Seçim Sonrası Demokratik Temsilin Dönüşümü: Belediyeler Üzerindeki Yargısal Müdahaleler ve Türkiye'de Siyasal Rejimin Değişen Niteliği

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Öz

Bu çalışma 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında Türkiye'de belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin yerel demokratik temsil üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırma, Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Üsküdar, Menderes, Yüreğir ve diğer belediyelerde yaşanan gelişmeleri karşılaştırmalı çoklu olay çözümlemesi, süreç izleme ve Sürekli Güncellenen Sosyo-Politik Çözümleme (SGSÇ) yöntemiyle değerlendirmektedir. Bulgular, belediyelere ilişkin müdahalelerin bireysel olaylardan ibaret olmadığını ve seçim sonrasında yerel demokratik temsilin kurumsal yapısını etkileyen yineleyen bir gelişim örüntüsü oluşturduğunu göstermektedir. Bu örüntü, belediye başkanları hakkında yürütülen yargısal süreçler, görevden uzaklaştırmalar, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclislerinin siyasal bileşimindeki değişimler ve bazı olaylarda belediye yönetimlerinin siyasal olarak el değiştirmesi gibi birbirini tamamlayan mekanizmalardan oluşmaktadır.

Araştırma, bu görgül bulgulardan hareketle Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ile Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımını geliştirmekte ve demokratik meşruluğun yalnızca seçimlerin serbest ve yarışmacı yapılmasıyla değil, seçim sonucunda oluşan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca korunmasıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Çalışma ayrıca, demokratik gerileme yazınına tamamlayıcı nitelikte Seçim Sonrası Temsili Otoriterlik yaklaşımını kuramsal bir öneri olarak sunmaktadır. Buna göre seçimlerin varlığını sürdürdüğü rejimlerde, seçim sonrasında işleyen yargısal, yönetsel ve siyasal mekanizmalar aracılığıyla temsil ilişkisinin sistemli biçimde yeniden şekillenmesi, demokratik rejimin çözümlenmesinde bağımsız bir inceleme alanı olarak ele alınmalıdır. Sonuç olarak çalışma, Türkiye'deki yerel yönetim deneyiminden hareketle demokratik gerileme yazınının odağının seçim süreçlerinden seçim sonrası demokratik temsilin kurumsal sürekliliğine yöneltilmesini öneren yeni bir araştırma gündemi ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Demokratik gerileme, yerel yönetimler, belediyeler, yarışmacı otoriterlik, seçim sonrası temsili otoriterlik, seçmen iradesinin kurumsal sürekliliği, yerel demokratik temsilin dönüşüm modeli, süreç izleme, Türkiye.

 

 

 

 

Abstract

This study examines the impact of judicial, administrative, and political interventions targeting municipalities in Türkiye following the Local Elections of 31 March 2024 on local democratic representation. Using a comparative multiple-case study design, process tracing, and the Continuous Socio-Political Analysis (CSPA) approach, the research analyzes developments in Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Üsküdar, Menderes, Yüreğir, and other municipalities. The findings indicate that these interventions cannot be understood merely as isolated legal or political events. Instead, they constitute a recurring institutional pattern that reshapes local democratic representation after elections. This pattern includes criminal investigations against mayors, suspensions from office, deputy mayor elections, changes in the political composition of municipal councils, and, in several cases, the transfer of municipal control to different political actors.

Building upon these empirical findings, the study develops the Local Democratic Representation Transformation Model (LDRTM) and introduces the concept of Institutional Continuity of the Electoral Mandate, arguing that democratic legitimacy should be assessed not only by the existence of free and competitive elections but also by the extent to which the representative relationship established through elections is institutionally preserved throughout the electoral term. Furthermore, the article proposes Post-Electoral Representative Authoritarianism (PERA) as a theoretical framework complementing the democratic backsliding literature. PERA refers to a regime practice in which democratic representation is systematically reconfigured after elections through judicial, administrative, and political mechanisms while formal electoral institutions continue to operate. Rather than claiming that Türkiye has already entered a distinct regime category, the article argues that the observed empirical patterns reveal limitations in existing regime theories and call for a new comparative research agenda centered on the institutional continuity of democratic representation after elections.

Keywords: Democratic backsliding; local government; municipalities; competitive authoritarianism; Post-Electoral Representative Authoritarianism (PERA); institutional continuity of the electoral mandate; Local Democratic Representation Transformation Model (LDRTM); process tracing; Türkiye.

GİRİŞ

Demokratik rejimlerin değerlendirilmesinde uzun yıllar boyunca temel ölçüt seçimlerin serbest, adil ve yarışmacı koşullarda yapılıp yapılmadığı olmuştur. Ancak son yirmi yılda demokratik gerileme (democratic backsliding), yarışmacı otoriterlik (competitive authoritarianism), otokratik yasalcılık (autocratic legalism) ve hukukun araçsallaştırılması (lawfare) yazınında gerçekleştirilen çalışmalar demokratik rejimlerin yalnızca seçim süreçleri üzerinden açıklanamayacağını ortaya koymuştur. Günümüzde temel tartışma seçimlerin yapılıp yapılmadığından çok seçim sonucunda ortaya çıkan demokratik temsilin görev süresi boyunca hangi ölçüde korunabildiği üzerinde yoğunlaşmaktadır.

Bu bağlamda yerel yönetimler demokratik rejimlerin işleyişini değerlendirmek bakımından özel bir önem taşımaktadır. Belediyeler, yalnızca yerel hizmet sunan yönetsel kuruluşlar değil, aynı zamanda seçmen iradesinin doğrudan somutlaştığı demokratik temsil kurumlarıdır. Bu nedenle seçim sonrasında belediye yönetimlerinin hukuksal, yönetsel veya siyasal süreçler aracılığıyla dönüşüme uğraması yalnızca yerel yönetim hukuku açısından değil, demokratik rejimin işleyişi bakımından da incelenmesi gereken bir olgudur.

Türkiye'de 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında belediyelere yönelik yargısal soruşturmalar, gözaltılar, tutuklamalar, görevden uzaklaştırmalar, kayyım uygulamaları, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclisi üyelerinin parti değiştirmeleri ve bazı belediyelerde yönetimin farklı siyasal partilere geçmesi gibi gelişmeler seçim sonrasında yerel demokratik temsilin kurumsal yapısına ilişkin yeni tartışmaları gündeme getirmiştir. Bu gelişmeler, tek tek hukuksal işlemler olarak değerlendirilebileceği gibi, birlikte ele alındığında seçim sonrasında temsil yapısını etkileyen daha geniş bir kurumsal örüntünün varlığına da işaret edebilir.

Bu araştırmanın hareket noktası söz konusu gelişmelerin hukuksal isabetini tartışmak değildir. Çalışmanın temel sorusu seçim sonrasında belediyelere yönelik yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin yığınsal (birikimli, kümülatif) etkisinin yerel demokratik temsilin kurumsal sürekliliğini nasıl etkilediği ve bu etkinin Türkiye'deki rejimin işleyişine ilişkin ne tür sonuçlar doğurduğudur. Başka bir ifadeyle araştırma bireysel davaların hukuksal değerlendirmesinden çok bu süreçlerin siyaset bilimi açısından ortaya çıkardığı kurumsal örüntüyü incelemektedir.

Çalışmanın temel varsayımı, seçim sonrasında yerel demokratik temsil üzerinde yineleyen müdahale örüntülerinin ortaya çıkmasının yalnızca belediye yönetimlerini etkileyen yönetsel süreçler olarak değerlendirilemeyeceğidir. Eğer seçimle oluşan temsil ilişkisi seçim sonrasında birbirini izleyen yargısal, yönetsel ve siyasal işlemler sonucunda sistemli biçimde yeniden şekilleniyorsa bu durum demokratik gerileme yazınının ötesinde rejimin işleyişine ilişkin niteliksel bir dönüşümün görgül (ampirik) göstergesi olarak değerlendirilmeyi gerektirebilir.

