söylem üzerindeki etkisi arttıkça demokratik yarışmanın temel unsurlarından biri olan serbest siyasal tartışma alanı daralabilir.

Eylem-Ceza-Siyasal Hak Bağlantısının Bütünsel Değerlendirilmesi

Somut olayda ortaya çıkan temel sorun üç ayrı hukuksal ve siyasal düzeyin birbirine bağlanmasıdır: eylemin niteliği, cezanın ağırlığı ve siyasal haklara etkisi. İlk düzeyde, dava konusu sözlerin hakaret suçunun unsurlarını oluşturup oluşturmadığı tartışmalıdır. İkinci düzeyde, suçun oluştuğu kabul edilse dahi 2 yıl 1 aylık hapis cezasının somut eylemin ağırlığıyla orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir. Üçüncü düzeyde ise bu mahkumiyetin siyasal haklar bakımından doğurduğu veya kesinleşmesi durumunda doğurabileceği sonuçların demokratik temsil hakkıyla bağdaşıp bağdaşmadığı incelenmelidir. Bu üç düzey birbirinden bağımsız değildir. Çünkü cezanın siyasal sonucu eylemin niteliğiyle birlikte değerlendirilmek zorundadır. Görece düşük ağırlıktaki bir ifade nedeniyle verilen ağır bir ceza yalnızca ceza hukuku bakımından değil, siyasal haklar bakımından da daha ağır bir sonuç yaratmaktadır. Dolayısıyla somut olayda ortaya çıkan temel sorun “hakaret cezalandırılabilir mi?” sorusundan çok daha kapsamlıdır. Asıl sorun ceza hukukunun siyasal ifade alanına müdahalesinin hangi sınırda demokratik temsil hakkını etkileyen bir yaptırıma dönüştüğü ve bu dönüşümün hangi ölçütlerle meşrulaştırılabileceğidir. Bu nedenle İmamoğlu davası bireysel bir hakaret davası olarak değerlendirildiğinde görülemeyecek bir siyasal-hukuksal boyuta sahiptir. Dava ceza hukuku ile siyasal haklar arasındaki ilişkinin ve yargısal araçların siyasal yarışma üzerindeki etkisinin somut bir örneğini oluşturmaktadır. Bununla birlikte, buradan doğrudan doğruya “dava siyasal talimatla açılmıştır” veya “mahkeme siyasal amaçla karar vermiştir” sonucuna ulaşmak yöntembilimsel olarak doğru değildir. Böyle bir sonuca ulaşabilmek için doğrudan kanıt gerekir. Ancak ifadenin niteliği, kovuşturmanın seyri, önceki beraatler, usule ilişkin bozma sonrasında ortaya çıkan sonuç cezanın ağırlığı ve siyasal haklar üzerindeki olası etkilerin birlikte oluşturduğu örüntü yargısal araçsallaştırma varsayımının ciddi biçimde sınanmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede dava hukukun siyasal savaşımda kullanılmasının açık bir örneği olduğu peşin olarak kabul edilerek değil, hukuksal süreç ile siyasal sonuç arasındaki sistemli ilişkinin görgül ve normatif göstergeleri üzerinden değerlendirilmelidir. Böyle bir yaklaşım hem hukuk devletinin gerektirdiği tarafsızlık ilkesini hem de siyasal iktidarın yargısal araçları kullanarak muhalif kapasiteyi daraltma olasılığını aynı anda dikkate almayı olanaklı kılar.

