İran Krizi 8: Nükleer Güç, Egemenlik ve Güven Sorunu – ABD–İran Anlaşmazlığının Stratejik Çözümlemesi

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

ÖZET

Bu çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını teknik bir silahlanma sorunu olmaktan çok nükleer güç kapasitesi, devlet egemenliği ve uluslararası güven krizi ekseninde şekillenen yapısal bir çatışma olarak çözümlemektedir. Araştırmada uluslararası hukukun temel normları (özellikle Birleşmiş Milletler Şartı’nda yer alan egemen eşitlik ilkesi) ile Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) ve Bütüncül Ortak Eylem Planı (JCPOA) çerçevesi birlikte değerlendirilmiştir. Çalışma, ABD ve İran’ın nükleer programa ilişkin farklı stratejik algılarının, karşılıklı güven eksikliği ve yüklenim sorunu nedeniyle kalıcı bir çözüm üretmekten çok döngüsel bir kriz yönetimi süreci ortaya çıkardığını ileri sürmektedir. Ayrıca İslamabad’da yapılması planlanan görüşmelerin kapsamlı bir çözümden çok mevcut krizin yönetimine yönelik geçici bir diplomatik mekanizma niteliği taşıdığı değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, ABD–İran nükleer anlaşmazlığının yapısal özellikleri nedeniyle kalıcı çözümden çok denetimli gerilim yönetimi eğilimi gösterdiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar kelimeler: ABD–İran ilişkileri; nükleer anlaşmazlık; egemenlik; güvenlik ikilemi; NPT; JCPOA; uluslararası güvenlik; kriz yönetimi; görüşme kuramı; İslamabad görüşmeleri.

 

ABSTRACT

This study analyzes the US–Iran nuclear dispute not merely as a technical issue of nuclear proliferation, but as a structural conflict shaped by nuclear capability, state sovereignty, and international trust deficits. The research examines key norms of international law, particularly the principle of sovereign equality enshrined in the United Nations Charter, alongside the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) and the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA). It argues that the differing strategic perceptions of the United States and Iran regarding Iran’s nuclear program, combined with mutual distrust and a persistent commitment sorun, have prevented a durable resolution and instead generated a cyclical crisis-management process. Furthermore, the planned talks in Islamabad are assessed not as a transformative diplomatic breakthrough but as an intermediary mechanism aimed at managing rather than resolving the ongoing crisis. The study concludes that due to its structural characteristics, the US–Iran nuclear dispute is more likely to persist as a managed tension rather than be resolved through a comprehensive and stable agreement.

Keywords: US–Iran relations; nuclear dispute; sovereignty; security dilemma; NPT; JCPOA; international security; crisis management; negotiation theory; Islamabad talks.

GİRİŞ

ABD–İran ilişkileri, Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemin en kalıcı ve en karmaşık güvenlik dosyalarından biri durumuna gelmiştir. Bu ilişkinin merkezinde yer alan nükleer anlaşmazlık, yalnızca teknik bir silahlanma sorunu değil egemenlik, güvenlik algısı ve uluslararası düzenin normatif sınırlarının çatıştığı çok katmanlı bir kriz alanıdır.

İran’ın nükleer programı uluslararası hukuk çerçevesinde “Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması” (Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, NPT) kapsamında “barışçıl nükleer enerji geliştirme hakkı” ile meşrulaştırılırken ABD ve müttefikleri bu programı olası bir nükleer silah kapasitesi üretme riski üzerinden değerlendirmektedir. Bu farklı okuma biçimleri taraflar arasında yalnızca teknik bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda güvenlik algılarının ve stratejik niyet yorumlarının çatışmasını ortaya çıkarmaktadır.

