Muhittin Böcek Dosyası: Ceza Hukukunun Ötesinde Bir Siyasal Meşruluk Savaşımı

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

 

Giriş

Tutuklu Antalya Büyükşehir Belediye Başkanı Muhittin Böcek üçüncü kez savcıya ifade verdi. Böcek, ifadesinde Manisa'da Özgür Özel'e verilmek üzere çanta içinde para götürdüğünü, kimsenin bunu bilmediğini ve çantayı Manisa’da müteveffa Ferdi Zeyrek'e verdiğini söylüyor. Basına yansıyan son bu savlar doğruysa ortada siyasal ve hukuksal açıdan ilginç bir durum var demektir. Ancak bu savın henüz yargı kararıyla doğrulanmış bir olgu olmadığını da belirtmek gerekir. Olaya siyaset bilimi açısından bakarsak birkaç olasılık ortaya çıkmaktadır: Böcek doğrudan gerçeği söylüyor olabilir. Bu durumda savın para hareketleri, iletişim kayıtları, tanıklar ve diğer maddi kanıtlarla desteklenmesi gerekir. Sadece beyan özellikle siyasal davalarda tek başına yeterli kabul edilmez. İkincisi, Böcek kendi durumunu hafifletmeye çalışıyor olabilir. Etkili pişmanlık veya benzeri süreçlerde kişiler sorumluluğu yukarıya doğru yayma eğilimi gösterebilir. Bu nedenle hukuk sistemleri genellikle bu tür ifadeleri başka kanıtlarla doğrulamaya çalışır. Üçüncüsü, siyasal baskı veya pazarlık savları doğruysa Böcek kendisinden istenen bir senaryoyu anlatıyor olabilir. CHP yöneticileri daha önce Böcek'e benzer içerikte ifadeler imzalatılmaya çalışıldığını öne sürmüşlerdi. Ancak bu da şu aşamada bir karşı savdır ve kanıtlanmış değildir. Bu çalışmanın temel amacı yarışmacı otoriter rejimlerde yargısal süreçlerin muhalefetin meşruluğunu nasıl etkilediği sorusuna bir örnek olay üzerinden yanıt vermektir. Bu örnek olay da Muhittin Böcek’in savcılığa verdiği üçüncü ve son ifadedir. Tartışmanın merkezindeki araştırma sorusu ise bir ifadenin doğru olup olmadığı kadar bu ifadenin siyasal yarışma içinde nasıl işlev gördüğüdür.

Çözümleme

Son yıllarda birçok ülkede siyasal yarışma yalnızca seçimler üzerinden değil, yargısal süreçler üzerinden de yürütülmeye başlanmıştır. Yazında bu olgu "siyasetin yargısallaşması" (judicialization of politics) olarak adlandırılmaktadır. Bu süreçte mahkemeler ve savcılıklar yalnızca hukuksal uyuşmazlıkları çözen kurumlar olmaktan çıkarak siyasal yarışmanın önemli aktörleri durumuna gelebilmektedir. Türkiye'de son dönemde muhalefet belediyelerine, siyasal partilere ve siyasal liderlere yönelik soruşturmalar bu tartışmayı yeniden gündeme taşımaktadır.

Yarışmacı otoriter rejimlerde muhalefet tümüyle ortadan kaldırılmaz, ancak siyasal yarışın koşulları iktidar lehine sistemli biçimde yeniden düzenlenir. Bu bağlamda yargısal süreçler, seçim yarışmasını doğrudan etkileyen araçlar durumuna gelebilir.

Olayın en kritik noktası savların merkezine Ferdi Zeyrek'in yerleştirilmiş olmasıdır. Çünkü Zeyrek artık yaşamda değildir ve savlara doğrudan cevap verme olanağı bulunmamaktadır. Bu nedenle gerek hukuksal ve gerekse siyasal açıdan savlarını doğruluğu mutlaka bağımsız somut ve maddi kanıtlarla desteklenmek zorundadır. Aksi durumda kamuoyu açısından "sözün söze karşı olduğu" bir tablo ortaya çıkar.