Bu nedenle çalışma, belediyelere ilişkin güncel gelişmeleri kronolojik olarak sıralamakla yetinmemekte ve bu gelişmelerden hareketle Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ile Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği kavramlarını geliştirmektedir. Çalışmanın temel savı seçim sonrasında yerel demokratik temsilin yeniden yapılandırılmasına yol açan yinelenen müdahale örüntülerinin Türkiye'de rejimin işleyişinde meydana gelen dönüşümün görgül göstergeleri olarak incelenebileceğidir. Bu yönüyle araştırma, demokratik gerileme ve yarışmacı otoriterlik yazınına yerel demokratik temsil ekseninde yeni bir çözümleyici bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.

Araştırmanın Amacı ve Hedefleri

Bu araştırmanın temel amacı, 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında Türkiye'de belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin yerel demokratik temsil üzerindeki etkilerini incelemek ve bu müdahalelerin Türkiye'deki rejimin işleyişi bakımından ne tür yapısal sonuçlar doğurduğunu siyaset bilimi bakış açışından değerlendirmektir.

Çalışma, belediyelere ilişkin bireysel hukuksal süreçleri incelemekten çok seçim sonrasında ortaya çıkan müdahalelerin zaman içerisindeki gelişim örüntülerini ortaya koymayı ve bu örüntülerin demokratik temsilin kurumsal sürekliliği üzerindeki etkilerini açıklamayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede araştırma yerel yönetimlere yönelik yargısal soruşturmalar, gözaltılar, tutuklamalar, görevden uzaklaştırmalar, kayyım uygulamaları, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclisi üyelerinin parti değiştirmeleri ve belediye yönetimlerinin el değiştirmesi gibi süreçlerin birbirinden bağımsız olaylar mı, yoksa ortak bir kurumsal örüntünün parçaları mı olduğunu görgül veriler ışığında değerlendirmektedir.

Araştırmanın ikinci temel amacı seçim günü sandıkta ortaya çıkan demokratik temsilin görev süresi boyunca hangi ölçüde korunabildiğini incelemektir. Bu doğrultuda çalışma “Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği” yaklaşımını çözümleyici bir çerçeve olarak geliştirmekte ve seçim sonrasında meydana gelen kurumsal değişimlerin seçmen iradesinin sürekliliği üzerindeki etkilerini ölçülebilir göstergeler aracılığıyla değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Araştırmanın üçüncü amacı belediyelere yönelik müdahalelerin kronolojik gelişim çizgisini ortaya koyarak “Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli” (YDTDM) adı verilen kuramsal modeli geliştirmek ve bu modeli gerçek olaylardan elde edilen görgül bulgularla sınamaktır. Bu kapsamda, müdahalelerin hangi aşamalardan geçtiği, hangi araçların birlikte kullanıldığı ve bu süreçlerin yerel temsil yapısında nasıl sonuçlar doğurduğu sistemli olarak çözümlenmektedir.

Araştırmanın son amacı ise elde edilen bulgulardan hareketle demokratik gerileme, yarışmacı otoriterlik, otokratik yasalcılık ve hukukun araçsallaştırılması yazınlarının açıklama kapasitesini yerel yönetimler bağlamında değerlendirmek ve seçim sonrasında yerel demokratik temsilde gözlenen sistemli dönüşümlerin, Türkiye'de rejimin işleyişinin değişimine ilişkin görgül göstergeler oluşturup oluşturmadığını tartışmaktır. Bu yönüyle çalışma yalnızca Türkiye'deki güncel gelişmeleri betimlemeyi değil, aynı zamanda rejim çözümlemesine ilişkin kuramsal tartışmalara yeni bir çözümleyici çerçeve ve ölçülebilir bir araştırma modeli kazandırmayı hedeflemektedir.

Araştırma Soruları

Bu araştırma 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında Türkiye'de belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin yerel demokratik temsil ve rejimin işleyişi üzerindeki etkilerini aşağıdaki araştırma soruları çerçevesinde incelemektedir:

31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin başlıca türleri nelerdir ve bu müdahaleler zaman içerisinde nasıl bir gelişim örüntüsü göstermiştir?

Bu müdahaleler birbirinden bağımsız ve bireysel olaylar mıdır, yoksa belirli aşamalardan oluşan sistemli bir kurumsal örüntünün parçaları olarak mı ortaya çıkmaktadır?

Belediyelere yönelik müdahaleler seçim sonucunda oluşan yerel demokratik temsil yapısını ve belediye meclislerindeki siyasal dengeyi hangi mekanizmalar aracılığıyla etkilemektedir?

Belediye meclisi üyelerinin görev yapma olanağını etkileyen yargısal süreçler, parti değiştirmeleri ve başkan vekili seçimleri, seçimle oluşan temsil iradesinin kurumsal sürekliliği üzerinde nasıl sonuçlar doğurmaktadır?

Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) belediyelere yönelik müdahalelerin gelişim sürecini ve ortaya çıkardığı kurumsal sonuçları açıklamada ne ölçüde çözümleyici bir çerçeve sunmaktadır?

İncelenen belediyelerde ortaya çıkan ortak örüntüler seçim sonrasında yerel demokratik temsilin yeniden yapılandırıldığı yönünde görgül bulgular ortaya koymakta mıdır?

Yerel demokratik temsilde gözlenen bu dönüşüm, demokratik gerileme, yarışmacı otoriterlik, otokratik yasalcılık [1] ve hukukun araçsallaştırılması (lawfare) kuramları tarafından yeterli ölçüde açıklanabilmekte midir?

Araştırmada elde edilen görgül bulgular seçim sonrasında yerel demokratik temsilin yeniden yapılandırılmasının Türkiye'de rejimin işleyişinde niteliksel bir dönüşüm yaşandığına ilişkin göstergeler sunduğunu ortaya koymakta mıdır?

Elde edilen bulgular ışığında Türkiye örneği mevcut rejim kuramları çerçevesinde açıklanabilmekte midir, yoksa seçim sonrası demokratik temsilin sistemli dönüşümünü açıklayabilecek yeni kuramsal yaklaşımlara gereksinme bulunduğunu mu göstermektedir?

Bu araştırma, yukarıdaki sorulara görgül bulgular, karşılaştırmalı siyaset yazını ve geliştirilen kuramsal çerçeve ışığında sistemli yanıtlar vermeyi amaçlamaktadır.

Yöntem

Bu araştırma nitel araştırma desenine dayanan karşılaştırmalı çoklu olay incelemesi niteliğinde bir siyaset bilimi çalışmasıdır. Çalışmada, 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında Türkiye'de belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahaleler, birbirinden bağımsız olaylar olarak değil, ortak özellikler taşıyan kurumsal süreçler olarak ele alınmıştır. Araştırmanın temel amacı bu süreçlerin yerel demokratik temsil üzerindeki etkilerini ortaya koymak ve elde edilen bulguların rejimin işleyişi bakımından ne ifade ettiğini değerlendirmektir.

Araştırmada üç tamamlayıcı yöntem birlikte kullanılmıştır.