2015 yılında imzalanan “Ortak Bütüncül Eylem Planı” (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA), bu çatışmayı denetim altına alma yönünde en kapsamlı girişim olmuş ve İran’ın nükleer etkinliklerini sınırlaması karşılığında ekonomik yaptırımların kaldırılmasını öngörmüştür. Ancak ABD’nin Donald Trump döneminde anlaşmadan tek taraflı çekilmesi bu yapının sürdürülebilirliği konusunda ciddi bir güven aşınımı yaratmış ve taraflar arasındaki “yükümlülüklerin güvenilirliği” sorununu derinleştirmiştir. Bu bağlamda mevcut kriz klasik anlamda bir silahlanma sorununun ötesine geçerek üç temel eksende yoğunlaşmaktadır:

(i) nükleer kapasitenin sınırlandırılması,

(ii) devlet egemenliği ve teknolojik gelişme hakkı,

(iii) uluslararası yükümlülüklere duyulan güvenin zayıflaması.

Bu çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını bu üç eksen üzerinden ele alarak tarafların stratejik tutumlarını ve görüşme çıkmazının yapısal nedenlerini çözümlemeyi amaçlamaktadır. Temel varsayım, mevcut gerilimin teknik çözümlerden çok güven oluşturma ve karşılıklı stratejik niyet algısının dönüşümü olmadan kalıcı biçimde çözülemeyeceğidir. Bu çerçevede makale, nükleer güç kapasitesi ile egemenlik savı arasındaki gerilimi uluslararası sistemin asimetrik güç yapısı içinde değerlendirerek ABD–İran anlaşmazlığının neden kronikleştiğini açıklamaya çalışacaktır.

AMAÇ VE HEDEFLER

Bu çalışmanın temel amacı ABD–İran nükleer anlaşmazlığını yalnızca teknik bir silahlanma sorunu olarak değil, nükleer güç kapasitesi, devlet egemenliği ve uluslararası güven krizi ekseninde şekillenen yapısal bir çatışma alanı olarak çözümlemektir. Çalışma, taraflar arasındaki görüşme çıkmazını açıklarken bu çıkmazın arkasındaki stratejik, siyasal ve normatif devingenleri bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi hedeflemektedir. Bu kapsamda araştırma özellikle JCPOA süreci ve sonrasındaki gelişmeleri referans alarak ABD’nin ve İran’ın nükleer kapasiteye ilişkin temel güvenlik algılarının nasıl farklılaştığını ve bu farklılığın görüşme süreçlerini nasıl kilitlediğini incelemektedir. Çalışmanın alt hedefleri şu şekilde belirlenmiştir:

Stratejik Tutumların Çözümlemesi: ABD ve İran’ın nükleer programa ilişkin güvenlik algılarının ve stratejik önceliklerinin karşılaştırmalı olarak ortaya konulması.

Egemenlik ve Meşruluk Tartışması: İran’ın nükleer programı egemenlik hakkı çerçevesinde nasıl meşrulaştırdığı ile ABD’nin bunu nasıl bir güvenlik riski olarak konumlandırdığının çözümlenmesi.

Güven Krizi ve Yükümlenmeler Sorunu: Donald Trump döneminde yaşanan anlaşma kırılmasının taraflar arasındaki güven ve yükümlülükler algısını nasıl zayıflattığının incelenmesi.

Görüşme Çıkmazının Yapısal Nedenleri: Mevcut krizin neden teknik çözümlerle değil daha çok yapısal ve siyasal etmenlerle sürdürüldüğünün ortaya konulması.

Olası Uzlaşma Devingenleri: Taraflar arasında kalıcı bir çözümün hangi koşullarda olanaklı olabileceğine dair kısa ve orta vadeli değerlendirme yapılması.

Bu hedefler doğrultusunda çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını “çözülmesi gereken bir teknik sorun” değil, uluslararası sistemde güven, egemenlik ve güç dengesi arasındaki kalıcı gerilimlerin bir yansıması olarak ele almaktadır.