Siyasal açıdan bakılırsa, bu tür ifadelerin amacı yalnızca bir belediye soruşturması yürütmek değil, aynı zamanda CHP genel merkezine ve özellikle Özgür Özel'e uzanan bir siyasal anlatı kurmak olarak da yorumlanabilir. Nitekim son aylarda Böcek dosyası etrafında tartışmaların giderek parti yönetimine yöneldiği görülüyor. Dolayısıyla bugün için sorulması gereken soru "Böcek ne dedi?"den çok, "bu savları doğrulayan bağımsız kanıtlar var mı?" sorusudur. Hukuksal değeri belirleyecek olan da esasen budur. Ancak somut maddi kanıt yoktur. Gerçekten hiçbir maddi ve somut kanıt yoksa, o zaman hukuksal açıdan ortada yalnızca bir kişinin beyanı kalmış demektir. Ceza hukukunda özellikle para teslimi, rüşvet, siyasal finansman veya usulsüz para aktarımı gibi savlarda banka kayıtları, telefon görüşmeleri, mesajlar, kamera görüntüleri, tanık anlatımları, yolculuk kayıtları veya paranın kaynağını ve hareketini gösteren başka somut unsurlar aranır. Tek başına bir ifade, hele ki olayın diğer tarafları tarafından doğrulanmıyorsa, genellikle yeterli kabul edilmez.

Siyaset bilimi açısından ise böyle bir durumda şu soru ortaya çıkar: Bir kişinin savcılıktaki beyanı neden kamuoyuna servis edilmektedir? Çünkü siyasal savaşımlarda bazen bir savın ispatlanmasından önce, savın dolaşıma sokulması önem kazanabilir. Sav doğru da olabilir, yanlış da olabilir. Fakat kamuoyunda tartışma yaratması başlı başına siyasal sonuç doğurabilir.

Bu noktada ayrıca bir mantık sorunu da vardır. Sava göre para tesliminin gerçekleştiği söylenen kişilerden biri olan Ferdi Zeyrek artık yaşamda değildir. Dolayısıyla anlatının önemli bir halkası doğrudan doğrulanamaz veya yalanlanamaz durumdadır. Bu da savın doğruluğunun sınanmasını daha da zorlaştırır.

Bu nedenle akademik ve hukuksal açıdan en dikkatli yaklaşım şudur: Kanıtsız bir sav ne doğrulanmış bir olgu olarak kabul edilebilir ne de sırf siyasal sonuçları nedeniyle otomatik olarak doğru sayılabilir. Savın değeri, onu destekleyen bağımsız kanıtların varlığıyla ölçülür. Gerçekten ortada yalnızca ifade varsa sorun bugün için hukuksal olmaktan çok siyasal ve algısal bir savaşım alanına dönüşmüş görünmektedir. Bu tür durumlarda kamuoyu çoğu zaman kanıtları değil, kendi siyasal eğilimlerine uygun gördüğü anlatıyı benimseme eğilimindedir. Bu da Türkiye'deki kutuplaşmanın tipik sonuçlarından biridir.

Özgür Özel hakkında dokunulmazlık dosyaları ve fezlekeler bulunduğu doğrudur. Bunların bir kısmı TBMM Karma Komisyonu'na sevk edilmiş durumdadır. Ancak elimizdeki açık kaynak bilgilerinden şu an kesin olarak "rüşvet almak" suçlamasıyla hazırlanmış bir fezlekenin içeriği doğrulanamamaktadır. Fezlekenin hangi suç tiplerine dayandığını bilmeden kesin yargıda bulunmak doğru olmayacaktır. Bununla birlikte ortaya çıkan hukuksal çıkarım mantıklıdır. Eğer basında konuşulan senaryo gerçekleşirse, kuramsal olarak birkaç suç tipi gündeme getirilebilir: Türk Ceza Kanunu’nun 252. maddesinde düzenlenen rüşvet suçu, Siyasal Partiler Kanunu'na aykırı bağış veya finansman işlemleri suçu, seçim veya parti finansmanına ilişkin usulsüzlükler ve suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin aklanmasına ilişkin bağlantılı savlar (savcılık böyle bir ilinti kurmak isterse). Fakat burada önemli bir hukuksal sorun vardır. Sav "Bir kişi çanta içinde para getirdi, bunu Ferdi Zeyrek'e teslim ettim, o da Özgür Özel'e ulaştıracaktı" ise, bu anlatıdan otomatik olarak "Özgür Özel rüşvet aldı" sonucu çıkmaz. Çünkü savcılığın ispatlaması gereken şeyler şunlardır: Paranın varlığı, paranın miktarı, kaynağı, teslim edildiği, Özel'in bundan bilgisi olduğu, parayı kabul ettiği ve en önemlisi bunun hangi hukuksal amaçla verildiği. Rüşvet suçunda yalnızca para hareketi değil, bir kamu görevinin yerine getirilmesi karşılığında çıkar sağlanması unsuru da aranır. Bu nedenle savcılık böyle bir dosya kuracaksa, "rüşvet" suçlamasını ispat etmek "yasaya aykırı bağış" veya "Siyasal Partiler Kanunu'na aykırılık" savından çok daha zor olacaktır.