İlk olarak, araştırmanın temel yöntembilimsel çerçevesini “Sürekli Güncellenen Sosyo-Politik Çözümleme” (SGSÇ) oluşturmaktadır. Bu yaklaşım, devam eden siyasal süreçlerin durağan veriler üzerinden değil, sürekli güncellenen görgül bulgular ışığında çözümlenmesini esas almaktadır. Bu nedenle araştırma boyunca yeni ortaya çıkan yargı kararları, soruşturmalar, tutuklamalar, görevden uzaklaştırmalar, belediye meclisi kararları, parti değiştirmeleri ve diğer kurumsal gelişmeler veri setine sistemli biçimde eklenmiş ve önceki değerlendirmeler yeni bulgular doğrultusunda yeniden gözden geçirilmiştir.

İkinci olarak, karşılaştırmalı çoklu olay çözümlemesi (comparative multiple case study) yöntemi uygulanmıştır. İncelenen belediyeler tek tek değerlendirilmek yerine ortak değişkenler çerçevesinde karşılaştırılmıştır. Her belediye bir çözümleme birimi (case) olarak ele alınmış ve soruşturma süreçleri, gözaltılar, tutuklamalar, görevden uzaklaştırmalar, kayyım uygulamaları, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclisi üyelerinin parti değiştirmeleri ve belediye yönetimindeki değişimler ölçünleştirilmiş bir kodlama cetveli kullanılarak çözümlenmiştir. Böylece tekil olaylardan hareketle yineleyen kurumsal örüntülerin belirlenmesi amaçlanmıştır.

Üçüncü olarak, Süreç İzleme (Process Tracing) yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntem aracılığıyla belediyelere yönelik müdahalelerin yalnızca gerçekleşip gerçekleşmediği değil, hangi sırayla ortaya çıktığı ve birbirleriyle nasıl ilişkilendiği incelenmiştir. Her olay bakımından soruşturma, gözaltı, tutuklama, görevden uzaklaştırma, belediye başkan vekili seçimi, belediye meclisindeki siyasal değişimler ve belediye yönetiminin dönüşümü kronolojik olarak çözümlenmiştir. Böylece müdahalelerin nedensel ve kurumsal gelişim çizgisi ortaya konulmuştur.

Araştırmada elde edilen bulgular, geliştirilen Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu model, belediyelere yönelik müdahaleleri birbirinden bağımsız hukuksal işlemler olarak değil, seçim sonrasında yerel demokratik temsilin yeniden yapılandırılmasına yol açabilecek çok aşamalı bir süreç olarak ele almaktadır. Modelin açıklayıcılığı farklı belediyelerde gözlenen ortak örüntüler üzerinden sınanmıştır.

Araştırmanın veri kaynaklarını Türkiye Cumhuriyeti mevzuatı, mahkeme kararları, Resmi Gazete'de yayımlanan düzenlemeler, belediye meclisi kararları, Yüksek Seçim Kurulu kararları, TBMM belgeleri, kurum açıklamaları ve doğrulanabilir açık kaynak verileri oluşturmaktadır. Devam eden yargısal süreçlere ilişkin olarak yalnızca kamuoyuna yansıyan doğrulanabilir olgular esas alınmış ve hukuksal sorumluluğa ilişkin kesin hüküm niteliğinde değerlendirmelerden kaçınılmıştır. Çalışma bireysel ceza sorumluluğunu inceleyen bir hukuk araştırması değil, seçim sonrasında yerel demokratik temsilin kurumsal dönüşümünü çözümleyen bir siyaset bilimi araştırmasıdır.

Son olarak araştırmada geliştirilen Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımı çözümleyici ölçüt olarak kullanılmıştır. Bu çerçevede demokratik meşruluk yalnızca seçimlerin serbest ve yarışmacı biçimde gerçekleştirilmesiyle değil, seçim sonucunda ortaya çıkan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca hangi ölçüde korunabildiği dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Böylece çalışma yerel yönetimlere ilişkin görgül bulgulardan hareketle seçim sonrasında demokratik temsilin kurumsal sürekliliğini ve bunun rejimin işleyişi üzerindeki etkilerini açıklamayı amaçlamaktadır.

ÇÖZÜMLEME

31 Mart 2024 Yerel Seçimlerinden Sonra Belediyelere Yönelik Müdahalelerin Türleri ve Gelişim Örüntüsü

Araştırmanın ilk sorusu 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin neler olduğu ve bu müdahalelerin zaman içerisinde nasıl bir gelişim örüntüsü izlediğidir. Elde edilen bulgular müdahalelerin tek bir araç veya tek bir hukuksal işlemle sınırlı olmadığını göstermektedir. İncelenen belediyelerde farklı zamanlarda ve farklı yoğunluklarda uygulanmakla birlikte birbirini tamamlayan çeşitli müdahale araçlarının birlikte kullanıldığı görülmektedir. Bunlar arasında yargısal soruşturmalar, gözaltı işlemleri, tutuklamalar, görevden uzaklaştırmalar, kayyım uygulamaları, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclislerindeki parti değiştirmeler ve bazı belediyelerde yönetimin farklı siyasal partilere geçmesi yer almaktadır. Bu süreçlerin bazı belediyelerde tek tek, bazılarında ise birbirini izleyen aşamalar şeklinde ortaya çıktığı gözlenmektedir. Karşılaştırmalı olay incelemesi, özellikle Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Üsküdar, Yüreğir ve Menderes örneklerinde yalnızca bireysel ceza soruşturmalarının değil, belediye yönetiminin siyasal bileşimini etkileyen kurumsal sonuçların da ortaya çıktığını göstermektedir. Bu belediyelerde yaşanan süreçler farklı hukuksal dosyalara dayanmakla birlikte belediye başkanlarının görev yapamaz duruma gelmesi, belediye meclislerinde başkan vekili seçimlerinin yapılması, parti değiştirmeleri ve bazı belediyelerde yönetimin farklı bir siyasal partiye geçmesi gibi ortak özellikler taşımaktadır. Üsküdar örneği bu gelişim çizgisinin dikkat çekici olaylarından biridir. Belediye başkanının görevden uzaklaştırılmasının ardından başkan vekili seçimi gündeme gelmiş ve seçim süreci yargı kararları, belediye meclisindeki parti değiştirmeleri ve meclis aritmetiğindeki değişimlerle birlikte ilerlemiştir. Sonuçta belediye meclisinde oluşan yeni çoğunluk doğrultusunda başkan vekili seçilmiş ve belediye yönetimi siyasal olarak el değiştirmiştir. Benzer biçimde Gaziosmanpaşa, Menderes ve Yüreğir örnekleri de yerel yönetimlerde seçim sonrasında ortaya çıkan kurumsal dönüşüm süreçlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesine olanak vermektedir. Bu bulgular araştırmanın ilk sorusuna önemli bir yanıt vermektedir. İncelenen olaylarda görülen uygulamalar yalnızca bireysel yargısal işlemler olarak değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo eksik kalmaktadır. Asıl dikkat çekici olan nokta farklı belediyelerde benzer aşamalardan oluşan müdahale dizilerinin yinelenmesidir. Dolayısıyla araştırmanın görgül bulguları belediyelere yönelik müdahalelerin yalnızca hukuksal süreçler olarak değil, seçim sonrasında yerel demokratik temsilin kurumsal yapısını etkileyen çok aşamalı bir gelişim örüntüsü oluşturduğunu göstermektedir. Ancak bu bulgu tek başına bu örüntünün hukuksal gerekçelerinin geçerliliği veya geçersizliği konusunda bir sonuca ulaştırmaz. Araştırmanın odak noktası müdahalelerin hukuksal isabetini değerlendirmek değil, bu müdahalelerin yığınsal etkisinin yerel demokratik temsil ve rejimin işleyişi üzerindeki sonuçlarını siyaset bilimi bakış açısından çözümlemektir. Bu nedenle sonraki bölümde söz konusu müdahalelerin rastlantısal ve birbirinden bağımsız olaylar mı, yoksa yineleyen sistemli bir kurumsal model mi oluşturduğu sorusu incelenecektir.