ARAŞTIRMA SORULARI

Bu çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını stratejik, normatif ve güven temelli bir kriz olarak ele alırken, özellikle İslamabad’da yapılması planlanan görüşmelerin olası arabuluculuk ve görüşme devingenleri üzerindeki etkisini de çözümlemenin merkezine yerleştirmektedir. Bu çerçevede araştırma aşağıdaki sorulara yanıt aramaktadır:

Temel araştırma sorusu

ABD ve İran arasındaki nükleer anlaşmazlık nükleer kapasite denetimi mi yoksa egemenlik ve güven krizine dayalı yapısal bir çatışma mıdır?

Alt araştırma soruları

ABD ve İran’ın nükleer programa ilişkin stratejik algıları hangi güvenlik öncelikleri üzerinden şekillenmektedir?

İran’ın nükleer etkinlikleri uluslararası hukuk çerçevesinde egemenlik hakkı olarak mı, yoksa güvenlik riski olarak mı kodlanmaktadır?

JCPOA süreci taraflar arasındaki güven krizini çözmek yerine nasıl yeniden üretmiştir?

Donald Trump döneminde anlaşmadan çekilme kararı görüşme süreçlerinin sürdürülebilirliğini nasıl etkilemiştir?

ABD–İran nükleer krizinde “geri döndürülebilir kısıtlama” modeli neden kalıcı bir çözüm üretememektedir?

İran’ın santrifüj ve zenginleştirilmiş uranyum kapasitesi üzerindeki denetim tartışmaları görüşme sürecinin temel kırılma noktası mıdır?

İslamabad görüşmeleri odaklı sorular

İslamabad’da yapılması planlanan görüşmeler ABD–İran arasında doğrudan bir görüşme kanalı mı yoksa dolaylı bir arabuluculuk platformu mu işlevi görmektedir?

Bu görüşmeler taraflar arasındaki güven krizini azaltma olanağına sahip midir, yoksa mevcut görüşme çıkmazını yönetmeye yönelik geçici bir mekanizma mıdır?

İslamabad’ın olası arabuluculuk rolü bölgesel aktörler ve uluslararası sistem açısından yeni bir diplomatik denge üretebilir mi?

Bu tür üçüncü taraf görüşmeleri ABD–İran ilişkilerinde “denetimli gerilim yönetimi” modelini güçlendirir mi?

Çözümleyici çerçeve sorusu

ABD–İran nükleer anlaşmazlığı, kalıcı çözümden çok neden döngüsel kriz yönetimi (crisis management cycle) üretmektedir?

Bu araştırma soruları, ABD–İran nükleer krizini teknik bir silahlanma sorunu olmaktan çıkarıp güven, egemenlik ve stratejik belirsizlik üçgeni içinde ve İslamabad görüşmeleri gibi arabuluculuk girişimleri üzerinden çözümlemeyi amaçlamaktadır.

KURAMSAL ÇERÇEVE

Bu çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını açıklarken tek bir kurama dayanmak yerine uluslararası ilişkiler yazınında birbirini tamamlayan üç temel yaklaşımı birlikte kullanmaktadır: gerçekçi (realist) güvenlik yaklaşımı, güven ikilemi (security dilemma) ve görüşme/yükümlenme kuramı. Bu çok katmanlı çerçeve krizin yalnızca güç dengesi değil aynı zamanda algı, niyet ve güven sorunu olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Gerçekçi (realist) Güvenlik Yaklaşımı

Realist kurama göre uluslararası sistem anarşiktir ve devletler temel olarak kendi güvenliklerini en üst düzeye çıkarmaya çalışır. Bu bağlamda ABD–İran ilişkisi klasik bir güç ve caydırıcılık yarışması olarak okunabilir. ABD’nin yaklaşımı İran’ın nükleer kapasitesini olası bir bölgesel güç kayması ve caydırıcılık dengesinin bozulması olarak değerlendirmektedir. Buna karşılık İran nükleer programını yalnızca enerji üretimi değil, aynı zamanda dış baskıya karşı bir stratejik sigorta mekanizması olarak görmektedir. Bu bakış açısı çatışmayı normatif değil, yapısal bir güç yarışması olarak açıklamaktadır.