Siyasal açıdan bakıldığında ise son haftalardaki gelişmelerden ortaya çıkan tablo şudur: Önce belediye soruşturmaları, sonra kurultay tartışmaları, ardından Muhittin Böcek ifadeleri ve son olarak Özgür Özel'e uzanan fezleke ve dokunulmazlık tartışmaları. Bunlar birlikte değerlendirildiğinde, iktidarın hukuksal sürecin ötesinde CHP'nin genel başkanlık merkezini hedef alan daha geniş bir siyasal-stratejik çizgi izlediği yönündeki yorumların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Elbette bunun siyasal bir operasyon mu yoksa bağımsız bir yargısal süreç mi olduğu konusunda farklı görüşler vardır ve bu noktada kesin yargıda bulunmak için zaman çok erkendir.

Gerçekten savcılık "rüşvet" suçlamasıyla ilerleyecekse, rüşvetin karşılığında hangi kamu işleminin yapıldığını sav edecektir? Çünkü ceza hukuku bakımından dosyanın en zayıf halkası burasıdır. Buna karşılık "kayıt dışı siyasal finansman" veya "kanuna aykırı bağış" yaklaşımı kuramsal olarak daha kolay kurulabilecek bir suçlama çerçevesi gibi durmaktadır. Ancak bunun için de yine somut kanıt gerekir ve tek başına bir beyan normalde yeterli olmaz.

Rüşvetin karşılığının Antalya Büyükşehir Belediye başkanlığına aday gösterilme olarak gösterilecektir. Savcılık gerçekten böyle bir anlatı kuruyorsa bu yaklaşım hukuksal açıdan daha mantıklı görünmektedir. Çünkü bir belediye başkan adayının aday gösterilmesi karşılığında para alındığı savlanıyorsa, savcılık bunu klasik anlamda "siyasal bağış" değil, bir çıkar karşılığı siyasal karar verilmesi olarak yorumlamaya çalışabilir. Bu durumda kuramsal olarak "aday gösterilme karşılığında para" ilişkisi kurulmak istenebilir. Ancak burada birkaç ciddi sorun vardır: Belediye başkan adaylığının belirlenmesi bir siyasal partinin iç kararıdır. Adaylık kararı tek kişinin değil, çeşitli parti organlarının katıldığı bir süreç olarak savunulabilir. Paranın gerçekten verildiğinin kanıtlanması gerekir. Verildiyse kime verildiğinin kanıtlanması gerekir. Adaylık kararının bu para karşılığında verildiğinin kanıtlanması gerekir. Dolayısıyla hukuksal açıdan "aday gösterildi ve sonra seçim kazandı" demek tek başına suçun ispatı anlamına gelmez. Savcılığın asıl hedefi rüşvet suçunu mahkumiyetle sonuçlandırmaktan çok önce soruşturma açabilecek bir eşik oluşturmaktır. Çünkü siyasal sonuç bakımından fezleke hazırlanması, dokunulmazlığın tartışılması ve Genel Başkan hakkında soruşturma yürütülmesi başlı başına büyük bir siyasal etki yaratır.