MAHKUMİYETİN İBB YÖNETİMİNE OLASI ETKİSİ: BİREYSEL HAKLARIN ÖTESİNDE BİR SONUÇ

İmamoğlu hakkında verilen mahkumiyet kararının siyasal sonuçları yalnızca kendisinin siyasal hakları veya gelecekteki adaylık kapasitesi bakımından değerlendirilmemelidir. Davanın çok daha önemli bir diğer sonucu kararın kesinleşmesi ve TCK’nun 53. maddesi kapsamında öngörülen hak yoksunluklarının uygulanması durumunda İBB’nin hukuksal durumunun değişebilecek olmasıdır. Güncel değerlendirmelerde de kararın kesinleşmesi durumunda İBB Başkanlığı için belediye meclisi üyeleri arasında yeni bir seçim yapılmasının gündeme geleceği belirtilmektedir. Bu durum, davanın bireysel bir ceza davası olmaktan çıkan ikinci bir boyutunu ortaya koymaktadır. Bir kişinin belirli bir tarihte söylediği sözler nedeniyle verilen ceza kesinleşmesi durumunda yalnızca o kişinin özgürlüğünü veya siyasal haklarını etkilememekte aynı zamanda yaklaşık 16 milyon nüfuslu İstanbul'un yerel yönetiminin başındaki seçilmiş makamın değişmesine yol açabilecek bir hukuksal sonuç üretmektedir. Dolayısıyla burada iki farklı demokratik temsil düzeyi birbirinden ayrılmalıdır. Birinci düzey, İmamoğlu'nun bireysel siyasal haklarıdır. İkinci düzey ise İstanbul seçmenlerinin 31 Mart 2024 tarihinde ortaya koyduğu yerel siyasal iradenin belediye yönetimi üzerindeki devamlılığıdır. Birinci düzeydeki hak yoksunluğu, ikinci düzeydeki demokratik temsil düzenini de doğrudan etkileyebilmektedir. Bu nedenle mahkumiyetin olası sonucunu yalnızca “İmamoğlu'nun başkanlığı sona erebilir” biçiminde değerlendirmek yetersizdir. Asıl sorun, seçmen iradesiyle belirlenmiş bir belediye yönetiminin seçim dönemi tamamlanmadan ceza yargılamasının sonucu olarak yeniden şekillenebilmesidir.

İBB Meclisi'nde Başkan Seçimi ve Yönetimin Siyasal Kompozisyonu

Belediye başkanlığının herhangi bir nedenle boşalması durumunda uygulanacak hukuksal mekanizma belediye meclisinin kendi içinden yeni başkan seçmesini öngören bir yapıya dayanmaktadır. Bu nedenle İmamoğlu'nun başkanlığının kesinleşmiş bir hak yoksunluğu nedeniyle sona ermesi durumunda İBB'nin yönetimi doğrudan İstanbul halkının katılacağı yeni bir belediye başkanlığı seçimiyle değil, mevcut belediye meclisinin yapısı üzerinden belirlenecektir. Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü böyle bir durumda İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı'nı doğrudan seçmiş olan seçmen kitlesi ile yeni başkanı belirleyecek siyasal organ aynı olmayacaktır. 31 Mart 2024 seçimlerinde İstanbul halkının verdiği oylarla oluşan siyasal tercih başkanlık makamının boşalması durumunda Meclis'teki parti dağılımı üzerinden yeniden yorumlanacaktır. Dolayısıyla başkanlık makamının boşalması yalnızca bir makam değişikliği değildir. Aynı zamanda demokratik temsil biçiminde bir değişikliktir: doğrudan halk tarafından seçilmiş başkan ve belediye meclisinin seçeceği başkan. Bu mekanizma hukuk düzeninde başkanlığın boşalması durumunda ortaya çıkan zorunlu bir kurumsal çözüm olabilir. Ancak somut olay bakımından bunun siyasal sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir. Çünkü ceza yargılaması sonucunda ortaya çıkan hukuksal durum seçmenlerin yeniden sandığa gitmesine gerek kalmaksızın belediye yönetiminin değişebilmesine olanak sağlayabilir.

