Türkiye–Avrupa Birliği İlişkilerinde Kilitlenmiş Denge: Sistem Değişimi Eşiği ve Akın Gürlek Üzerinden Yaptırım Tartışmaları

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

Öz

Bu çalışma, Türkiye–Avrupa Birliği ilişkilerini klasik bütünleşme yazınının öngördüğü doğrusal ilerleme modeli yerine “kilitlenmiş denge rejimi” kavramsallaştırması üzerinden çözümlemektedir. Çalışma, Türkiye–AB ilişkilerinin ekonomik karşılıklı bağımlılık ile siyasal koşulluluk mekanizmaları arasındaki yapısal gerilim nedeniyle ne tam üyelik yönünde ilerleyebildiğini ne de kopuş yönünde çözülmediğini savunmaktadır. Bu çerçevede “sistem değişimi eşiği” kavramı geliştirilerek, ilişkilerin dönüşüm kapasitesi yüzeysel, orta ve derin kurumsal değişim düzeyleri üzerinden sınıflandırılmaktadır. Ayrıca çalışma, Avrupa Birliği’nin yargı bağımsızlığına ilişkin değerlendirmelerinde gözlenen bireyselleşme eğilimini ve Akın Gürlek üzerinden gündeme gelen yaptırım tartışmalarını, normatif eleştiri ile siyasal egemenlik duyarlılıkları arasındaki gerilimin bir görünümü olarak ele almaktadır. Bulgular, Türkiye–AB ilişkilerinin yalnızca ekonomik veya teknik bir bütünleşme süreci değil, aynı zamanda meşruluk temelli normatif bir çatışma alanı olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Türkiye–Avrupa Birliği ilişkileri; kilitlenmiş denge; sistem değişimi; siyasal koşulluluk; karşılıklı bağımlılık; bireysel yaptırımlar; yargı bağımsızlığı; Avrupa Birliği genişleme siyasası

 

Abstract

This study analyzes Turkey–European Union relations through the conceptual framework of a “locked equilibrium regime,” departing from the linear integration model dominant in enlargement literature. It argues that the relationship is structurally constrained by the tension between economic interdependence and political conditionality, which prevents both full accession progress and complete breakdown. Within this framework, the study introduces the concept of a “threshold of systemic change,” classifying transformation dynamics into superficial, intermediate, and deep institutional levels. Furthermore, it examines the increasing personalization of judicial independence debates in EU assessments and the emerging sanctions discussions concerning Akın Gürlek as an expression of the tension between normative critique and state sovereignty sensitivities. The findings suggest that Turkey–EU relations constitute not only an economic or technical integration process but also a normatively contested field of legitimacy.

Keywords: Turkey–European Union relations; locked equilibrium; systemic change threshold; political conditionality; interdependence; individual sanctions; judicial independence; EU enlargement policy

GİRİŞ

Türkiye–Avrupa Birliği (AB) ilişkileri, klasik bütünleşme yazınının öngördüğü doğrusal ilerleme modelinden uzun süredir sapmış bir görünüm arz etmektedir. Adaylık statüsünün hukuksal olarak devam etmesine karşın ilişkiler ne tam üyeliğe doğru ilerlemekte ne de tamamen kopuş yönünde çözülmektedir. Bu durum ilişkilerin “donmuş ama kopmamış” bir yapıdan çok karşılıklı bağımlılıkların sürdürdüğü ancak siyasal uyumsuzlukların sınırladığı kilitlenmiş bir denge rejimi olarak değerlendirilmesini olanaklı kılmaktadır.

Bu kilitlenmenin temelinde iki karşıt devingen bulunmaktadır. Bir yanda ekonomik bütünleşme, göç yönetimi ve güvenlik gibi alanlarda Türkiye ile AB arasında derinleşmiş karşılıklı bağımlılık ilişkisi yer almakta ve diğer yanda ise demokratik ölçünler, hukuk devleti ilkesi ve kurumsal denge–denetim mekanizmalarına ilişkin siyasal koşulluluk çerçevesi bulunmaktadır. Bu iki devingenin eş zamanlı olarak işlemesi ilişkinin hem kopmasını hem de ileri doğru evrilmesini engelleyen yapısal bir sıkışma üretmektedir.

Bu çalışma, söz konusu sıkışmayı açıklamak için “sistem değişimi eşiği” kavramını merkeze almaktadır. Buna göre Türkiye–AB ilişkilerinde belirleyici değişken, lider değişimi ya da dönemsel siyasal gerilimler değil, siyasal sistemin kurumsal derinlik düzeyidir. Güçler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve temel haklar rejiminde ortaya çıkabilecek dönüşümlerin niteliği ilişkinin yeniden açılıp açılmayacağını belirleyen temel etmen olarak öne çıkmaktadır.

Son dönemde bu yapısal tartışma, yalnızca kurumsal düzeyde değil, aynı zamanda daha görünür ve kişiselleşmiş bir düzlemde de tartışılmaya başlanmıştır. Avrupa Parlamentosu (AP) raporlarında Türkiye’de yargı bağımsızlığına ilişkin eleştirilerin giderek somut aktörler üzerinden ifade edilmesi bu eğilimin önemli göstergelerinden biridir. Özellikle Akın Gürlek isminin yaptırım tartışmaları bağlamında gündeme gelmesi genel sistem eleştirisinin bireysel sorumluluk ve hesap verebilirlik tartışmalarına doğru evrildiğini göstermektedir.

Avrupa Parlamentosu (AP) Türkiye Raportörü Vladimir Prebilic'in T24 yazarı Cansu Çamlıbel'e verdiği mülakat Türkiye-AB ilişkilerinde büyük bir krize yol açtı. Mülakatta Prebilic, insan hakları ihlalleri nedeniyle Adalet Bakanı Akın Gürlek'in AB yaptırım listesine alınmasını önereceklerini duyurdu. Slovenyalı parlamenter Prebilic, insan hakları ve temel özgürlüklerin kasıtlı ihlallerinden (AİHM kararlarının uygulanmaması, kayyum atamaları ve siyasal davalar) Adalet Bakanı Akın Gürlek'i sorumlu tuttuklarını belirtti. Prebilic, mülakat öncesinde AK Partili yetkililerin kendilerinden Gürlek'in ismini metinden çıkarmalarını rica ettiğini, ancak bu ismin listeden çıkmasının yolunun AB değil, Türkiye'nin kendi atacağı demokratik adımlar olduğunu söyledi. Gürlek savlara sosyal medya üzerinden yanıt vererek, AP raporlarının siyasal öneri niteliğinde metinler olduğunu, bu adımların ulusal iradeye ve devletin egemenlik haklarına yönelmiş beyhude bir çaba olduğunu ifade etti. AKP Sözcüsü Ömer Çelik de karara çok sert tepki göstererek, AP'yi "siyasi yobazlık" ile suçladı ve Türkiye Cumhuriyeti Kabinesini hedef almanın kimsenin haddi olmadığını belirtti.