Müdahaleler Bireysel Olaylar mı, Yoksa Sistemli Bir Kurumsal Örüntü mü?

Araştırmanın ikinci sorusu belediyelere yönelik müdahalelerin birbirinden bağımsız hukuksal süreçler olarak mı değerlendirilmesi gerektiği, yoksa yineleyen ortak özellikler nedeniyle sistemli bir kurumsal örüntü oluşturup oluşturmadığıdır. Karşılaştırmalı olay incelemesi farklı belediyelerde yürütülen yargısal süreçlerin hukuksal dayanaklarının ve dosya içeriklerinin birbirinden farklı olmasına karşın bu süreçlerin yerel demokratik temsil üzerindeki kurumsal sonuçları bakımından dikkat çekici benzerlikler taşıdığını göstermektedir. Özellikle Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Menderes, Üsküdar ve Yüreğir örnekleri müdahale biçimleri ile ortaya çıkan siyasal sonuçlar arasında karşılaştırmalı incelemeye elverişli ortak özellikler sunmaktadır. Araştırmada incelenen olaylarda gözlenen süreçler genel olarak şu aşamalardan oluşmaktadır:

ü  Belediye başkanı hakkında yargısal soruşturma açılması,

ü  Gözaltı ve/veya tutuklama sürecinin başlaması,

ü  Belediye başkanının görevden uzaklaştırılması,

ü  Belediye meclisinin başkan vekili seçimi için toplanması,

ü  Belediye meclisinin siyasal bileşimini etkileyen gelişmeler (parti değiştirmeleri, üyelik statüsündeki değişiklikler veya diğer kurumsal gelişmeler),

ü  Başkan vekili seçiminin yapılması,

ü  Bazı olaylarda belediye yönetiminin farklı bir siyasal partiye geçmesi.

Bu aşamaların her belediyede aynı sırayla veya aynı yoğunlukta gerçekleştiği söylenemez. Bununla birlikte, farklı olaylarda benzer aşamaların yinelenmesi araştırmanın geliştirdiği Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) bakımından açıklayıcı bir örüntü ortaya koymaktadır. Üsküdar örneği bu bağlamda dikkat çekicidir. Belediye başkanının görevden uzaklaştırılmasının ardından yapılan ilk başkan vekili seçimi yargısal süreç sonunda yenilenmiş ve bu süreçte belediye meclisindeki siyasal denge değişmiş ve yenilenen seçimde belediye başkan vekilliği farklı bir siyasal partiye geçmiştir. Açık kaynaklarda belediye meclis aritmetiğinin değişiminde parti değiştirmeleri ve bazı üyelerin oylamaya katılımını etkileyen gelişmelerin kamuoyunda yoğun biçimde tartışıldığı görülmektedir. Benzer biçimde Menderes'te belediye başkanının tutuklanması ve görevden uzaklaştırılmasının ardından yapılan başkan vekili seçiminde belediye yönetimi farklı bir siyasal partiye geçmiştir. Gaziosmanpaşa ve Bayrampaşa örnekleri de belediye başkan vekili seçimi ve belediye meclisi çoğunluğu etrafında gelişen süreçler nedeniyle karşılaştırmalı inceleme kapsamına alınması gereken olaylar arasında yer almaktadır. Bu bulgular, araştırmanın ikinci sorusuna ilişkin önemli bir sonuca işaret etmektedir. İncelenen olaylar yalnızca birbirinden bağımsız hukuksal dosyalar olarak değerlendirildiğinde görülemeyen ortak bir gelişim çizgisi sergilemektedir. Araştırma, hukuksal süreçlerin doğruluğu veya yanlışlığı hakkında bir hüküm vermemektedir. Bunun yerine farklı belediyelerde yineleyen müdahale dizilerinin yerel demokratik temsil üzerindeki kurumsal sonuçlarını incelemektedir. Bu nedenle çalışma incelenen olaylarda gözlenen ortak özelliklerin rastlantısal bir olaylar toplamı olarak değil, seçim sonrasında yerel demokratik temsilin yeniden şekillenmesini açıklamada kullanılabilecek sistemli bir görgül örüntü oluşturduğunu ileri sürmektedir. Bu örüntü, sonraki bölümlerde geliştirilecek kuramsal değerlendirmelerin temelini oluşturmaktadır.

Yerel Demokratik Temsil Hangi Mekanizmalar Aracılığıyla Dönüştürülmektedir?

Araştırmanın üçüncü sorusu belediyelere yönelik yargısal, yönetsel ve siyasal müdahalelerin seçim sonucunda oluşan yerel demokratik temsil yapısını hangi mekanizmalar aracılığıyla etkilediğidir. Karşılaştırmalı olay çözümlemesi yerel demokratik temsilin tek bir işlemle değil, birbirini tamamlayan çok sayıda kurumsal mekanizma aracılığıyla değiştirilebildiğini göstermektedir. İncelenen belediyelerde gözlenen süreçler, hukuksal dayanakları ve somut olayları farklı olsa da seçim sonrasında ortaya çıkan temsil yapısını etkileyen ortak mekanizmalar bakımından önemli benzerlikler taşımaktadır. Bu mekanizmalardan ilki belediye başkanının görev yapmasını uygulamalar yoluyla veya hukuksal olarak engelleyen süreçlerdir. Belediye başkanı hakkında yürütülen yargısal soruşturma, tutuklama veya görevden uzaklaştırma işlemleri sonucunda belediye yönetiminde boşalma meydana gelmekte ve 5393 sayılı Belediye Kanunu uyarınca belediye meclisinin başkan vekili seçmesi gerekmektedir. Böylece seçim sonrasında oluşan temsil ilişkisi yeni bir kurumsal aşamaya girmektedir. İkinci mekanizma belediye meclisinin siyasal bileşiminin değişmesidir. İncelenen bazı olaylarda parti değiştirmeleri, üyelik statüsünü etkileyen gelişmeler veya diğer siyasal süreçler nedeniyle meclisteki çoğunluk dengesi değişmiştir. Özellikle Üsküdar örneğinde ilk başkan vekili seçiminin yargı kararıyla yenilenmesinin ardından belediye meclisinde parti değiştirmeleri gerçekleşmiş ve meclis aritmetiği önemli ölçüde farklılaşmıştır. Yenilenen seçimde AK Parti adayı 23, CHP adayı ise 19 oy almış ve böylece belediye başkan vekilliği ve belediye yönetimi farklı bir siyasal partiye geçmiştir. Açık kaynaklar ayrıca Cumhur İttifakı'nın meclisteki sandalye sayısının üzerinde oy aldığına işaret etmektedir. Üçüncü mekanizma seçim sonrasında ortaya çıkan yeni meclis aritmetiğinin belediye yönetiminin siyasal niteliğini değiştirebilmesidir. Gaziosmanpaşa, Menderes, Üsküdar ve diğer bazı örneklerde görüldüğü üzere başkan vekili seçimi yalnızca yönetsel bir görevlendirme olmaktan çıkmış ve belediye yönetiminin hangi siyasal aktör tarafından kullanılacağını belirleyen önemli bir kurumsal aşamaya dönüşmüştür. Bu yönüyle belediye meclisi seçim günü oluşan siyasal iradenin korunmasının veya yeniden şekillenmesinin belirleyici kurumu durumuna gelmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular bu mekanizmaların birbirinden bağımsız değerlendirilmesi durumunda sürecin bütününün anlaşılamayacağını göstermektedir. Asıl dikkat çekici olan farklı belediyelerde benzer mekanizmaların art arda işlemesi ve bunun sonucunda seçim sonrasında oluşan yerel temsil yapısının değişebilmesidir. Dolayısıyla araştırmanın ortaya koyduğu model tek tek hukuksal işlemleri değil, bu işlemlerin yığınsal kurumsal etkisini çözümlemektedir. Bu noktada çalışmanın geliştirdiği Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır. Modele göre yerel demokratik temsil yalnızca seçim günü oluşan bir siyasal sonuç değildir. Seçim sonrasında işleyen yargısal, yönetsel ve siyasal mekanizmaların birleşik etkisi altında yeniden şekillenebilen devingen bir kurumsal yapıdır. Bu nedenle demokratik temsilin değerlendirilmesinde yalnızca seçim sonuçlarının değil, seçim sonrasında temsil ilişkisinin hangi ölçüde korunabildiğinin de dikkate alınması gerekmektedir. Araştırmanın bu aşamadaki bulguları yerel demokratik temsilin dönüşümünün rastlantısal veya yalnızca bireysel hukuksal işlemlerin yan ürünü olarak açıklanamayacağını göstermektedir. İncelenen olaylarda gözlenen yineleyen mekanizmalar seçim sonrasında temsil yapısının kurumsal olarak yeniden şekillenmesini olanaklı kılan ortak bir işleyiş örüntüsüne işaret etmektedir. Bu bulgu bir sonraki bölümde ele alınacak olan Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği tartışmasının da temelini oluşturmaktadır.

Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği ve Rejimin İşleyişi

Araştırmanın dördüncü sorusu seçim sonrasında belediye meclisi üyelerinin görev yapma olanağını etkileyen yargısal süreçler, parti değiştirmeleri ve belediye başkan vekili seçimlerinin seçimle oluşan temsil iradesinin kurumsal sürekliliği üzerinde nasıl sonuçlar doğurduğudur. Klasik demokratik kuram demokratik meşruluğun temel kaynağını serbest ve yarışmacı seçimler olarak kabul etmektedir. Ancak demokratik temsil yalnızca seçim günü ortaya çıkan bir sonuç değildir. Demokratik temsilin anlamlı olabilmesi için seçim sonucunda oluşan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca esas itibarıyla korunabilmesi gerekir. Bu nedenle demokratik meşruluk yalnızca seçimlerin yapılmasına değil, seçimle oluşan temsil iradesinin kurumsal sürekliliğine de bağlıdır. Araştırmada incelenen olaylar seçim sonrasında meydana gelen gelişmelerin belediye meclislerinin siyasal bileşimini değiştirebildiğini göstermektedir. Üsküdar örneğinde belediye başkanının görevden uzaklaştırılmasının ardından yapılan başkan vekili seçimi önce yargı kararıyla yenilenmiş ve bu süreçte dört belediye meclis üyesinin parti değiştirmesi ve bazı meclis üyeleri hakkında yürütülen yargısal işlemler sonrasında meclis aritmetiği değişmiştir. Yenilenen seçimde belediye başkan vekilliği farklı bir siyasal partiye geçmiş ve böylece seçim sonrasında oluşan temsil dengesi önemli ölçüde farklılaşmıştır. Bu süreç açık kaynaklarda ayrıntılı biçimde belgelenmiştir. Benzer gelişmelerin Gaziosmanpaşa, Menderes, Yüreğir ve diğer bazı belediyelerde de farklı biçimlerde ortaya çıkması araştırmanın tek bir olayı değil, karşılaştırılabilir bir süreçler bütününü incelediğini göstermektedir. Olaylar arasında hukuksal dosyalar, savlar ve olayların ayrıntıları farklı olmakla birlikte ortak özellik seçim sonrasında belediye yönetiminin siyasal bileşiminin değişebilmesidir. Bu noktada araştırma Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği kavramını önermektedir. Bu kavram, seçimle ortaya çıkan temsil ilişkisinin yalnızca seçim günü değil, görev süresi boyunca da demokratik meşruluğun temel unsuru olduğunu kabul etmektedir. Buna göre seçim sonrasında meydana gelen kurumsal değişiklikler yalnızca hukuksal sonuçları bakımından değil, seçmen iradesinin sürekliliği üzerindeki etkileri bakımından da incelenmelidir. Bu yaklaşım devam eden ceza soruşturmalarının hukuksal haklılığı veya haksızlığı hakkında bir değerlendirme yapmayı amaçlamamaktadır. Aynı şekilde parti değiştiren belediye meclisi üyelerinin bireysel güdülenmeleri hakkında da bu araştırmanın kapsamını aşan kesin yargılara varılmamaktadır. Araştırmanın odak noktası farklı hukuksal ve siyasal süreçlerin birleşik etkisinin seçimle oluşan temsil yapısını nasıl etkilediğini ortaya koymaktır. Elde edilen bulgular, demokratik temsilin yalnızca seçimlerin yapılmasıyla güvence altına alınmadığını göstermektedir. Eğer seçim sonrasında belediye meclisinin siyasal bileşimi ve buna bağlı olarak belediye yönetimi sistemli biçimde değişebiliyorsa demokratik rejimlerin değerlendirilmesinde seçmen iradesinin kurumsal sürekliliği bağımsız bir çözümleme ölçütü olarak dikkate alınmalıdır. Bu bulgu araştırmanın bir sonraki sorusunu gündeme getirmektedir: Yerel demokratik temsilde gözlenen bu sistemli dönüşüm mevcut demokratik gerileme ve yarışmacı otoriterlik kuramlarının açıklama kapasitesi içinde değerlendirilebilmekte midir, yoksa Türkiye örneği rejimin işleyişine ilişkin yeni bir kuramsal tartışmayı mı gerekli kılmaktadır?

Mevcut Rejim Kuramları Türkiye'de Gözlenen Yerel Demokratik Temsil Dönüşümünü Açıklayabilmekte midir?