AK Parti'nin İBB Yönetimini Devralması Olasılığı

Bu noktada davanın en dikkat çekici siyasal sonucu ortaya çıkmaktadır. İmamoğlu'nun mahkumiyetinin kesinleşmesi ve başkanlık makamının boşalması durumunda yapılacak belediye meclisi seçiminin sonucu mevcut İBB Meclis kompozisyonu tarafından belirlenecektir. Güncel değerlendirmelerde bu mekanizmanın AK Parti'nin İBB yönetimini elde etmesi olasılığını doğurabileceği belirtilmektedir. Burada “AK Parti kesin olarak İBB'yi alır” biçiminde bir sonuç çıkarmak yöntembilimsel olarak doğru değildir. Seçimin sonucu o tarihteki meclis aritmetiğine, grup kararlarına, olası siyasal pazarlıklara ve seçimin hukuksal koşullarına bağlı olacaktır. Ancak yargı kararıyla başkanlık makamının boşalması durumunda yönetimin doğrudan yeni bir halk oylaması yapılmaksızın Meclis aritmetiği üzerinden el değiştirebilmesi davanın siyasal sonuçlarını olağan bir ceza davasının çok ötesine taşımaktadır. Burada özellikle dikkate alınması gereken husus, İBB’nin yalnızca herhangi bir yerel yönetim birimi olmamasıdır. İBB, Türkiye'nin en büyük yerel yönetim örgütlenmesi ve aynı zamanda ülke siyasetinin en önemli siyasal alanlarından biridir. Bu nedenle İBB yönetiminin el değiştirmesi yalnızca belediye hizmetlerinin yönetiminde bir değişiklik değil, ulusal siyasal güç dengelerini etkileyebilecek bir gelişme anlamına da gelebilir. Bu nedenle mahkumiyetin olası sonuçları şu zincir içinde değerlendirilmelidir: ceza mahkumiyeti, hak yoksunluğu, belediye başkanlığının sona ermesi, Meclis'te yeni başkan seçimi ve İBB yönetiminin siyasal kompozisyonunun değişmesi olasılığı. Bu zincirin son halkası davanın lawfare bakımından taşıdığı önemi önemli ölçüde artırmaktadır.

“Yargısal Tasfiye” Varsayımının İBB Boyutu

Bu noktada yargısal araçsallaştırma tartışması yeni bir boyut kazanmaktadır. Eğer bir ceza davasının sonucu yalnızca sanığın cezalandırılmasıyla sınırlı kalmıyor ve aynı zamanda seçilmiş bir belediye başkanının görevini kaybetmesine ve belediye yönetiminin farklı bir siyasal çoğunluğun denetim ve yönetimine geçmesine olanak veren bir süreç yaratıyorsa yargısal işlemin siyasal sonuçları çok daha kapsamlı duruma gelmektedir. Buradan doğrudan doğruya “İBB'yi AK Parti'ye geçirmek amacıyla dava açılmıştır” sonucuna ulaşmak olanaklı değildir. Böyle bir sonuç için doğrudan kanıt gerekir. Ancak lawfare bakımından araştırılması gereken soru da zaten yalnızca davanın görünürdeki hukuksal amacı değildir. Asıl soru şudur: Bir ceza yaptırımının hukuksal sonucu seçilmiş bir siyasal aktörün bireysel haklarını aşarak onun yönettiği demokratik kurumun siyasal denetiminin değişmesine yol açıyorsa bu sonuç yargısal araçsallaştırma bakımından nasıl değerlendirilmelidir? Bu soru, somut davayı farklılaştırmaktadır. Çünkü burada olası olarak iki ayrı siyasal sonuç bulunmaktadır. Birincisi İmamoğlu'nun bireysel siyasal kapasitesinin sınırlandırılmasıdır. İkincisi ise İBB'nin siyasal yönetim kapasitesinin değiştirilmesidir. İlk sonuç kişisel siyasal hakların tasfiyesi, ikinci sonuç ise kurumsal siyasal iktidarın el değiştirmesi biçiminde kavramsallaştırılabilir. Bu nedenle dava, yalnızca “İmamoğlu'nun siyasi yasaklı duruma getirilmesi” açısından değil, seçimle belirlenmiş yerel iktidarın yargısal süreç sonucunda yeniden dağıtılabilmesi açısından da incelenmelidir. Bu durum, çalışmanın başındaki temel sorunu daha geniş bir çerçeveye taşımaktadır. Artık sorun yalnızca ceza hukukunun siyasal ifade üzerindeki etkisi değildir. Sorun, ceza hukukunun siyasal ifade alanına müdahalesinin, sonuç itibarıyla seçilmiş siyasal temsilin kurumsal yapısını değiştirecek bir etki üretip üretemeyeceğidir. Bu nedenle İmamoğlu davasının siyasal önemini yalnızca “siyasi yasak” kavramıyla açıklamak eksik kalmaktadır. Daha geniş ve çözümleyici olarak daha açıklayıcı çerçeve şudur: ifade, ceza, hak yoksunluğu, başkanlığın sona ermesi, Meclis seçimi ve olası yönetim değişikliği. Bu zincirin son halkası davanın yalnızca bireysel bir hak ihlali veya siyasal yıldırma sorunu olarak değil, yerel demokratik temsilin ve seçmen iradesinin kurumsal sürekliliği bakımından da değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Ekrem İmamoğlu hakkında verilen 2 yıl 1 aylık hapis cezası, yalnızca bir kamu görevlisine hakaret davası olarak değerlendirildiğinde kararın yaratabileceği siyasal ve demokratik sonuçların önemli bir bölümü gözden kaçırılmış olur. Somut olayın önemi dava konusu ifadelerin hukuksal niteliği ile cezanın ağırlığı, siyasal haklara etkisi ve kesinleşmesi durumunda İBB’nin yönetim yapısında ortaya çıkabilecek değişiklik arasındaki ilişkide ortaya çıkmaktadır.