Bu bağlamda çalışma, Türkiye–AB ilişkilerindeki yapısal kilitlenmeyi iki düzlemde çözümlemektedir: birincisi sistemsel düzeyde karşılıklı bağımlılık ve siyasal koşulluluk arasındaki gerilim ve ikincisi ise yargı bağımsızlığı tartışmalarının kişiselleşmesi üzerinden ortaya çıkan yeni meşruluk ve sorumluluk rejimi.

Amaç ve Hedefler

Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye–AB ilişkilerinde gözlenen yapısal kilitlenmeyi açıklamak ve bu kilitlenmenin olası kırılma koşullarını “sistem değişimi eşiği” kavramsallaştırması üzerinden çözümlemektir. Çalışma, ilişkilerin mevcut durumunu ne tam kopuş ne de ilerleyen bütünleşme olarak değil, karşılıklı bağımlılık ve siyasal koşulluluk arasındaki gerilimden beslenen bir kilitlenmiş denge rejimi olarak ele almaktadır. Bu çerçevede çalışma üç temel hedefe sahiptir.

Birinci hedef, Türkiye–AB ilişkilerinin mevcut yapısını ekonomik bütünleşme, güvenlik iş birliği ve göç yönetimi gibi alanlarda ortaya çıkan karşılıklı bağımlılık ilişkisi ile demokratik ölçünler ve hukuk devleti ölçütleri üzerinden işleyen siyasal koşulluluk mekanizması arasındaki gerilim temelinde çözümlemektir.

İkinci hedef, bu yapısal kilitlenmenin hangi koşullar altında çözülebileceğini tartışmak ve “sistem değişiminin derinliği” kavramı üzerinden olası dönüşüm senaryolarını sınıflandırmaktır. Bu kapsamda yüzeysel siyasal değişim ile kurumsal ve yapısal dönüşüm arasındaki farklar özellikle vurgulanmaktadır.

Üçüncü hedef ise, son dönemde yargı bağımsızlığı tartışmalarının giderek kişiselleşmesi olgusunu incelemektir. Bu bağlamda Akın Gürlek üzerinden yürütülen yaptırım tartışmaları genel kurumsal eleştirinin bireysel sorumluluk ve hesap verebilirlik düzlemine kaymasının bir örneği olarak ele alınmakta ve Türkiye–AB ilişkilerindeki meşruluk tartışmalarının yeni bir boyutu olarak değerlendirilmektedir.

Bu hedefler doğrultusunda çalışma, Türkiye–AB ilişkilerini yalnızca dış siyasa veya genişleme siyasası çerçevesinde değil, aynı zamanda kurumsal güven, siyasal meşruluk ve normatif düzen arasındaki etkileşim alanı olarak ele almaktadır.

Araştırma Soruları

Bu çalışma, Türkiye–AB ilişkilerinde gözlenen yapısal kilitlenmeyi ve bu kilitlenmenin olası kırılma koşullarını açıklamayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda aşağıdaki araştırma sorularına yanıt aranmaktadır:

Türkiye–AB ilişkilerinin mevcut yapısı hangi düzeyde “kilitlenmiş denge” olarak tanımlanabilir ve bu denge hangi kurumsal ve siyasal devingenler tarafından üretilmektedir?

Karşılıklı ekonomik bağımlılık ile siyasal koşulluluk mekanizmaları arasındaki gerilim, Türkiye–AB ilişkilerinin ilerleme kapasitesini nasıl sınırlamaktadır?

Türkiye–AB ilişkilerinde “sistem değişimi eşiği” hangi kurumsal dönüşüm düzeylerinde aşılabilir ve bu eşik nasıl sınıflandırılabilir (yüzeysel, orta ve derin dönüşüm)?

AB’nin Türkiye’ye yönelik değerlendirmelerinde yargı bağımsızlığı tartışmalarının bireyselleşmesi ne anlama gelmektedir ve bu eğilim kurumsal eleştiriden bireysel sorumluluk alanına bir kaymayı mı ifade etmektedir?

Akın Gürlek üzerinden yürütülen yaptırım tartışmaları Türkiye–AB ilişkilerinde normatif eleştiri ile siyasal egemenlik duyarlılıkları arasındaki gerilimi nasıl görünür kılmaktadır?

Yöntem

Bu çalışma, Türkiye–AB ilişkilerini açıklamak amacıyla niteliksel ve yorumlayıcı (interpretivist) bir çözümleme çerçevesi benimsemektedir. Araştırma, nicel veri sınamasına dayalı nedensel modelleme yerine, mevcut siyasal ve kurumsal gelişmelerin kavramsal olarak çözümlenmesine odaklanan kuramsal-çözümleyici bir yaklaşım kullanmaktadır.

Çalışmada kullanılan temel yöntem, süreç izleme (process tracing) ve söylem çözümlemesi unsurlarını birleştiren bir nitel değerlendirme yaklaşımıdır. Bu çerçevede Türkiye–AB ilişkilerinde ortaya çıkan kilitlenmiş denge, zaman içindeki kurumsal ve siyasal gelişmelerin ardışık olarak değerlendirilmesi [1]yoluyla çözümlenmektedir. Özellikle AB kurumlarının rapor dili, genişleme söylemi ve yargı bağımsızlığına ilişkin değerlendirmeleri söylemsel dönüşümün izlenmesi açısından temel veri alanını oluşturmaktadır.

Buna ek olarak çalışma, AP raporları ve kamuya açık siyasal açıklamalarda görülen yargı bağımsızlığı vurgularını, “kurumsal eleştiriden bireysel sorumluluğa geçiş” ekseni üzerinden çözümlemektedir. Bu bağlamda Akın Gürlek üzerinden yürütülen yaptırım tartışmaları, örnek olay (case illustration) niteliğinde ele alınmakta ve daha geniş sistem tartışmasının somut bir görünümü olarak değerlendirilmektedir.

Çözümleme, normatif bir değerlendirme üretmekten çok Türkiye–AB ilişkilerinde gözlenen yapısal kilitlenmenin nasıl üretildiğini ve hangi söylemsel ve kurumsal mekanizmalar üzerinden yeniden üretildiğini açıklamayı hedeflemektedir. Bu nedenle çalışma, açıklayıcı (explanatory) olduğu kadar yorumlayıcı (interpretive) bir karakter de taşımaktadır.

KURAMSAL VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Bu çalışma, Türkiye–AB ilişkilerini açıklamak için üç ana kuramsal yaklaşımı birleştiren hibrit bir çerçeve önermektedir: karşılıklı bağımlılık kuramı, AB genişleme/koşulluluk yazını ve normatif güç Avrupa yaklaşımı. Bu üç yaklaşım, ilişkilerin hem sürdürülebilirliğini hem de mevcut kilitlenme durumunu birlikte açıklama kapasitesine sahiptir.

Karşılıklı Bağımlılık ve Asimetrik İlişki Yapısı

Keohane ve Nye’ın karşılıklı bağımlılık kuramı uluslararası ilişkilerde devletler arasındaki ekonomik ve kurumsal bağların siyasal sonuçlar ürettiğini ileri sürer. Türkiye–AB ilişkileri bu bağlamda yüksek düzeyde asimetrik karşılıklı bağımlılık karakteri göstermektedir. Ticaret, göç yönetimi ve güvenlik alanlarında ortaya çıkan yoğun etkileşim taraflar arasında tamamen kopuşu yapısal olarak zorlaştırmaktadır. Ancak bu bağımlılık simetrik olmadığı için taraflar arasında eşit bir görüşme zemini üretmekte yetersiz kalmaktadır.