Güvenlik İkilemi (Security Dilemma)

Güvenlik ikilemi yaklaşımı bir devletin savunma amaçlı attığı adımların diğer devlet tarafından saldırganlık olarak algılanabileceğini ileri sürer. ABD–İran ilişkisi bu ikilemin tipik bir örneğidir. İran’ın nükleer kapasite geliştirmesi İran açısından savunma ve caydırıcılık amacı taşırken ABD açısından saldırı gizil gücü olarak yorumlanmaktadır. Benzer şekilde ABD’nin yaptırımları ve askeri caydırıcılık adımları ABD açısından baskı ve denetim mekanizması iken İran açısından rejim güvenliğine yönelik tehdit olarak algılanmaktadır. Bu karşılıklı yanlış okumalar tarafların güven oluşturmasını yapısal olarak zorlaştırmaktadır.

Görüşme ve Kabullenme (Commitment) Kuramı

Bu kriz aynı zamanda bir yükümlenmelerin güvenilirliği sorunudur. Devletler yapılan anlaşmaların gelecekte de geçerli olacağına inanmadığında kalıcı uzlaşma üretilemez. JCPOA süreci bu açıdan kritik bir örnektir. Anlaşma teknik olarak uygulanmış olsa da ABD’nin Donald Trump döneminde anlaşmadan çekilmesi taraflar arasındaki “geleceğe yönelik güvenilir yükümlenme” algısını ciddi biçimde zayıflatmıştır. Bu durum şu yapısal sorunu ortaya çıkarmıştır: Taraflar, bugünkü ödünlerin gelecekte korunacağına inanmadıkları için kalıcı anlaşmalardan kaçınmaktadır.

Geri Döndürülebilir Kısıtlama Modeli

Bu çalışmada ayrıca ABD–İran krizine özgü bir görüşme formu olan “geri döndürülebilir kısıtlama” yaklaşımı da çözümleme çerçevesine alınmaktadır. Bu modelde İran nükleer kapasitesini tümüyle ortadan kaldırmaz, ABD ise tümüyle serbest bırakmaz ve taraflar karşılıklı olarak sınırlandırılmış ve teknik olarak geri alınabilir bir denge kurar. Bu yapı kalıcı çözüm üretmekten çok krizi yönetilebilir düzeyde tutmayı amaçlayan bir denge mekanizmasıdır.

Arabuluculuk ve İslamabad Görüşmeleri Bağlamı

İslamabad’da yapılması planlanan görüşmeler bu kuramsal çerçeve içinde üçüncü taraf arabuluculuğu ve dolaylı görüşme mekanizması olarak değerlendirilmektedir. Bu tür platformlar, doğrudan güven eksikliğini gidermek yerine taraflar arasında sınırlı ve denetimli iletişim kanalları oluşturarak “kriz yönetimi” işlevi görmektedir.

Ulusların Egemen Eşitliği ve Normatif Hukuk Çerçevesi

Uluslararası sistemin temel normatif dayanaklarından biri ulusların egemen eşitliği ilkesidir. Bu ilke, tüm devletlerin hukuksal açıdan eşit olduğunu ve kendi iç ve dış siyasalarını belirleme hakkına sahip olduklarını varsayar. Bu çerçevede İran’ın nükleer programı Tahran tarafından egemenlik hakkının bir uzantısı olarak görülmekte ve özellikle NPT kapsamında yer alan “barışçıl nükleer enerji geliştirme hakkı”na dayandırılmaktadır. Ancak bu normatif çerçeve güvenlik temelli yorumlarla çatışmaktadır. ABD ve müttefikleri aynı hakkı olası nükleer silah üretim kapasitesine dönüşme riski üzerinden sınırlandırıcı bir güvenlik bakış açısıyla yeniden yorumlamaktadır. Bu durum uluslararası hukukta sıkça tartışılan şu gerilimi üretmektedir: Egemen eşitlik ilkesi ile toplu (kolektif) güvenlik rejimleri arasındaki yapısal çelişki.