Çalışmanın çözümlemesi dava konusu ifadelerin açık bir küfür veya ağır aşağılayıcı niteleme niteliğinde olmadığına ve belirli bir olay ve davranış hakkında siyasal değerlendirme içerdiğine işaret etmektedir. Bu nedenle ifadelerin ceza hukuku bakımından değerlendirilmesinde yalnızca sözcüklerin soyut anlamlarının değil, sözlerin söylendiği ortamın, konuşmanın bütününün, konuşmacının konumunun ve kamu görevlilerinin siyasal eleştiriye açık olma niteliğinin dikkate alınması gerekir. Kamu görevlilerinin onur ve saygınlıklarının korunması meşru olmakla birlikte bu korumanın siyasal eleştirinin demokratik işlevini ortadan kaldıracak biçimde genişletilmesi ifade özgürlüğü bakımından ciddi sorunlar doğurabilir.

Davanın ikinci önemli boyutu önceki beraat kararlarından sonra ortaya çıkan yargısal süreçtir. İstinaf makamının önceki kararı usul yönünden bozmuş olması, beraat kararının esas bakımından yanlış bulunduğu anlamına gelmemektedir. Yeniden yargılama sonrasında mahkemenin esasa ilişkin yeni bir karar vermesi hukuksal olarak olanaklı olmakla birlikte önceki beraat sonucundan ayrılmanın somut ve inandırıcı gerekçelerle ortaya konulması gerekir. Bu nedenle davanın hukuksal değerlendirmesinde asıl sorun mahkemenin yeniden esasa ilişkin karar vermiş olması değil, mahkumiyet kararının önceki yargısal değerlendirmeden ayrılmasını yeterli biçimde gerekçelendirip gerekçelendirmediğidir.

Bununla birlikte davanın en önemli hukuksal sorunu eylem ile yaptırım arasındaki orantıdır. Bir ifadenin hakaret suçunun unsurlarını oluşturduğu kabul edilse dahi bunun 2 yıl 1 aylık hapis cezasıyla karşılanması ve bu cezanın siyasal haklar üzerinde yaratabileceği sonuçlar ayrıca değerlendirilmelidir. Ceza hukukunun koruduğu hukuksal değer ile yaptırımın siyasal sonucu arasında belirgin bir ölçek farkı bulunmaktadır. Kamu görevlisinin onur ve saygınlığının korunması amacıyla uygulanan bir yaptırımın somut olayın özelliklerine bağlı olarak bir siyasal aktörün siyasal temsil kapasitesini etkileyebilmesi ölçülülük bakımından ciddi bir sorun ortaya çıkarmaktadır.

Burada sorun, hakaret suçundan mahkumiyetin hiçbir koşulda siyasal haklara ilişkin sonuç doğurmaması değildir. Esas sorun somut eylemin ağırlığı, cezanın düzeyi ve siyasal haklar üzerindeki sonuç birlikte değerlendirildiğinde yaptırımın demokratik temsil hakkı bakımından ölçülü olup olmadığıdır. Siyasal haklar, yalnızca mahkum edilen kişinin bireysel hakları değildir. Seçme ve seçilme hakkı aynı zamanda halkın siyasal iradesinin oluşmasının ve temsil edilmesinin temel araçlarından biridir. Bu nedenle somut olayda ortaya çıkan hukuksal-siyasal zincir özellikle önem taşımaktadır: siyasal ifade, ceza soruşturması ve kovuşturması, hapis cezası, hak yoksunluğu ve siyasal kapasitenin etkilenmesi.