AB Koşulluluk Mekanizması ve Genişleme Kuramı

Schimmelfennig ve Moravcsik’in genişleme yazını AB’nin aday ülkelerle ilişkisini “koşullu üyelik” mantığı üzerinden açıklar. Bu yaklaşımda demokratikleşme, hukuk devleti ve temel haklar alanındaki reformlar üyelik sürecinin temel belirleyicileridir. Türkiye örneğinde ise bu koşulluluk mekanizması, zaman içinde ilerlemeci bir bütünleşme aracı olmaktan çıkarak sınırlayıcı bir çerçeveye dönüşmüştür. Bu dönüşüm, Türkiye–AB ilişkilerinde “ilerleme olanağı”nın zayıflaması ve bunun yerine seçici iş birliği alanlarının güçlenmesi sonucunu doğurmuştur.

Normatif Güç Avrupa ve Meşruluk Tartışmaları

Ian Manners’ın “Normative Power Europe” yaklaşımı AB’nin uluslararası sistemde normlar (demokrasi, hukuk devleti, insan hakları) aracılığıyla etkide bulunduğunu ileri sürer. Türkiye–AB ilişkilerinde bu normatif çerçeve, yalnızca teknik bir uyum seti değil, aynı zamanda siyasal meşruluğun tanımlanma biçimi durumuna gelmiştir. Bu bağlamda yargı bağımsızlığına ilişkin eleştiriler, yalnızca kurumsal bir eksiklik saptaması değil, aynı zamanda siyasal düzenin niteliğine ilişkin bir değerlendirme üretmektedir. Son dönemde bu eleştirilerin bireysel aktörler üzerinden ifade edilmesi normatif çerçevenin kurumsal düzeyden aktör düzeyine kaydığını göstermektedir.

Kavramsal Çerçeve: Kilitlenmiş Denge ve Sistem Değişimi Eşiği

Bu çalışma, mevcut yazına ek olarak iki temel kavram önermektedir:

Kilitlenmiş Denge Rejimi: Türkiye–AB ilişkilerinde ekonomik bağımlılık ile siyasal uyumsuzluğun eş zamanlı olarak var olması nedeniyle ortaya çıkan ne kopuş ne de ilerleme üreten yapısal durum.

Sistem Değişimi Eşiği: İlişkilerin niteliğini değiştiren temel kırılma noktasıdır. Bu eşik, yalnızca hükümet değişimi ile değil, güçler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve temel haklar rejiminde meydana gelen derin kurumsal dönüşümlerle aşılabilir.

Bu iki kavram birlikte ele alındığında, Türkiye–AB ilişkilerinin mevcut durumu durağan bir kriz değil, belirli koşullara bağlı olarak yeniden şekillenebilecek devingen fakat kilitlenmiş bir sistem olarak anlaşılmaktadır.

Bireysel Yaptırımlar ve Hesap Verebilirlik Mantığı

AB’nin dış siyasa araç seti son yıllarda yalnızca devletlere yönelik kurumsal baskı mekanizmalarıyla sınırlı kalmamış, aynı zamanda bireysel yaptırım rejimlerini de içerecek şekilde genişlemiştir. Özellikle Küresel İnsan Hakları Yaptırım Rejimi (EU Global Human Rights Sanctions Regime) devlet dışı aktörler kadar devlet görevlilerinin de bireysel sorumluluk temelinde hedef alınabilmesine olanak tanımaktadır.

Bu dönüşüm, uluslararası ilişkilerde klasik “devlet-merkezli sorumluluk” anlayışından, bireyselleştirilmiş hesap verebilirlik rejimine geçişi ifade etmektedir. Bu çerçevede yaptırımlar, yalnızca devlet siyasalarına karşı bir baskı aracı değil, aynı zamanda belirli kurumsal uygulamaların somut sorumlularını görünür kılma işlevi de görmektedir.

Türkiye–AB ilişkileri bağlamında bu gelişme, yargı bağımsızlığı tartışmalarının yalnızca sistem düzeyinde değil, aynı zamanda bireysel aktörler düzeyinde de ele alınmasına yol açmaktadır. Bu durum, kurumsal eleştirinin “genel ilke” düzeyinden çıkarak somut aktörler üzerinden sorumluluk atfedilen bir yapıya evrilmesi anlamına gelmektedir.

Bu bağlamda Akın Gürlek tartışması, bireysel yaptırım rejiminin Türkiye–AB ilişkilerindeki yansımalarına ilişkin önemli bir örnek oluşturmaktadır. Bu örnek, yargı bağımsızlığına ilişkin değerlendirmelerin giderek kişiselleşmesi ve hesap verebilirlik tartışmasının aktör düzeyine taşınması açısından kilitlenmiş denge rejiminin yeni bir boyutunu görünür kılmaktadır.

Bireysel Yaptırımlar: AB Hukuksal Çerçevesi ve Normatif Dönüşüm

AB’nin dış siyasa araç seti, son yıllarda yalnızca devletlere yönelik ekonomik ve diplomatik yaptırımlarla sınırlı kalmayıp, bireysel sorumluluğa dayalı yaptırım rejimlerini de içerecek şekilde genişlemiştir. Bu dönüşümün hukuksal temelini, özellikle AB’nin “Ortak Dış ve Güvenlik Siyasası” (Common Foreign and Security Policy, CFSP) kapsamında kabul edilen düzenlemeler oluşturmaktadır.

Bu bağlamda en önemli araçlardan biri, 2020 yılında yürürlüğe giren Avrupa Birliği Küresel İnsan Hakları Yaptırım Rejimi (EU Global Human Rights Sanctions Regime) olup, bu rejim Council Regulation (EU) 2020/1998 ve ilgili Konsey kararlarıyla kurumsallaştırılmıştır. Söz konusu mekanizma, ciddi insan hakları ihlallerinden sorumlu olduğu değerlendirilen devlet ve devlet dışı aktörlere karşı seyahat yasakları, mal varlığı dondurma, finansal işlem kısıtlamaları gibi bireyselleştirilmiş yaptırımlar uygulanmasına olanak tanımaktadır.

Bu hukuksal çerçeve, uluslararası ilişkilerde klasik “devlet sorumluluğu” anlayışından kısmi bir sapmayı temsil ederek, bireysel aktörlerin doğrudan sorumluluk alanına dahil edildiği bir yaptırım mimarisi üretmektedir. Böylece yaptırımlar yalnızca devlet davranışlarını değiştirmeyi hedefleyen bir dış siyasa aracı olmaktan çıkarak belirli kurumsal uygulamaların uygulayıcılarına yönelik hesap verebilirlik mekanizmasına dönüşmektedir.

Türkiye–AB ilişkileri bağlamında bu gelişme, yargı bağımsızlığı tartışmalarının yeni bir aşamaya geçtiğine işaret etmektedir. AP raporlarında ve AB kurumlarının değerlendirmelerinde, yargı sistemine ilişkin eleştirilerin giderek bireysel aktörler üzerinden somutlaştırılması, bu normatif dönüşümün söylemsel yansıması olarak değerlendirilebilir.