Araştırmanın beşinci sorusu belediyelere yönelik müdahaleler sonucunda ortaya çıkan görgül bulguların mevcut rejim kuramları tarafından ne ölçüde açıklanabildiğidir. Demokratik gerileme yazını son yıllarda seçimle iktidara gelen yönetimlerin demokratik kurumları aşamalı biçimde zayıflatmasını açıklayan önemli kuramsal çerçeveler geliştirmiştir. Yarışmacı otoriterlik, seçimli otokrasi, otokratik yasalcılık ve hukukun araçsallaştırılması gibi yaklaşımlar seçimlerin sürmesine karşın siyasal yarışmanın giderek eşitsizleşmesini ve devlet gücünün iktidar lehine kullanılmasını açıklamaktadır. Araştırmada incelenen belediyelerde gözlenen gelişmeler bu kuramlarla önemli ölçüde örtüşmektedir. Belediye başkanları hakkında yürütülen yargısal süreçler, görevden uzaklaştırmalar, kayyım uygulamaları, belediye başkan vekili seçimleri ve yerel yönetimlerin merkezi siyasal savaşımların odağı durumuna gelmesi demokratik gerileme yazınının işaret ettiği birçok mekanizmayla uyumludur. Yerel yönetimlerin iktidar-muhalefet yarışmasının stratejik alanlarından biri durumuna geldiği yönündeki değerlendirmeler de bu bulguları desteklemektedir. Bununla birlikte araştırmanın ortaya koyduğu görgül bulgular mevcut yazında yeterince incelenmemiş bir boyuta işaret etmektedir. İncelenen olaylarda dikkat çeken nokta yalnızca belediye başkanları hakkında yürütülen yargısal süreçler değildir. Daha belirleyici olan olgu bu süreçlerin bazı belediyelerde belediye meclislerinin siyasal bileşimini etkileyerek seçim sonrasında oluşan yerel demokratik temsil yapısını değiştirebilmesidir. Başka bir ifadeyle, araştırmada gözlenen temel örüntü seçim öncesi yarışmadan çok seçim sonrasında temsil ilişkisinin kurumsal olarak yeniden şekillenmesi olgusudur. Bu nedenle çalışma demokratik gerileme sürecinin yalnızca seçim öncesindeki yarışma koşulları veya seçim günü yaşanan ihlaller üzerinden değerlendirilmesinin yeterli olmadığını ileri sürmektedir. Demokratik temsilin korunması bakımından seçim sonrasında ortaya çıkan kurumsal süreçler de en az seçimlerin kendisi kadar önem taşımaktadır. Yerel demokratik temsilin seçim sonrasında sistemli biçimde değişebilmesi demokratik meşruluğun yalnızca seçim sonuçlarıyla açıklanamayacağını göstermektedir. Araştırmanın geliştirdiği Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımı bu noktada tamamlayıcı bir kuramsal öneri sunmaktadır. Bu yaklaşım demokratik rejimlerin değerlendirilmesinde yeni bir çözümleyici ölçüt önermektedir: Seçimle oluşan temsil ilişkisi görev süresi boyunca hangi ölçüde korunabilmektedir? Eğer seçim sonrasında ortaya çıkan yargısal, yönetsel ve siyasal süreçler temsil ilişkisini sistemli biçimde yeniden şekillendiriyorsa demokratik gerilemenin yalnızca seçim süreciyle sınırlı açıklanması yetersiz kalacaktır. Dolayısıyla bu araştırma Türkiye'nin mevcut rejim tipine ilişkin kesin ve kategorik bir sınıflandırma yapmayı amaçlamamaktadır. Bunun yerine daha sınırlı fakat daha güçlü bir sav ortaya koymaktadır. İncelenen belediyelerde gözlenen yineleyen müdahale örüntüleri yerel demokratik temsilin seçim sonrasında yeniden yapılandırılabildiğini göstermektedir. Bu olgu, mevcut rejim kuramlarının açıklama kapasitesinin yerel yönetimler bakımından yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu çerçevede araştırmanın ulaştığı temel sonuç şudur: Belediyeler üzerinde gözlenen müdahale örüntüsü yalnızca yerel yönetim hukukuna ilişkin bireysel işlemler olarak değerlendirilemez. Bu örüntü, demokratik temsilin seçim sonrasında hangi mekanizmalar aracılığıyla dönüştürülebildiğini gösteren görgül bir laboratuvar niteliği taşımaktadır. Bu nedenle Türkiye örneği demokratik gerileme yazınına seçim sonrası demokratik temsilin kurumsal dönüşümü boyutunun eklenmesini gerektiren önemli bir karşılaştırmalı olay örneği oluşturmaktadır.

Yerel Demokratik Temsilin Sistemli Dönüşümü Rejimin Siyasal Niteliğinin Değiştiğine İlişkin Görgül Bir Gösterge midir?

Araştırmanın son ve en önemli sorusu şudur: İncelenen belediyelerde ortaya çıkan ortak örüntü yalnızca yerel yönetimlere ilişkin bireysel hukuksal ve siyasal gelişmelerin toplamı mıdır, yoksa Türkiye'de rejimin işleyişinde meydana gelen niteliksel bir dönüşümün görgül göstergesi olarak değerlendirilebilir mi? Bu araştırmada ulaşılan bulgular belediyelere yönelik müdahalelerin tek başına değerlendirilmesi durumunda görülemeyen yeni bir kurumsal gerçekliğe işaret etmektedir. Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Menderes, Üsküdar, Yüreğir ve diğer belediyelerde farklı hukuksal süreçler işletilmiş olmakla birlikte bu süreçlerin önemli bir bölümünde seçim sonrasında oluşan yerel demokratik temsil yapısının değişebildiği görülmektedir. Bu değişim, yalnızca belediye başkanlarının görevden ayrılmasıyla sınırlı kalmamakta ve belediye meclislerinin siyasal bileşiminin değişmesi ve bunun sonucunda belediye yönetiminin farklı siyasal aktörlere geçebilmesi gibi kurumsal sonuçlar doğurmaktadır. Bu nedenle araştırmanın ortaya koyduğu temel bulgu tek tek yargısal işlemler değil, bu işlemlerin birleşik kurumsal etkisidir. İncelenen olaylarda seçim sonrasında işleyen yargısal, yönetsel ve siyasal süreçler, birlikte değerlendirildiğinde seçim günü ortaya çıkan temsil ilişkisinin yeniden şekillenmesine olanak verebilen bir mekanizma oluşturmaktadır. Tam da bu noktada klasik yarışmacı otoriterlik yaklaşımının açıklama kapasitesi sınırlanmaya başlamaktadır. Yarışmacı otoriterlik kuramı ağırlıklı olarak seçim öncesindeki siyasal yarışmanın eşitsizliği, medya denetimi, kamu kaynaklarının kullanımı ve yargısal baskılar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Oysa bu araştırmada ortaya çıkan görgül örüntü seçim gerçekleştikten sonra da seçmen iradesinin kurumsal sonuçlarının değiştirilebildiğini göstermektedir. Son dönemde Türkiye üzerine yapılan çalışmalar da yerel yönetimlerin merkezileşme, demokratik gerileme ve otoriter pekişme süreçlerinin başlıca alanlarından biri durumuna geldiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle çalışma, demokratik yarışmanın yalnızca sandık öncesinde gerçekleşen bir süreç olmadığı ve seçim sonrasında temsil ilişkisinin korunmasının da demokratik rejimin ayrılmaz bir unsuru olduğu varsayımından hareket etmektedir. Eğer seçimle oluşan temsil ilişkisi birbirini izleyen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahaleler sonucunda sistemli biçimde yeniden şekillenebiliyorsa demokratik rejimin değerlendirilmesinde yalnızca seçimlerin serbest ve yarışmacı olması yeterli bir ölçüt olmaktan çıkmaktadır. Araştırmanın geliştirdiği Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımı tam bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Bu yaklaşım demokratik meşruluğun yalnızca seçim sandığında değil, seçim sonucunda ortaya çıkan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca korunmasında da aranması gerektiğini ileri sürmektedir. Böylece demokratik rejimler ilk kez "seçim sonrası temsil bütünlüğü" açısından da çözümlenebilmektedir. Bu bağlamda araştırma Türkiye'de rejimin hukuksal olarak değiştiğini ileri sürmemektedir. Anayasal düzen, seçim sistemi ve temel kurumsal yapı varlığını sürdürmektedir. Ancak görgül bulgular rejimin işleyişinde önemli bir dönüşüm yaşandığına ilişkin güçlü göstergeler ortaya koymaktadır. Seçimlerin tek başına iktidar kullanımını belirleyen son aşama olmaktan çıkıp seçim sonrasında devam eden yargısal, yönetsel ve siyasal süreçlerle tamamlanan çok aşamalı bir iktidar oluşum mekanizmasına dönüşmesi rejimin işleyiş mantığında niteliksel bir değişime işaret etmektedir. Dolayısıyla bu araştırmanın temel savı şudur: Türkiye'de belediyeler üzerinde gözlenen yineleyen nitelikte müdahale örüntüsü yalnızca yerel yönetim hukukunun veya ceza yargılamasının konusu değildir. Bu örüntü seçim sonrasında demokratik temsilin kurumsal olarak yeniden yapılandırılabildiğini gösteren görgül bir model ortaya koymaktadır. Bu model, demokratik gerileme yazınında şimdiye kadar yeterince kavramsallaştırılmamış olan "seçim sonrası temsil dönüşümü" olgusunu görünür kılmaktadır. Bu nedenle çalışma Türkiye'nin mevcut rejiminin hangi kategoriye girdiğine ilişkin kesin bir etiketleme yapmaktan çok daha önemli bir sonuca ulaşmaktadır: İncelenen olaylarda gözlenen sistemli örüntü mevcut rejim kuramlarının yeniden gözden geçirilmesini gerektirecek ölçüde yeni görgül bulgular üretmektedir. Türkiye örneği, seçim sonrası demokratik temsilin kurumsal dönüşümünü merkeze alan yeni bir çözümleme çerçevesine ihtiyaç bulunduğunu göstermektedir. Bu yönüyle araştırmanın önerdiği Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ve Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımı yalnızca Türkiye'yi açıklamaya değil, seçimli rejimlerde demokratik temsilin sürekliliğini inceleyen karşılaştırmalı araştırmalara da katkı sunabilecek kuramsal araçlar olarak değerlendirilebilir.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu araştırma, 31 Mart 2024 Yerel Yönetimler Genel Seçimleri sonrasında Türkiye'de belediyelere yönelik gerçekleştirilen yargısal, yönetsel ve siyasal müdahaleleri karşılaştırmalı olay çözümlemesi ve süreç izleme yöntemiyle incelemiş ve elde edilen görgül bulguları Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ile Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği yaklaşımı çerçevesinde değerlendirmiştir.