Ancak İmamoğlu davasının sonucu bununla sınırlı değildir. Mahkumiyetin kesinleşmesi ve ilgili hak yoksunluklarının uygulanması durumunda İmamoğlu'nun yalnızca bireysel siyasal hakları değil, İBB Belediye Başkanlığı makamı da etkilenebilecektir. Bu durumda dava bireysel siyasal hakların sınırlandırılması sorunundan çıkarak seçilmiş bir yerel yönetimin kurumsal yapısını doğrudan etkileyebilecek bir nitelik kazanacaktır.

Bu ikinci boyut, çalışmanın en önemli bulgularından biridir. Çünkü İmamoğlu'nun İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olması davanın sonuçlarını yalnızca kendisine ait bir siyasal statü sorunu olmaktan çıkarmaktadır. 31 Mart 2024 tarihinde İstanbul seçmenlerinin oylarıyla belirlenen belediye başkanlığı makamının ceza yargılaması sonucunda boşalması durumunda yeni başkanın belirlenmesi mevcut belediye meclisinin siyasal aritmetiği üzerinden gerçekleşecektir.

Böyle bir durumda doğrudan halk tarafından seçilmiş belediye başkanının yerine belediye meclisinin seçeceği başka bir başkanın gelmesi söz konusu olacaktır. Hukuk düzeninin başkanlık makamının boşalması durumunda öngördüğü bu mekanizma kendi başına hukuka aykırı değildir. Ancak somut olayda mekanizmanın nasıl işletildiği ve hangi siyasal sonucu doğurduğu ayrıca değerlendirilmelidir. Çünkü burada demokratik temsilin iki farklı biçimi karşı karşıya gelmektedir: Birincisi, İstanbul seçmenlerinin doğrudan oylarıyla belirlenen belediye başkanlığı ve ikincisi ise seçilmiş belediye meclisinin kendi içinden yapacağı başkanlık seçimi. Böylece ceza yargılamasının sonucu yalnızca bir bireyin siyasal statüsünü değil, seçmen iradesinin belediye yönetimindeki kurumsal temsil biçimini de değiştirebilecek bir sonuç yaratabilecektir.