Bu çerçevede Akın Gürlek isminin yaptırım tartışmaları bağlamında gündeme gelmesi, yalnızca Türkiye’ye yönelik genel bir insan hakları eleştirisinin değil, aynı zamanda AB’nin geliştirdiği bireysel yaptırım rejiminin olası uygulama alanının Türkiye bağlamında görünür duruma gelmesinin bir örneği olarak okunabilir. Bu durum, Türkiye–AB ilişkilerinde kurumsal eleştiriden bireysel sorumluluk düzeyine geçiş eğilimini güçlendirmekte ve kilitlenmiş denge rejiminin normatif boyutunu derinleştirmektedir.

Kurumsal Yetki Dağılımı: AP’nun Rolü ve Yaptırım Sürecinin Oluşumu

AB’nin yaptırım rejimi ve dış siyasa karar alma mekanizması kurumsal olarak çok katmanlı bir yapı üzerine kuruludur. Bu çerçevede AP hukuksal olarak yasama sürecinde doğrudan karar alıcı bir organ olmaktan çok ağırlıklı olarak danışma ve siyasal yönlendirme işlevi gören bir kurum niteliğindedir.

Bununla birlikte AP’nun rolü yalnızca simgesel değildir. AP tarafından kabul edilen raporlar, karar taslakları ve siyasal öneriler hukuksal bağlayıcılığı olmamasına karşın AB’nin dış siyasa gündemini şekillendiren güçlü siyasal sinyaller üretmektedir. Bu nedenle AP kararları, özellikle insan hakları ve hukuk devleti gibi normatif alanlarda, AB’nin genel siyasal yönelimini etkileyen önemli bir “gündem belirleyici” işlev görmektedir.

AB’de yaptırım kararlarının kesin olarak alınması ise esas itibarıyla AB Konseyi tarafından, genellikle oybirliği veya nitelikli çoğunluk süreçleri çerçevesinde gerçekleştirilir. Avrupa Komisyonu (AK) ise siyasa önerileri ve hukuksal çerçeve hazırlığı bakımından yürütücü rol üstlenmektedir. Bu kurumsal yapı içinde AP doğrudan yaptırım kararı almamakla birlikte, Konsey kararlarının siyasal meşruluk zeminini etkileyen bir baskı ve yönlendirme aktörü olarak işlev görmektedir.

Bu nedenle, AP’sunda belirli kişi veya kurumlara yönelik yaptırım önerilerinin yer alması, hukuksal olarak bağlayıcı bir sonuç doğurmasa da AB içinde karar alma sürecinin siyasal yönünü etkileyebilecek bir ön-aşama sinyali (pre-decisional signal) olarak değerlendirilmektedir. Bu sinyaller, özellikle üye devletlerin dış siyasa tavırlarını şekillendirmede ve Konsey düzeyinde oluşacak uzlaşının sınırlarını belirlemede etkili olabilmektedir.

Türkiye–AB ilişkileri bağlamında bu durum, AP’sunda yargı bağımsızlığı ve insan haklarına ilişkin sertleşen söylemin Konsey düzeyinde alınabilecek olası yaptırım kararlarının siyasal zeminini hazırlayan bir unsur olarak işlev görebileceğini göstermektedir. Bu bağlamda Akın Gürlek örneği etrafında tartışılan yaptırım olasılığı yalnızca hukuksal bir süreç değil, aynı zamanda AB içindeki kurumsal aktörler arasında dağılan yetki ve etki alanlarının etkileşimi sonucunda ortaya çıkan çok katmanlı bir siyasal süreç olarak değerlendirilmelidir.

ÇÖZÜMLEME

Türkiye–AB İlişkilerinde Kilitlenmiş Denge Rejimi: Yapısal Dinamikler ve Yeni Gerilim Alanları

Türkiye–AB ilişkilerinin mevcut görünümü, klasik genişleme yazınının öngördüğü doğrusal yakınsama modelinden belirgin biçimde ayrılmaktadır. Hukuksal olarak adaylık statüsünün korunmasına karşın tam üyelik bakış açısının zayıflaması ve buna karşılık ekonomik ve stratejik iş birliğinin sürmesi ilişkinin farklı bir denge yapısına dönüştüğünü göstermektedir. Bu çalışma, söz konusu yapıyı “kilitlenmiş denge rejimi” olarak kavramsallaştırmaktadır. Bu rejim, taraflardan hiçbirinin ilişkiden vazgeçemediği ancak mevcut siyasal koşullar altında ilişkileri ileri taşıyacak ortak zemini de oluşturamadığı bir ara durumu ifade etmektedir. Bu dengeyi üreten üç temel unsur bulunmaktadır.

Karşılıklı Stratejik Bağımlılık ve Kopuşun Maliyetleri

Türkiye ile AB arasındaki ekonomik ve jeopolitik bağlar tarafların ilişkileri tamamen sonlandırmasını maliyetli duruma getirmektedir. Türkiye açısından Avrupa pazarı, yatırım akışları, finansal bütünleşme ve ekonomik öngörülebilirlik temel öneme sahiptir. AB açısından ise göç yönetimi, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz güvenliği, enerji arz güvenliği ve ulaştırma ve ticaret koridorları Türkiye’yi vazgeçilebilir bir ortak olmaktan çıkarmaktadır. Bu nedenle taraflar arasında tam üyelik bakış açısının zayıflaması otomatik olarak kopuş üretmemektedir.

Siyasal Koşulluluk ve Sistem Tartışması

Buna karşılık AB’nin genişleme siyasası yalnızca ekonomik bütünleşme üzerine kurulu değildir. Demokratik yönetişim, hukuk devleti, temel hak ve özgürlükler ile kurumsal denge–denetim mekanizmaları üyelik sürecinin temel unsurlarını oluşturmaktadır. Bu noktada son yıllarda ortaya çıkan temel dönüşüm, eleştirilerin yalnızca teknik reform eksikliği üzerinden değil, giderek siyasal sistemin niteliği üzerinden kurulmaya başlamasıdır. Böylece tartışma reform eksikliği, uygulama sorunları ve görüşme başlıkları düzeyinden çıkarak kurumsal tasarım, güç yoğunlaşması, yargı bağımsızlığı ve rejim niteliği gibi daha yapısal alanlara taşınmıştır. Bu dönüşümün önemli sonucu Türkiye–AB ilişkilerinde sistem değişiminin giderek daha merkezi bir değişken durumuna gelmesidir.

Üyelikten Koşullu Ortaklığa Geçiş Eğilimi

Mevcut eğilim, tarafların açık biçimde ilan etmese de yeni bir ilişki modeli üretmeye başladığını göstermektedir. Bu model ekonomik yakınlaşmayı koruyan, güvenlik iş birliğini sürdüren ancak tam üyelik beklentisini erteleyen bir “koşullu stratejik ortaklık” görünümü taşımaktadır. Ancak bu model kendi içinde kalıcı bir çözüm üretmemektedir. Çünkü Türkiye açısından stratejik önem zamanla siyasal temsil talebini güçlendirmekte ve AB açısından ise yüksek bütünleşme, kurumsal uyum beklentisini yeniden gündeme taşımaktadır. Bu nedenle mevcut yapı durağan bir denge değil, sürekli gerilim üreten bir denge biçimidir.