Nükleer Hak ve “Eşik Devlet” Sorunu

Nükleer hak tartışması devletlerin barışçıl nükleer teknoloji geliştirme hakkı ile nükleer silah üretme kapasitesine yaklaşma (threshold capability) arasındaki gri alanı ifade eder. İran örneğinde tartışma nükleer enerji geliştirme hakkı meşru mudur ve bu hak, “geri döndürülemez askeri kapasite”ye dönüşüyorsa sınırlandırılmalı mıdır sorusuna yol açmaktadır. Bu noktada uluslararası sistemde açık bir normatif boşluk ortaya çıkmaktadır. Barışçıl nükleer hak ile askeri kapasite arasındaki sınır hukuksal açıdan net değildir ve siyasal olarak belirlenmektedir.

Zorla Ödün/Teslim Olma (capitulation) ve Asimetri Kuramı

“Capitulation” kavramı, uluslararası ilişkilerde bir devletin eşit görüşme konumu dışında, baskı altında stratejik ödün vermeye zorlanması durumunu ifade eder. Bu bağlamda İran’ın bazı istemleri özellikle santrifüjlerin sökülmesi, zenginleştirilmiş uranyumun teslimi ve nükleer kapasitenin geri döndürülemez şekilde sınırlandırılması tarafından “egemenlik aşındırması” veya “zorla ödün” olarak yorumlanmaktadır. Bu bakış açısı, gerçekçi ve liberal yaklaşımlardan ayrılarak daha normatif bir eleştiri üretmektedir: Güç asimetrisi altında yapılan görüşmeler eşit rızaya dayalı değil, baskı altında şekillenen sonuçlar üretir. Bu durum özellikle İran açısından “görüşme” değil, stratejik zorlanma (coercive diplomacy) olarak algılanmaktadır.

Kuramsal Bütünleşme

Bu çalışma dört temel eksen üzerine oturmaktadır: Gerçekçilik yani güç ve caydırıcılık yarışması, güvenlik ikilemi yani karşılıklı tehdit algısı, yükümlenmeler kuramı yani güvenilir anlaşma sorunu ve normatif hukuk yaklaşımı yani egemen eşitlik, nükleer hak ve zorlayıcı diplomasi (capitulation). Bu kuramsal çerçeve ABD–İran nükleer anlaşmazlığını yalnızca stratejik bir güvenlik sorunu olarak değil, aynı zamanda uluslararası hukuk normlarının yorumu, egemenlik ilkesinin sınırları ve güç asimetrisi altında görüşme adaleti bağlamında çok katmanlı bir kriz olarak ele almaktadır.

YASAL ÇERÇEVE

Birleşmiş Milletler Sistemi ve Egemen Eşitlik İlkesi

Uluslararası nükleer rejimin normatif zemini öncelikle Birleşmiş Milletler (BM) Şartıyla belirlenmiştir. Şartın 2. maddesinde yer alan devletlerin egemen eşitliği ilkesi tüm devletlerin uluslararası hukuk önünde eşit hak ve yükümlülüklere sahip olduğunu kabul eder. Bu ilke, her devletin kendi güvenlik siyasalarını belirleme hakkına, barışçıl teknoloji geliştirme hakkına ve dış müdahaleden bağımsız karar alma yetkisine sahip olduğunu varsayar. Ancak bu egemenlik hakkı aynı zamanda uluslararası barış ve güvenlik yükümlülükleriyle sınırlıdır. Bu nedenle nükleer rejim egemenlik ile toplu güvenlik arasında yapısal bir gerilim alanı oluşturur.

Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT)

NPT 1968 yılında kabul edilmiş ve 1970’te yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşma, modern nükleer rejimin temel taşıdır ve üç ana sütun üzerine kuruludur:

Yayılmanın önlenmesi (non-proliferation): Nükleer silah sahibi devletlerin bu kapasiteyi diğer devletlere aktarmaması ve nükleer silah sahibi olmayan devletlerin ise bu silahlara yönelmemesi esastır.

Silahsızlanma (disarmament): Nükleer silah sahibi devletlerin uzun vadede silahsızlanma yönünde adım atma yükümlülüğü vardır.

Barışçıl nükleer enerji hakkı: Taraf devletler nükleer teknolojiyi barışçıl amaçlarla geliştirme hakkına sahiptir. Bu üçlü yapı aslında sistemin temel çelişkisini de içerir. Barışçıl nükleer hak ile askeri kapasite arasındaki sınır her zaman siyasal yorumlara açıktır.

NPT’nin yapısal sorunu: eşitsel düzen

NPT rejimi iki kategorili bir sistem yaratmıştır: 1967 öncesi nükleer silah sahibi devletler (resmi “nuclear weapon states”) ve diğer tüm devletler (non-nuclear weapon states). Bu yapı, normatif açıdan şu tartışmayı doğurmuştur: Egemen eşitlik ilkesi ile nükleer kapasiteye dayalı hiyerarşi arasında yapısal bir gerilim vardır. İran gibi devletler açısından bu durum sistemin “eşitlikçi değil, denetimli hiyerarşik” olduğu eleştirisini güçlendirmektedir.

Bütüncül Ortak Eylem Planı (JCPOA)

JCPOA 2015 yılında İran ile P5+1 ülkeleri arasında imzalanmıştır ve NPT’nin uygulama alanına dayanan özel bir güvenlik mekanizmasıdır. Temel ilkeleri İran’ın uranyum zenginleştirme düzeyinin sınırlandırılması, santrifüj kapasitesinin azaltılması, nükleer tesislerin Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAE) tarafından denetlenmesi ve buna karşılık ekonomik yaptırımların kaldırılmasıdır. Bu anlaşma, klasik bir hukuk metninden çok “güvenlik, ekonomi ve teknik kısıtlama” üçlü dengesine dayanan bir kriz yönetimi mekanizmasıdır.

JCPOA’nın kırılganlığı: JCPOA’nın temel zayıflığı bağlayıcılıktan çok siyasal güvene dayanmasıdır. Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi uluslararası yükümlenmelerin siyasal değişimlere karşı kırılganlığı, taraflar arasında güven aşınımı ve nükleer programın yeniden hızlanması riski sorunlarını doğurmuştur. Bu durum, nükleer anlaşmaların yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasal süreklilik sorunu taşıdığını göstermiştir.

Bu iki temel normatif yapı birlikte değerlendirildiğinde NPT küresel normatif çerçeveyi, JCPOA belirgin kriz yönetim modelini ve BM Şartı’nın egemenlik ve uluslararası hukuk temeli küresel yönetişimi düzenlemektedir şeklinde üç katmanlı bir sistem ortaya çıkmaktadır. Bu sistemin temel çelişkisi egemen eşitlik ilkesi korunurken nükleer yayılmayı sınırlayan hiyerarşik bir güvenlik rejimi kurulmuş olmasıdır.

ÇÖZÜMLEME

Bu bölümde ABD ve İran’ın nükleer anlaşmazlığa ilişkin stratejik tutumları önceki yasal ve kuramsal çerçeveye dayanarak karşılaştırmalı biçimde çözümlenmektedir. Çözümleme, tarafların yalnızca teknik yaklaşımlarını değil, aynı zamanda güvenlik algılarını, egemenlik yorumlarını ve görüşme davranışlarını da kapsamaktadır.