Daha da önemlisi, belediye meclisindeki siyasal aritmetik dikkate alındığında başkanlık makamının boşalması İBB yönetiminin siyasal bileşiminin değişmesi olasılığını doğurmaktadır. Bu değişikliğin gerçekleşeceğini peşin olarak kabul etmek doğru değildir. Sonuç o tarihteki meclis dağılımına, meclis üyelerinin siyasal tercihlerine ve yapılacak seçimin koşullarına bağlı olacaktır. Bununla birlikte, yargısal süreç sonucunda seçilmiş belediye başkanlığının boşalması ve ardından belediye yönetiminin farklı bir siyasal grubun denetim ve yönetimine geçebilmesi davanın siyasal önemini köklü biçimde artırmaktadır. Bu nedenle davanın sonuç zinciri artık yalnızca “ifade, ceza ve siyasal hak” biçiminde değil, “ifade, ceza, hak yoksunluğu, belediye başkanlığının sona ermesi, belediye meclisinde yeni seçim ve olası yönetim değişikliği” biçiminde değerlendirilmelidir. Bu ikinci zincir davayı bireysel siyasal tasfiye tartışmasının ötesine taşımaktadır. Burada söz konusu olan artık yalnızca bir siyasal aktörün siyasal kapasitesinin sınırlandırılması değil, seçimle belirlenmiş yerel siyasal iktidarın yargısal süreç sonucunda yeniden dağıtılabilmesi olasılığıdır. Bu nokta, yargısal araçsallaştırma (lawfare) bakımından özellikle önemlidir. Lawfare savı mahkemenin kararının mutlaka siyasal bir talimatla verildiği varsayımına dayandırılmamalıdır. Somut olayda böyle bir doğrudan kanıt bulunmadıkça böyle bir sonuca ulaşmak yöntembilimsel olarak doğru değildir. Bununla birlikte yargısal araçsallaştırmanın değerlendirilmesinde yalnızca kararın görünürdeki hukuksal amacı değil, hukuksal sürecin seçtiği araçlar, zamanlaması, yaptırımın ağırlığı ve ortaya çıkardığı siyasal sonuçlar da dikkate alınmalıdır. Bu açıdan İmamoğlu davasında iki farklı sonuç birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi, bireysel siyasal kapasitenin sınırlandırılmasıdır. İkincisi ise bunun sonucunda ortaya çıkabilecek kurumsal siyasal iktidar değişikliğidir. İlk sonuç İmamoğlu'nun siyasal haklarıyla ve ikinci sonuç ise İstanbul seçmenlerinin 2024 yılında oluşturduğu yerel yönetim iradesinin devamlılığıyla ilgilidir. Dolayısıyla davanın siyasal önemini yalnızca “İmamoğlu'na siyasi yasak getirilmesi” kavramıyla açıklamak eksik kalmaktadır. Daha kapsamlı sorun, ceza hukukunun siyasal bir aktörün bireysel haklarını etkileyen bir yaptırım olmaktan çıkarak seçilmiş bir yerel yönetimin siyasal bileşimini değiştirebilecek bir sonuç üretip üretemeyeceğidir. Bu bağlamda “hukuksal tasfiye” kavramının da daha geniş bir anlam kazandığı görülmektedir. Hukuksal tasfiye yalnızca bir kişinin cezalandırılması veya siyasal haklarından yoksun bırakılması şeklinde ortaya çıkmayabilir. Eğer hukuksal bir süreç seçilmiş bir siyasal aktörün görevden ayrılmasına ve onun yönettiği siyasal kurumun yönetiminin başka bir siyasal aktöre geçebilmesine olanak sağlayan sonuçlar doğuruyorsa bireysel tasfiye ile kurumsal siyasal yeniden dağıtım aynı süreç içinde birleşebilir.

Bununla birlikte bu çalışmanın vardığı sonuç İBB yönetiminin mutlaka el değiştireceği değildir. Böyle bir sonuç, mevcut kararın kesinleşmesine ve bunu izleyen hukuksal ve siyasal süreçlere bağlıdır. Aynı şekilde mahkumiyet kararının siyasal amaçla verildiği de doğrudan kanıtlanmış bir olgu olarak ileri sürülemez. Çalışmanın ulaştığı daha sınırlı fakat daha güçlü sonuç şudur: Mahkumiyet kararının hukuksal sonuçları, bireysel cezalandırmanın ötesine geçerek seçilmiş yerel yönetimin siyasal yapısını değiştirebilecek bir gizil güç taşımaktadır. Bu gizil gü, kararın demokratik hukuk devleti bakımından değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Çünkü demokratik sistemlerde seçimle belirlenen siyasal iktidarın değiştirilmesinin temel yolu yeniden seçimdir. Seçilmiş bir makamın seçim dönemi tamamlanmadan sona ermesi hukuk düzeninde öngörülen olağandışı mekanizmalar çerçevesinde olanaklı olabilir. Ancak böyle bir mekanizmanın uygulanmasının seçmen iradesinin yerine başka bir siyasal iradenin geçirilmesi sonucunu doğurması durumunda ortaya çıkan demokratik temsil sorunu ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak İmamoğlu davası bir hakaret davasından çok daha geniş bir hukuk ve siyaset sorununu görünür kılmaktadır. Dava ifade özgürlüğü, kamu görevlilerinin eleştiriye açıklığı, cezanın orantılılığı, siyasal haklar, yargısal araçsallaştırma, siyasal yıldırma ve demokratik temsil arasındaki bağlantıların aynı olayda kesiştiği bir örnektir.