Karşılıklı Ekonomik Bağımlılık ile Siyasal Koşulluluk Mekanizmaları Arasındaki Gerilim, Türkiye–AB İlişkilerinin İlerleme Kapasitesini Nasıl Sınırlamaktadır?

Bu çalışmanın ilk araştırma sorusu Türkiye–AB ilişkilerinde karşılıklı ekonomik bağımlılık ile siyasal koşulluluk mekanizmaları arasındaki gerilimin ilişkilerin ilerleme kapasitesini nasıl etkilediğini incelemektedir. Çözümleme göstermektedir ki Türkiye–AB ilişkilerindeki temel sorun, taraflar arasında bağların zayıf olması değil, aksine ekonomik ve stratejik bağların yüksek düzeyde korunmasına karşın siyasal ve kurumsal yakınsamanın aynı ölçüde gerçekleşmemesidir. Bu durum ilişkiyi ileri taşıyan değil, mevcut durumda tutan bir denge üretmektedir. Ekonomik bağımlılık boyutunda Türkiye ile AB arasında yoğun bir karşılıklı etkileşim bulunmaktadır. Ticaret hacmi, yatırım ilişkileri, üretim ağları, ulaştırma koridorları, göç yönetimi ve güvenlik iş birliği tarafların birbirinden tamamen uzaklaşmasını maliyetli duruma getirmektedir. Bu nedenle tarafların ilişkileri sonlandırmak yerine sürdürme yönünde güçlü nedenleri bulunmaktadır. Buna karşılık AB’nin genişleme mantığı ekonomik yakınlaşmayı tek başına yeterli görmemektedir. Birliğin siyasal koşulluluk mekanizması hukuk devleti, güçler ayrılığı, yargı bağımsızlığı, temel hak ve özgürlükler ile kurumsal öngörülebilirlik gibi normatif ölçütlere dayanmaktadır. Dolayısıyla ekonomik bütünleşmenin derinleşmesi siyasal uyumun otomatik olarak gerçekleşmesini sağlamamaktadır. Bu noktada yapısal gerilim ortaya çıkmaktadır. Karşılıklı bağımlılık ilişkilerin kopmasını engellerken, siyasal koşulluluk ilişkilerin ilerlemesini sınırlandırmaktadır. Sonuçta taraflar arasında paradoksal bir yapı oluşmaktadır: ekonomik olarak birbirine gereksinme duyan ancak siyasal olarak birbirine yaklaşamayan iki aktör. Bu gerilim aynı zamanda tarafların tercihlerini yeniden şekillendirmektedir. AB açısından tam üyelik yerine seçici iş birliği ve koşullu ortaklık seçenekleri daha uygulanabilir duruma gelirken Türkiye açısından ekonomik bütünleşmenin sürdürülmesi ile siyasal özerkliğin korunması arasında bir denge arayışı öne çıkmaktadır. Dolayısıyla mevcut durumda ekonomik bağımlılık bütünleşmeyi derinleştiren değil, ilişkiyi kararlı fakat sınırlı bir düzeyde tutan bir mekanizma işlevi görmektedir. Siyasal koşulluluk ise dönüşüm üretici kapasitesini korusa da üyelik bakış açısının zayıflaması nedeniyle uygulama gücünü kısmen kaybetmektedir. Sonuç olarak Türkiye–AB ilişkilerinin ilerleme kapasitesi, ekonomik karşılıklı bağımlılık ile siyasal koşulluluk arasındaki yapısal uyumsuzluk nedeniyle sınırlandırılmaktadır. Bu nedenle ilişkinin yeniden açılması ekonomik yakınlaşmanın artmasından çok siyasal ve kurumsal yakınsama düzeyinin değişmesine bağlı görünmektedir.

Türkiye–AB İlişkilerinde “Sistem Değişimi Eşiği” Hangi Kurumsal Dönüşüm Düzeylerinde Aşılabilir ve Bu Eşik Nasıl Sınıflandırılabilir?

Bu çalışmanın ikinci araştırma sorusu, Türkiye–AB ilişkilerinde sistem değişiminin hangi koşullarda dönüştürücü etki yaratabileceğini ve bu dönüşümün nasıl sınıflandırılabileceğini incelemektedir. Çalışmanın temel bulgusu Türkiye–AB ilişkilerinde belirleyici değişkenin hükümet değişikliği ya da dönemsel diplomatik normalleşme değil, kurumsal dönüşümün derinlik düzeyi olduğudur. Bu nedenle sistem değişimi tekil bir olay değil, farklı eşiklerden oluşan kademeli bir dönüşüm süreci olarak ele alınmalıdır. Bu çalışma sistem değişimi eşiğini üç düzeyde sınıflandırmaktadır:

Yüzeysel Dönüşüm: Siyasal Normalleşme Eşiği

Birinci düzey, siyasal aktör değişimini ve yönetim tarzındaki sınırlı dönüşümü ifade etmektedir. Bu düzeyde hükümet değişebilir, siyasal söylem yumuşayabilir, dış siyasa dili yeniden dengelenebilir ve AB ile diplomatik ilişkiler yoğunlaşabilir. Ancak kurumsal yapı büyük ölçüde korunur. Bu senaryoda AB’nin olası tepkisi siyasal diyaloğun yeniden canlandırılması, teknik görüşme kanallarının açılması ve ekonomik iş birliğinin güçlendirilmesi olacaktır. Bununla birlikte tam üyelik bakımından esaslı ilerleme beklenmez. Çünkü AB açısından siyasal irade tek başına yeterli değil, kurumsal güven üretimi de gereklidir.

Orta Düzey Dönüşüm: Kurumsal Restorasyon Eşiği

İkinci düzey, sistemin temel mimarisi korunurken kurumsal denge mekanizmalarının yeniden güçlendirilmesini ifade etmektedir. Bu düzeyde yargısal bağımsızlığı artıran düzenlemeler, denetim kurumlarının güçlendirilmesi, yasama–yürütme ilişkilerinin yeniden dengelenmesi, temel hak koruma ölçünlerinin yükseltilmesi ve yönetsel öngörülebilirliğin artırılması gibi adımlar ortaya çıkar. Bu eşik aşıldığında AB açısından güven yeniden üretilebilir. Bu senaryoda üyelik sorunu yeniden siyasal anlam kazanabilir, ekonomik bütünleşme derinleşebilir ve kurumsal iş birliği genişleyebilir. Ancak bu aşama geri döndürülebilir olarak da görülebilir.