Araştırmanın ilk bulgusu incelenen olayların birbirinden tümüyle bağımsız olaylar olarak açıklanmasının güç olduğudur. Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Menderes, Üsküdar, Yüreğir ve diğer belediyelerde gözlenen gelişmeler hukuksal dosyaları farklı olsa bile yerel demokratik temsil üzerinde benzer kurumsal sonuçlar üreten ve yinelenen süreçlere işaret etmektedir. Bu yinelenen örüntü belediye başkanları hakkında yürütülen yargısal süreçler, görevden uzaklaştırmalar, belediye başkan vekili seçimleri, belediye meclislerindeki siyasal denge değişimleri ve bazı olaylarda belediye yönetimlerinin el değiştirmesi gibi birbirini izleyen aşamalardan oluşmaktadır.

Araştırmanın ikinci bulgusu seçimlerin demokratik temsilin başlangıç noktası olmakla birlikte temsil ilişkisinin görev süresi boyunca korunmasının da demokratik meşruluğun ayrılmaz bir parçası olduğudur. İncelenen olaylar seçim sonrasında işleyen kurumsal süreçlerin bazı durumlarda yerel yönetimin siyasal bileşimini değiştirebildiğini göstermektedir. Bu nedenle çalışma demokratik temsilin yalnızca seçimlerin serbest ve yarışmacı yapılmasıyla değil, seçim sonucunda oluşan temsil ilişkisinin kurumsal sürekliliğiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Araştırmanın üçüncü bulgusu mevcut demokratik gerileme ve yarışmacı otoriterlik yazınının önemli açıklama gücüne sahip olmakla birlikte seçim sonrasında demokratik temsilin kurumsal olarak yeniden şekillenmesi olgusunu açıklamada geliştirilmeye açık olduğudur. Son yıllarda yayımlanan çalışmalar Türkiye'de yerel yönetimlerin demokratik gerileme, merkezileşme ve siyasal yarışma açısından stratejik bir alan durumuna geldiğini göstermektedir. Buna karşılık bu araştırma, odak noktasını seçim öncesi yarışmadan seçim sonrası temsil ilişkisine kaydırarak yazına farklı bir çözümleyici bakış açısı önermektedir.

Bu bağlamda çalışmanın temel kuramsal katkısı Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği kavramını demokratik rejim çözümlemesi kapsamına almasıdır. Bu yaklaşım, demokratik meşruluğun yalnızca seçim sonuçlarından değil, seçimle oluşan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca korunup korunmadığından da etkilendiğini savunmaktadır. Böylece seçim sonrası dönemde gerçekleşen kurumsal değişimler demokratik temsil çözümlemesinin asli bir parçası durumuna gelmektedir.

Araştırma ayrıca Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ile belediyelere yönelik müdahalelerin ortak gelişim çizgisini açıklayan çözümleyici bir çerçeve önermektedir. Model, yerel yönetimlerde yaşanan gelişmeleri bireysel olaylar olarak değil, süreç içerisinde birbirini etkileyen kurumsal mekanizmalar bütünü olarak ele almaktadır. Bu yönüyle modelin yalnızca Türkiye için değil, seçimli rejimlerde yerel demokratik temsilin dönüşümünü inceleyen karşılaştırmalı araştırmalar için de kullanılabilecek bir çözümleme aracı olma olanağı bulunmaktadır.

Bu araştırmanın ulaştığı en önemli sonuç ise şudur: İncelenen görgül bulgular Türkiye'de anayasal rejimin hukuksal olarak değiştiğini göstermemektedir. Ancak, rejimin işleyişinin değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken yeni bir görgül olgu ortaya koymaktadır. Seçim sonrasında yerel demokratik temsilin kurumsal bileşimini etkileyen ve bazı olaylarda belediye yönetiminin siyasal bileşimini değiştiren süreçlerin yinelenen bir örüntü oluşturması siyasal rejim çözümlemesinin yalnızca seçimlerin yapılış biçimine değil, seçim sonrasında temsil ilişkisinin nasıl korunduğuna da odaklanmasını gerekli kılmaktadır.

Dolayısıyla bu çalışma Türkiye'deki siyasal rejime ilişkin kesin ve değişmez bir sınıflandırma önerisinde bulunmamaktadır. Bunun yerine daha sınırlı fakat daha güçlü bir sonuca ulaşmaktadır: Yerel yönetimlerde gözlenen sistemli müdahale örüntüleri mevcut rejim kuramlarının seçim sonrası temsil süreçlerini açıklama kapasitesinin yeniden değerlendirilmesini gerektirecek nitelikte yeni görgül bulgular üretmektedir. Bu nedenle seçim sonrası demokratik temsilin kurumsal dönüşümü karşılaştırmalı siyaset ve demokratik gerileme yazınında bağımsız bir araştırma gündemi olarak ele alınmayı hak etmektedir.

Kuramsal Katkı: Seçim Sonrası Temsili Otoriterlik (Post-Electoral Representative Authoritarianism) Yaklaşımı

Bu araştırmanın ulaştığı görgül bulgular, demokratik gerileme yazınında yaygın olarak kullanılan yarışmacı otoriterlik (competitive authoritarianism), seçimli otokrasi (electoral autocracy), otokratik yasalcılık (autocratic legalism) ve hukukun araçsallaştırılması (lawfare) gibi kuramsal yaklaşımların önemli açıklama gücüne sahip olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, incelenen belediyelerde gözlenen ortak örüntü mevcut kuramların yeterince kavramsallaştırmadığı yeni bir olguya işaret etmektedir.

Araştırmada çözümlenen olaylarda dikkat çekici olan nokta siyasal yarışmanın yalnızca seçim öncesi süreçlerde şekillenmemesi, seçim sonrasında işleyen yargısal, yönetsel ve siyasal mekanizmaların da seçimle oluşan temsil yapısını etkileyebilmesidir. Başka bir ifadeyle, siyasal mücadele seçimlerin tamamlanmasıyla sona ermemekte ve seçim sonucunda ortaya çıkan demokratik temsil ilişkisi görev süresi boyunca çeşitli kurumsal mekanizmalar aracılığıyla yeniden şekillenebilmektedir.