Çalışmanın temel bulgusu bu kesişmenin iki düzeyde gerçekleştiğidir. İlk düzeyde ceza yaptırımı İmamoğlu'nun bireysel siyasal kapasitesini etkileyebilecek niteliktedir. İkinci düzeyde ise mahkumiyetin kesinleşmesi ve başkanlığın sona ermesi durumunda İBB’nin yönetiminin mevcut seçmen iradesinden farklı bir siyasal bileşime geçebilmesi olanaklıdır. Böylece bireysel siyasal haklara müdahale ile kurumsal siyasal iktidarın yeniden dağıtılması aynı hukuksal zincirin iki ayrı sonucu haline gelebilmektedir. Bu nedenle İmamoğlu davası bakımından temel demokratik hukuk devleti sorusu yalnızca “Bir kamu görevlisine hakaret cezalandırılmalı mıdır?” değildir. Daha temel soru şudur: Bir siyasal ifade nedeniyle uygulanan ceza yaptırımı hangi noktada bireysel cezalandırmanın sınırlarını aşarak bir siyasal aktörün temsil kapasitesini ve sonuçta seçmen iradesiyle oluşturulmuş kurumsal siyasal iktidarı değiştirebilecek bir araca dönüşmektedir? İmamoğlu davasının hukuksal ve siyasal önemi tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Son değerlendirme kararın kesinleşmesi, gerekçeli kararın içeriği ve kanun yollarında yapılacak incelemeler sonucunda daha somut duruma gelecektir. Ancak mevcut aşamada dava, ceza hukuku ile siyasal haklar arasındaki ilişkinin yanı sıra, yargısal süreçlerin seçilmiş yerel iktidarın sürekliliği üzerindeki etkisinin de incelenmesini zorunlu kılan bir örnek olay niteliğindedir. Bu nedenle demokratik hukuk devleti bakımından korunması gereken yalnızca sanığın hakları değildir. Aynı zamanda seçmenin iradesinin, siyasal yarışmanın ve seçim yoluyla oluşturulmuş yerel yönetimlerin kurumsal sürekliliğinin de hukuksal koruma altında tutulması gerekir. Ceza hukukunun meşru amacı ile siyasal iktidarın yeniden dağıtılması arasında ortaya çıkabilecek uzaklık bu davanın gelecekteki yargısal değerlendirmelerinde özellikle dikkate alınması gereken temel sorunlardan biridir.

Kaynakça

 

Anayasa Mahkemesi. (2017, 27 Aralık). Keleş Öztürk, B. No: 2014/15001. Anayasa Mahkemesi.

Anayasa Mahkemesi. (2022, 26 Mayıs). Samet Çelikçapa, B. No: 2018/14878. Anayasa Mahkemesi.

Anayasa Mahkemesi. (2026, 4 Mayıs). Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçunda cezanın alt sınırını ve soruşturma usulünü düzenleyen kurallara ilişkin itiraz başvurusu hakkında karar, E. 2024/173, K. 2025/277. Anayasa Mahkemesi.

Anayasa Mahkemesi. (t.y.). İfade özgürlüğüne dair emsal kararlar. Anayasa Mahkemesi.

Anayasa Mahkemesi. (t.y.). İfade ve basın özgürlüğü. Anayasa Mahkemesi.

Council of Europe. (1950). Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms. European Court of Human Rights.

European Court of Human Rights. (2012, February 21). Tuşalp v. Turkey (Applications nos. 32131/08 and 41617/08). European Court of Human Rights.

European Court of Human Rights. (2014, November 27). Mustafa Erdoğan and Others v. Turkey (Applications nos. 346/04 and 39779/04). European Court of Human Rights.

European Court of Human Rights. (t.y.). Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of expression. European Court of Human Rights.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2004). 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu. Resmî Gazete, 25611.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1982). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. Resmî Gazete, 17863 (Mükerrer).

Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı. (t.y.). Türk Ceza Kanunu. Adalet Bakanlığı.

TRT Haber. (2026, 11 Eylül). Ekrem İmamoğlu'na "hakaret" suçundan 2 yıl 1 ay hapis cezası. TRT Haber.

Anadolu Ajansı. (2023, 14 Temmuz). Ekrem İmamoğlu hakkında "kamu görevlisine açıkça hakaret" suçundan dava açıldı. Anadolu Ajansı.

Anadolu Ajansı. (2026, 11 Eylül). Ekrem İmamoğlu'na "hakaret" suçundan 2 yıl 1 ay hapis cezası. Anadolu Ajansı.