Derin Dönüşüm: Sistemsel Yakınsama Eşiği

Üçüncü düzey, yalnızca reform değil, kurumsal düzenin yeniden yapılandırılması anlamına gelmektedir. Bu düzeyde güçler ayrılığı kalıcı biçimde yeniden kurulur, yargı bağımsızlığı kurumsal güvence altına alınır, temel haklar alanında süreklilik oluşur, siyasal yarışma öngörülebilir duruma gelir ve kamu gücünün kullanımında hesap verebilirlik güçlenir. Bu eşik, Türkiye–AB ilişkilerinde niteliksel dönüşüm yaratabilecek tek düzeydir. AB açısından bu senaryo üyelik bakış açısının yeniden gerçekçi duruma gelmesi, genişleme mantığının yeniden işlerlik kazanması ve ilişkilerin stratejik ortaklıktan üyelik yönüne evrilmesi sonuçlarını doğurabilir.

Değerlendirme

Bu sınıflandırma göstermektedir ki sistem değişimi ile hükümet değişimi aynı olgu değildir. Türkiye–AB ilişkilerinde belirleyici olan, siyasal iktidarın kim olduğu değil, siyasal sistemin ne ölçüde kurumsal güven, öngörülebilirlik ve denetlenebilirlik ürettiğidir. Dolayısıyla sistem değişimi eşiği, bir seçim sonucuyla değil, dönüşümün kurumsal derinliğiyle aşılmaktadır.

AB’nin Türkiye’ye Yönelik Değerlendirmelerinde Yargı Bağımsızlığı Tartışmalarının Bireyselleşmesi Ne Anlama Gelmektedir ve Bu Eğilim Kurumsal Eleştiriden Bireysel Sorumluluk Alanına Bir Kaymayı mı İfade Etmektedir?

Bu çalışmanın üçüncü araştırma sorusu, AB’nin Türkiye’ye yönelik değerlendirmelerinde yargı bağımsızlığı tartışmalarının neden giderek bireysel aktörler üzerinden görünür duruma geldiğini ve bu dönüşümün kurumsal eleştiri ile bireysel sorumluluk arasındaki ilişkiyi nasıl yeniden tanımladığını incelemektedir. Çözümleme göstermektedir ki son dönemde AB’nin Türkiye değerlendirmelerinde ortaya çıkan dönüşüm yalnızca söylemsel bir sertleşmeyi değil, aynı zamanda hesap verebilirlik anlayışında meydana gelen daha geniş bir değişimi yansıtmaktadır. Bu değişim, kurumsal işleyişe yönelik genel eleştirilerin belirli uygulayıcı aktörler üzerinden somutlaştırılması eğilimi olarak tanımlanabilir. Klasik genişleme ve koşulluluk yaklaşımında AB ağırlıklı olarak anayasal düzenlemeler, mevzuat uyumu, kurumsal kapasite ve yargı sisteminin genel işleyişi üzerinden değerlendirme üretmekteydi. Ancak son dönemde özellikle hukuk devleti ve temel haklar alanında eleştirilerin belirli karar süreçleri ve görünür aktörler üzerinden ifade edilmeye başlandığı görülmektedir. Bu durum, AB’nin değerlendirme uygulamalarında kurumsal düzey ile uygulayıcı düzey arasında daha doğrudan ilişki kurulmasına işaret etmektedir. Bununla birlikte bu dönüşüm, bireysel sorumluluğun kurumsal sorumluluğun yerine geçtiği anlamına gelmemektedir. AB’nin yaklaşımı daha çok, kurumsal sorunların belirli uygulama alışkanlıkları ve karar mekanizmaları üzerinden görünür duruma geldiği varsayımına dayanmaktadır. Bu nedenle ortaya çıkan yeni yaklaşım “kurum yerine birey” mantığı değil, “kurumun aktörler üzerinden okunması” mantığı olarak değerlendirilebilir. Türkiye açısından ise bu dönüşüm farklı bir siyasal anlam üretmektedir. Kurumsal düzeydeki eleştirilerin belirli isimlerle ilişkilendirilmesi, çoğu zaman yalnızca hukuk devleti tartışması olarak değil aynı zamanda iç egemenlik alanına yönelik siyasal müdahale algısı da doğurabilmektedir. Bu nedenle aynı olgu iki farklı çerçevede yorumlanabilmektedir: Birinci yaklaşım, bunu uluslararası hesap verebilirlik mekanizmalarının doğal gelişimi olarak görmektedir. İkinci yaklaşım ise bunu ulusal yargı düzeninin dış siyasal değerlendirmeler yoluyla kişiselleştirilmesi ve siyasallaştırılması olarak değerlendirmektedir. Bu çerçevede Akın Gürlek etrafında oluşan yaptırım tartışmaları tek başına bireysel bir sorun olarak değil, AB’nin normatif koşulluluk anlayışının yeni sınırlarını görünür kılan bir örnek olarak ele alınmalıdır. Dolayısıyla Türkiye–AB ilişkilerinde yargı bağımsızlığı tartışmalarının bireyselleşmesi, kurumsal eleştirinin tamamen terk edilmesini değil, kurumsal değerlendirmelerin giderek bireysel hesap verebilirlik araçlarıyla desteklenmesini ifade etmektedir. Bu dönüşüm aynı zamanda AB’nin normatif gücü ile ulusal egemenlik duyarlılıkları arasındaki gerilimin daha görünür duruma geldiği yeni bir ilişki evresine işaret etmektedir.

Akın Gürlek Üzerinden Yürütülen Yaptırım Tartışmaları Türkiye–AB İlişkilerinde Normatif Eleştiri ile Siyasal Egemenlik Duyarlılıkları Arasındaki Gerilimi Nasıl Görünür Kılmaktadır?