Öte yandan dikkat çekici bir konu daha vardır. Son savlarda paranın doğrudan Özgür Özel'e değil, aracı kişiler üzerinden ve son olarak da merhum Ferdi Zeyrek'e teslim edildiği ileri sürülmektedir. Anlatı bu şekildeyse ispat yükü daha da ağırlaşacaktır. Çünkü zincirin en kritik halkalarından biri artık yaşamda değildir ve savlara doğrudan yanıt verememektedir. Savın merkezine yerleştirilen kişinin yaşamını yitirmiş olması, doğrulama ve çapraz sorgulama olanaklarını büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır. Bu durum yalnızca hukuksal değil, epistemolojik bir sorun da yaratmaktadır. Çünkü savın doğruluğunu sınayabilecek temel kaynaklardan biri artık erişilebilir değildir.

Siyaset bilimi açısından baktığımda ise dosyanın hukuksal boyutundan bağımsız olarak şu soru önem kazanıyor: Amaç gerçekten bir ceza davası açmak mı, yoksa CHP'nin kurultay krizi yaşadığı bir dönemde Genel Başkan'ın meşruluğunu tartışmalı kılmak mı? Bugün için eldeki bilgilerle bu sorunun yanıtını kesin olarak vermek olanaklı değildir. Ancak olayların zamanlaması nedeniyle bu soru siyasal çözümleme açısından giderek daha önemli duruma gelmektedir. Çünkü eğer bir dokunulmazlık süreci başlatılırsa tartışma artık Muhittin Böcek'ten çıkıp doğrudan CHP liderliği sorununa dönüşecektir.

Genel Değerlendirme ve Sonuç

Çağdaş siyasal savaşımlarda hukuksal sonuç ile siyasal sonuç her zaman aynı şey değildir. Bir savın mahkumiyetle sonuçlanması gerekmeksizin kamuoyunda dolaşıma girmesi bile önemli siyasal etkiler yaratabilmektedir. Bu nedenle çağdaş siyasal yarışmada soruşturmalar yalnızca hukuksal araçlar değil, aynı zamanda algı üretme mekanizmaları olarak da işlev görebilmektedir.

Dosyanın merkezindeki sorun henüz rüşvet suçunun ispatı değildir. Asıl sorun, Muhittin Böcek'in ifadesinin CHP yönetimine uzanan daha geniş bir siyasal anlatının temel taşı durumuna getirilip getirilmeyeceğidir. Önümüzdeki dönemde dokunulmazlık dosyaları, fezlekeler, kurultay tartışmaları ve belediye soruşturmaları aynı siyasal çerçeve içinde birleştirilmeye başlanırsa, sorun bir ceza dosyasının sınırlarını aşacak ve doğrudan CHP'nin liderliği ile kurumsal meşruluğunun tartışıldığı bir siyasal savaşıma dönüşecektir. Bu aşamada dosyanın en önemli eksikliği, savı destekleyen bağımsız ve maddi kanıtların kamuoyuna yansımamış olmasıdır. Eğer bu durum değişmezse, hukuksal tartışmanın ağırlık merkezi zamanla zayıflayacak ve buna karşılık siyasal etkisi devam edecektir. Bu nedenle bugün için temel soru: "Muhittin Böcek ne söyledi?" değil, "Muhittin Böcek'in söylediklerini doğrulayan bağımsız deliller var mı?" sorusudur. Türkiye'deki mevcut siyasal iklim düşünüldüğünde, bu sorunun yanıtı yalnızca bir ceza dosyasının değil, CHP liderliği etrafında şekillenecek daha geniş bir siyasal savaşımın yönünü de belirleyecektir.

Son çözümlemede tartışmanın merkezinde yalnızca Muhittin Böcek'in ifadelerinin doğruluğu bulunmamaktadır. Asıl sorun Türkiye'de siyasal yarışmanın giderek artan ölçüde yargısal süreçler üzerinden yürütülmesi ve muhalefet aktörlerinin meşruluklarının bu süreçler aracılığıyla yeniden tanımlanmaya çalışılmasıdır. Bu nedenle söz konusu dosya bir ceza soruşturmasının sınırlarını aşmış ve siyasal yarışma muhalefetin kurumsal konumu ve demokratik meşruluk tartışmalarının bir parçası durumuna gelmiştir.