Bu nedenle araştırma, mevcut demokratik gerileme yazınını tamamlayıcı nitelikte yeni bir kuramsal yaklaşım önermektedir: “Seçim Sonrası Temsili Otoriterlik” (Post-Electoral Representative Authoritarianism – PERA).

Bu yaklaşımın temel varsayımı şudur: Seçim Sonrası Temsili Otoriterlik, seçimlerin hukuksal olarak varlığını sürdürdüğü ve siyasal yarışmanın biçimsel olarak devam ettiği bir rejimde seçimle oluşan demokratik temsil ilişkisinin seçim sonrasında işleyen yargısal, yönetsel ve siyasal mekanizmalar aracılığıyla sistemli biçimde yeniden yapılandırılmasını ifade etmektedir. Bu yaklaşımın ayırt edici özelliği, çözümleme birimini seçim sürecinden seçim sonrasındaki temsil sürecine kaydırmasıdır. Böylece demokratik rejimlerin değerlendirilmesinde yalnızca seçimlerin serbest ve yarışmacı olup olmadığı değil, seçim sonucunda oluşan temsil ilişkisinin görev süresi boyunca hangi ölçüde korunabildiği de bağımsız bir çözümleme ölçütü durumuna gelmektedir. Bu çerçevede Seçmen İradesinin Kurumsal Sürekliliği, PERA yaklaşımının temel normatif ve çözümleyici ölçütünü oluşturmaktadır. Demokratik meşruluk yalnızca sandıktan çıkan sonuca değil, bu sonucun kurumsal sürekliliğinin korunmasına da bağlıdır. Dolayısıyla seçim sonrasında temsil ilişkisini sistemli biçimde değiştirebilen kurumsal süreçler demokratik ve siyasal rejim çözümlemesinin ana inceleme konularından biri olarak ele alınmalıdır.

Araştırmada geliştirilen Yerel Demokratik Temsilin Dönüşüm Modeli (YDTDM) ise PERA yaklaşımının görgül çözümleme aracını oluşturmaktadır. Model, soruşturma, tutuklama, görevden uzaklaştırma, belediye başkan vekili seçimi, belediye meclisinin siyasal bileşimindeki değişimler ve belediye yönetiminin siyasal bileşimindeki dönüşüm gibi süreçleri tek tek hukuksal işlemler olarak değil, seçim sonrası temsil ilişkisini etkileyebilen birbirine bağlı kurumsal mekanizmalar olarak incelemektedir. Bu araştırma, Türkiye'nin kesin olarak yeni bir rejim tipine dönüştüğünü ileri sürmemektedir. Bunun yerine, Türkiye örneğinin mevcut rejim kuramlarının açıklama kapasitesini zorlayan yeni görgül bulgular sunduğunu ve bu nedenle Seçim Sonrası Temsili Otoriterlik (PERA) yaklaşımının karşılaştırmalı siyaset yazınında tartışılmaya değer bir kuramsal öneri olduğunu savunmaktadır.

Gelecekte farklı ülkelerde yapılacak karşılaştırmalı çalışmalar seçim sonrasında demokratik temsilin kurumsal olarak yeniden yapılandırılmasına ilişkin benzer örüntülerin bulunup bulunmadığını ortaya koyacak ve böylece PERA yaklaşımının bağımsız bir rejim tipi, bir alt rejim kategorisi veya demokratik gerilemenin yeni bir evresi olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği daha sağlıklı biçimde sınanabilecektir.

Bu çalışma, demokratik gerileme yazınının odağını seçim süreçlerinden seçim sonrasında demokratik temsilin kurumsal sürekliliğine kaydırmayı öneren yeni bir araştırma programının başlangıcı niteliğindedir.

 

Kaynakça

 

Bermeo, N. (2016). On democratic backsliding. Journal of Democracy, 27(1), 5–19.

Bogaards, M. (2018). De-democratization in Hungary: Diffusely defective democracy. Democratization, 25(8), 1481–1499.

Bunce, V., ve Wolchik, S. (2011). Defeating authoritarian leaders in postcommunist countries. Cambridge University Press.

Coppedge, M. (2020). Varieties of Democracy: Measuring two centuries of political change. Cambridge University Press.

Ginsburg, T., ve Huq, A. Z. (2018). How to save a constitutional democracy. University of Chicago Press.

Ginsburg, T., ve Moustafa, T. (Eds.). (2008). Rule by law: The politics of courts in authoritarian regimes. Cambridge University Press.

Grzymala-Busse, A. (2007). Rebuilding Leviathan: Party competition and state exploitation in post-communist democracies. Cambridge University Press.

Hall, P. A. (1993). Policy paradigms, social learning, and the state. Comparative Politics, 25(3), 275–296.

Huq, A. Z., ve Ginsburg, T. (2018). How to lose a constitutional democracy. UCLA Law Review, 65, 78–169.

Landau, D. (2013). Abusive constitutionalism. UC Davis Law Review, 47(1), 189–260.

Levitsky, S., ve Loxton, J. (2013). Populism and competitive authoritarianism in the Andes. Democratization, 20(1), 107–136.

Levitsky, S., ve Way, L. A. (2010). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after the Cold War. Cambridge University Press.

Linz, J. J. (2000). Totalitarian and authoritarian regimes. Lynne Rienner.

Lührmann, A., ve Lindberg, S. I. (2019). A third wave of autocratization is here. Democratization, 26(7), 1095–1113.

Moustafa, T. (2007). The struggle for constitutional power: Law, politics, and economic development in Egypt. Cambridge University Press.

North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.

O'Donnell, G. (1994). Delegative democracy. Journal of Democracy, 5(1), 55–69.

O'Donnell, G., Schmitter, P. C., ve Whitehead, L. (Eds.). (1986). Transitions from authoritarian rule. Johns Hopkins University Press.

Pepinsky, T. B. (2020). The return of the single-party state. Annual Review of Political Science, 23, 1–20.

Przeworski, A. (1991). Democracy and the market. Cambridge University Press.

Ragin, C. C. (1987). The comparative method: Moving beyond qualitative and quantitative strategies. University of California Press.

Schedler, A. (2002). The menu of manipulation. Journal of Democracy, 13(2), 36–50.

Schedler, A. (2006). Electoral authoritarianism: The dynamics of unfree competition. Lynne Rienner.

Slater, D. (2010). Ordering power: Contentious politics and authoritarian Leviathans in Southeast Asia. Cambridge University Press.

Tilly, C. (2007). Democracy. Cambridge University Press.

Tomini, L. (2018). When democracies collapse: Assessing transitions to non-democratic regimes in the contemporary world. Routledge.

V-Dem Institute. (2025). Democracy Report 2025: 25 years of autocratization—Democracy trumped? University of Gothenburg.

Waldner, D., ve Lust, E. (2018). Unwelcome change: Coming to terms with democratic backsliding. Annual Review of Political Science, 21, 93–113.

Way, L. A. (2020). Pluralism by default: Weak autocrats and the rise of competitive politics. Johns Hopkins University Press.

Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Sage.

---

[1] Otokratik yasalcılık (veya yaygın kullanımıyla otokratik hukukçuluk (İngilizce “autocratic legalism”) demokratik yollarla seçilen liderlerin anayasal ve yasal reformları kullanarak liberal demokrasiyi ve denge ve denetleme mekanizmalarını içeriden çökertmesi sürecini tanımlayan bir siyaset bilimi terimidir. İlk olarak Javier Corrales tarafından ortaya atılan ve daha sonra sosyolog Kim Lane Scheppele tarafından kavramsallaştırılan bu strateji "hukuk eliyle hukukun üstünlüğünü ortadan kaldırmak" olarak özetlenebilir.