Bu çalışmanın dördüncü araştırma sorusu, Akın Gürlek üzerinden gündeme gelen yaptırım tartışmalarının Türkiye–AB ilişkilerinde ortaya çıkardığı normatif ve siyasal gerilimleri incelemektedir. Çözümleme göstermektedir ki söz konusu tartışma yalnızca belirli bir kişiye ilişkin bir değerlendirme değildir ve AB’nin normatif koşulluluk yaklaşımı ile Türkiye’nin egemenlik ve siyasal özerklik anlayışının karşı karşıya geldiği daha geniş bir çatışma alanının görünür duruma gelmesidir. AB açısından bakıldığında hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı alanındaki değerlendirmeler, aday ülkelerin üyelik kapasitesinin ölçülmesine ilişkin normatif çerçevenin bir parçası olarak görülmektedir. Bu yaklaşım içinde bireysel yaptırım tartışmaları, kurumsal uygulamaların yalnızca soyut sistem sorunları üzerinden değil, belirli karar süreçleri ve uygulayıcı aktörler üzerinden de değerlendirilebileceği anlayışına dayanmaktadır. Bu bakış açısına göre bireysel sorumluluk vurgusu, ulusal egemenliğe müdahale değil, kurumsal hesap verebilirliğin güçlendirilmesine yönelik normatif bir araç olarak meşrulaştırılmaktadır. Türkiye açısından ise aynı süreç farklı bir anlam üretmektedir. Özellikle yargı mensupları veya devlet görevlileri üzerinden yürütülen dış kaynaklı yaptırım tartışmaları yalnızca insan hakları ya da hukuk devleti değerlendirmesi olarak değil, aynı zamanda devletin egemen karar alanına yönelik siyasal konumlanma girişimi olarak algılanabilmektedir. Bu nedenle tartışmanın merkezinde yalnızca “yargı bağımsızlığı” değil, aynı zamanda şu soru yer almaktadır: Uluslararası normatif değerlendirme hangi noktada meşru denetim olmaktan çıkar ve iç siyasal alanı etkileyen dışsal baskı mekanizmasına dönüşür? Bu soru, Türkiye–AB ilişkilerinde uzun süredir var olan ancak son dönemde daha görünür duruma gelen temel gerilimi ortaya çıkarmaktadır. Bir tarafta AB’nin normatif güç anlayışı bulunmaktadır. Bu anlayış, üyelik sürecini yalnızca teknik uyum değil, siyasal ve kurumsal yakınsama süreci olarak görmektedir. Diğer tarafta ise Türkiye’nin devlet kapasitesi, demokratik meşruluk ve ulusal egemenlik kavrayışı bulunmaktadır. Bu yaklaşım, kurumsal dönüşüm taleplerinin dış müdahale sınırını aşmaması gerektiğini savunmaktadır. Akın Gürlek etrafında şekillenen yaptırım tartışmaları bu iki yaklaşım arasındaki gerilimin somutlaştığı bir örnek niteliği taşımaktadır. Dolayısıyla burada ortaya çıkan sorun tek başına bir yaptırım uygulanıp uygulanmaması değildir. Asıl sorun, AB’nin normatif etki kapasitesinin sınırlarının nerede başladığı ve Türkiye’nin egemenlik duyarlılıklarının bu etkiye hangi noktada direnç ürettiğidir. Bu çerçevede bireysel yaptırım tartışmaları Türkiye–AB ilişkilerindeki mevcut kilitlenmiş denge rejiminin yalnızca kurumsal değil, aynı zamanda meşruluk temelli bir gerilim alanı ürettiğini göstermektedir.

Örnek Olay: Akın Gürlek Üzerinden Yaptırım Tartışması ve AB Normatif Güç Mekanizmasının İşleyişi

Bu bölüm, Türkiye–AB ilişkilerinde yargı bağımsızlığı tartışmalarının bireyselleşmesini somutlaştırmak amacıyla Akın Gürlek etrafında şekillenen yaptırım tartışmasını bir örnek olay çözümlemesi olarak ele almaktadır. Bu vaka, AB’nin normatif güç araçlarının nasıl çalıştığını, hangi kurumsal kanallar üzerinden siyasal etki ürettiğini ve bu etkinin Türkiye tarafından nasıl algılandığını anlamak açısından önemli bir örnek sunmaktadır.

Olayın Kurumsal Bağlamı

AB’nin Türkiye’ye yönelik eleştirileri uzun süredir yargı bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü ve temel haklar alanında yoğunlaşmaktadır. Bu eleştiriler başlangıçta genel kurumsal işleyişe odaklanırken son dönemde bazı değerlendirme metinlerinde ve siyasal tartışmalarda daha somut aktörlere referans veren bir söylem biçimi gözlenmektedir. Bu dönüşüm, AB’nin genişleme ve dış ilişkiler siyasasında iki katmanlı bir mekanizmaya işaret etmektedir: normatif değerlendirme (hukuk devleti ölçütleri) ve siyasal sinyal üretimi (raporlar, taslak öneriler, Parlamento kararları).

AB Kurumsal Süreci ve Sinyal Üretimi

Olay bağlamında dikkat edilmesi gereken temel unsur, AB içinde yaptırım kararlarının tek bir kurum tarafından değil, çok katmanlı bir yapı tarafından üretilmesidir. Bu yapı içinde Avrupa Komisyonu siyasa önerisi ve teknik değerlendirme üretir, AP bağlayıcı olmayan ancak yüksek siyasal ağırlığa sahip rapor ve kararlarla gündem belirler ve AB Konseyi ise yaptırımların hukuksal olarak son karar organıdır. Bu çerçevede AP düzeyinde ortaya çıkan bireyselleşmiş eleştiriler, hukuksal olarak bağlayıcı olmamakla birlikte, Konsey kararlarını etkileyebilecek bir ön-siyasal sinyal (pre-decisional political signal) işlevi görmektedir. Akın Gürlek etrafındaki tartışma da bu sinyal üretim mekanizması içinde değerlendirilmelidir.

Bireyselleşme Mekanizması: Kurumsal Eleştiriden Aktöre Geçiş

Gürlek vakasında gözlenen temel dönüşüm, eleştirinin nesnesinin değişmesidir. Klasik AB yaklaşımında eleştiri “yargı sistemi”, “kurumsal bağımsızlık” ve “hukuki çerçeve” üzerinden yapılırken bu olayda tartışma giderek belirli yargı aktörlerinin karar alış biçemlerine odaklanmaktadır. Bu durum üç aşamalı bir mekanizma üretmektedir:

Kurumsal tanılama: yargı bağımsızlığında yapısal sorunlar

Uygulama düzeyi görünürlük: belirli kararların eleştirilmesi

Aktör düzeyi kişiselleşme: sorumluluğun bireyler üzerinden tartışılması

Bu geçiş, AB’nin normatif güç kapasitesinin “kurumsal soyutlama” düzeyinden “aktör görünürlüğü” düzeyine kaydığını göstermektedir.

Türkiye Açısından Algı Çerçevesi: Egemenlik ve Siyasallaşma

Türkiye açısından aynı süreç farklı bir anlam üretmektedir. Bireysel aktörlerin isimlendirilmesi veya yaptırım tartışmalarına dahil edilmesi yalnızca teknik bir hukuk devleti değerlendirmesi olarak değil, yargı bağımsızlığı üzerinden siyasal egemenlik alanına müdahale olarak algılanabilmektedir. Bu algı farkı, Türkiye–AB ilişkilerinde yapısal bir “yorum asimetrisi” üretmektedir: AB bunu normatif hesap verebilirlik olarak çerçevelerken, Türkiye bunu siyasal alanın dışarıdan kişiselleştirilmesi olarak yorumlayabilmektedir.

Olayın Sistemsel Sonucu

Akın Gürlek üzerinden şekillenen yaptırım tartışması tekil bir olaydan ziyade Türkiye–AB ilişkilerinde daha geniş bir dönüşümün göstergesidir. Bu dönüşüm üç sonuç üretmektedir: Yargı bağımsızlığı tartışmaları kurumsal düzeyden aktör düzeyine taşınmaktadır. AB’nin normatif güç araçları daha görünür ve doğrudan algılanabilir duruma gelmektedir. Türkiye–AB ilişkilerinde “hukuksal eleştiri” ile “siyasal egemenlik duyarlılığı” arasındaki gerilim derinleşmektedir. Bu nedenle Gürlek olayı kilitlenmiş denge rejimi içinde yalnızca bir örnek değil, aynı zamanda normatif çatışmanın yoğunlaştığı bir kırılma noktası olarak değerlendirilmektedir.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu çalışma, Türkiye–AB ilişkilerini “ilerleyen bütünleşme” veya “geri döndürülemez kopuş” ikiliği üzerinden değil, daha yapısal bir çerçevede kilitlenmiş denge rejimi olarak çözümlemiştir. Elde edilen bulgular ilişkinin ekonomik karşılıklı bağımlılık ile siyasal koşulluluk arasındaki gerilim tarafından şekillendiğini ve bu gerilimin hem kopuşu hem de tam bütünleşmeyi engelleyen bir yapı ürettiğini göstermektedir.

Çözümleme, ekonomik bütünleşmenin yüksek düzeyde devam etmesine karşın siyasal ve kurumsal yakınsamanın aynı ölçüde gerçekleşmediğini ortaya koymaktadır. Bu asimetrik yapı, ilişkileri dinamik bir ilerleme sürecinden çok sürekli gerilim üreten fakat kararlılığı koruyan bir denge durumuna taşımaktadır.

Çalışmanın temel katkılarından biri, bu kilitlenmiş yapının çözümünü “lider değişimi” veya “dönemsel diplomatik yumuşama” gibi yüzeysel etmenlerde değil, sistem değişiminin derinlik düzeyinde aramasıdır. Buna göre Türkiye–AB ilişkilerinde belirleyici eşik siyasal söylem değişiklikleri değil, güçler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve temel haklar rejiminde gerçekleşebilecek kurumsal dönüşümlerdir.

Bu çerçevede önerilen üç düzeyli sınıflandırma (yüzeysel, orta ve derin dönüşüm) ilişkilerin geleceğine ilişkin çözümleyici bir okuma olanağı sunmaktadır. Bulgular, yalnızca yüzeysel veya orta düzey reformların ilişkinin temel yapısını değiştirmeye yetmeyeceğini, niteliksel bir dönüşüm için derin kurumsal yeniden yapılanmanın gerekli olduğunu göstermektedir.

Çalışmanın bir diğer önemli bulgusu, Türkiye–AB ilişkilerinde yargı bağımsızlığı tartışmalarının giderek bireyselleşmiş bir söylem yapısına evrilmesidir. Akın Gürlek üzerinden yürütülen yaptırım tartışmaları, bu dönüşümün somut bir örneği olarak değerlendirilmiştir. Bu gelişme, AB’nin normatif değerlendirme kapasitesinin yalnızca kurumsal düzeyde değil, aynı zamanda bireysel aktörler üzerinden de görünür duruma geldiğini göstermektedir.

Ancak bu durum aynı zamanda önemli bir gerilim üretmektedir. AB açısından bireysel sorumluluk ve hesap verebilirlik vurgusu, normatif güç yaklaşımının doğal bir uzantısı olarak görülürken Türkiye açısından bu eğilim egemenlik alanına yönelik siyasal bir müdahale olarak algılanabilmektedir. Bu ikili algı Türkiye–AB ilişkilerinde yalnızca teknik değil, aynı zamanda meşruluk temelli bir çatışma alanı yaratmaktadır. Akın Gürlek üzerinden yürütülen yaptırım tartışması, Türkiye–AB ilişkilerinde gözlenen yapısal dönüşümün mikro düzeyde yoğunlaşmış bir yansıması olarak değerlendirildiğinde, kilitlenmiş denge rejiminin normatif boyutunu görünür kılmaktadır. Bu olay, AB’nin normatif güç kapasitesinin yalnızca kurumsal reform talepleri üzerinden değil, giderek bireysel sorumluluk atfı üzerinden de işlediğini ve buna karşılık Türkiye’de ise bu tür değerlendirmelerin egemenlik alanına yönelik siyasal bir müdahale olarak algılandığını göstermektedir. Bu zıt okuma biçimleri, karşılıklı bağımlılık ile siyasal koşulluluk arasındaki yapısal gerilimi yalnızca teknik bir uyumsuzluk olmaktan çıkararak, meşruluk temelli bir çatışma alanına dönüştürmektedir. Dolayısıyla Gürlek olayı Türkiye–AB ilişkilerinde sistem değişimi eşiğinin yalnızca kurumsal reformlarla değil, aynı zamanda normların nasıl üretildiği ve hangi düzeyde meşrulaştırıldığı sorusuyla da doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır; bu nedenle olay çalışmanın genel kuramsal çerçevesinde kilitlenmiş denge rejiminin en yoğunlaştığı örneklerden biri olarak bağlayıcı bir işlev görmektedir.

Sonuç olarak Türkiye–AB ilişkileri, ne tamamen çözülebilir bir bütünleşme süreci ne de tamamen kopmuş bir ilişki biçimidir. Aksine, karşılıklı bağımlılık ve normatif koşulluluk arasındaki gerilim tarafından sürekli yeniden üretilen kilitlenmiş bir denge rejimi niteliği taşımaktadır. Bu dengeyi dönüştürebilecek temel unsur, ekonomik bağların düzeyi değil, siyasal sistemin kurumsal derinliğinde gerçekleşecek dönüşümün niteliğidir. Bu nedenle ilişkinin geleceği, kısa vadeli diplomatik dalgalanmalardan çok uzun vadeli sistemsel değişim kapasitesine bağlıdır.

 

Kaynakça

 

 

Börzel, T. A., ve Risse, T. (2012). From Europeanisation to diffusion: Introduction. West European Politics, 35(1), 1–19.

Checkel, J. T. (2005). International institutions and socialization in Europe: Introduction and framework. International Organization, 59(4), 801–826.

Çamlıbel, Cansu, (2026), Gölge raportör' açıkladı; Avrupa Parlamentosu, Adalet Bakanı Akın Gürlek'in AB yaptırım listesine alınmasını isteyecek. https://t24.com.tr/yazarlar/cansu-camlibel/avrupa-parlamentosu-adalet-bakani-akin-gurlekin-ab-yaptirim-listesine-alinmasini-isteyecek,55651?_t=1781492930140

European Commission. (2023). Türkiye report 2023. Publications Office of the European Union.

European Union. (2020). Council Regulation (EU) 2020/1998 of 7 December 2020 concerning restrictive measures against serious human rights violations and abuses. Official Journal of the European Union.

Keohane, R. O., ve Nye, J. S. (1977). Power and interdependence: World politics in transition. Harvard University Press.

Keohane, R. O., ve Nye, J. S. (2001). Power and interdependence (3rd ed.). Longman.

Manners, I. (2002). Normative power Europe: A contradiction in terms? Journal of Common Market Studies, 40(2), 235–258.

Moravcsik, A. (1998). The choice for Europe: Social purpose and state power from Messina to Maastricht. Cornell University Press.

Schimmelfennig, F. (2003). The EU, NATO and the integration of Europe: Rules and rhetoric. Cambridge University Press.

Schimmelfennig, F., ve Sedelmeier, U. (2005). The Europeanization of Central and Eastern Europe. Journal of European Public Policy, 12(4), 661–681.

Tocci, N. (2007). The EU and conflict resolution: Promoting peace in the backyard. Routledge.

Tocci, N. (2014). Turkey’s European future: Behind the scenes of America’s influence on EU–Turkey relations. New York University Press.

Treaty on European Union. (2012). Consolidated version. Official Journal of the European Union.

---

[1] Yazar tarafından geliştirilen Sürekli Güncellenen Sosyo-politik Araştırma Yöntemi (SGSAY)