ABD’nin Stratejik Tutumu

ABD’nin nükleer anlaşmazlığa yaklaşımı temel olarak yayılmanın önlenmesi (non-proliferation) paradigmasına dayanır. Bu yaklaşımda öncelik, İran’ın nükleer kapasitesinin “eşik devlet” düzeyini aşmasını engellemektir. Bu çerçevede ABD’nin temel varsayımları şunlardır: Nükleer kapasite sadece teknik bir enerji sorunu değildir, aynı zamanda bölgesel güç dengelerini değiştirme gizil gücüne sahiptir. İran’ın nükleer programı uzun vadede caydırıcılık üretme kapasitesi nedeniyle güvenlik riski olarak görülmektedir. Denetim mekanizmaları (özellikle IAE ajansı) İran’ın etkinliklerini saydam ve doğrulanabilir duruma getirmediği sürece risk algısı devam eder. ABD açısından bu nedenle hedef İran’ın nükleer kapasitesinin “geri döndürülebilir olmayan bir eşik” üretmesini engellemektir. Bu yaklaşım, teknik sınırlandırmalarla birlikte güçlü yaptırım ve caydırıcılık araçlarını da içeren zorlayıcı diplomasi (coercive diplomacy) modeline dayanmaktadır.

İran’ın Stratejik Tutumu

İran’ın nükleer programa yaklaşımı ise temelde egemenlik, güvenlik ve stratejik dengeleme ekseninde şekillenmektedir. İran açısından nükleer program uluslararası sistemdeki asimetrik güç dağılımına karşı bir stratejik sigorta mekanizmasıdır. Dış baskı ve yaptırımlara karşı caydırıcılık kapasitesi üretir. NTP kapsamında tanınan “barışçıl nükleer enerji hakkı”nın bir uzantısıdır. Bu çerçevede İran’ın temel savı şudur: Nükleer teknoloji geliştirme hakkı egemen eşitlik ilkesinin doğal bir sonucudur ve dış müdahale ile sınırlandırılamaz. Dolayısıyla İran açısından sorun teknik kapasitenin kendisi değil, bu kapasitenin siyasal olarak sınırlandırılma biçimidir.

Temel Çatışma Alanı: Güven ve Niyet Algısı

ABD ve İran arasındaki anlaşmazlığın merkezinde teknik farklılıklardan çok karşılıklı niyet algısı sorunu bulunmaktadır. ABD, İran’ın nükleer programını olası silah üretimine giden bir yol olarak görmektedir. İran ise ABD’nin yaptırımlarını ve müdahalelerini rejim güvenliğini hedefleyen stratejik bir baskı aracı olarak algılamaktadır. Bu durum klasik anlamda bir güvenlik ikilemi (security dilemma) üretmektedir.

JCPOA Deneyimi ve Güven Aşınımı

JCPOA süreci taraflar arasında teknik bir denge oluşturmuş olsa da kalıcı bir güven üretmemiştir. Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi uluslararası taahhütlerin siyasal değişimlere duyarlılığını artırmış, İran açısından “anlaşmaya güvenilmezlik” algısını güçlendirmiş ve görüşme sürecini yeniden belirsizlik alanına taşımıştır. Bu gelişme, nükleer diplomaside temel bir yapısal sorunu görünür kılmıştır. Anlaşmalar teknik olarak uygulanabilir olsa bile siyasal süreklilik sağlanmadıkça kalıcı güven üretilememektedir.

Görüşme Çıkmazının Yapısal Niteliği

Mevcut durum, klasik bir “uzlaşma eksikliği” değil, daha derin bir yapısal çıkmazdır. Bu çıkmaz üç boyutta ortaya çıkmaktadır: Güvenlik boyutu yani ABD’nin yayılma korkusu, egemenlik boyutu yani İran’ın dış müdahaleye direnci ve yükümlülükler boyutu yani anlaşmaların sürdürülebilirliğine ilişkin belirsizlik. Bu üçlü yapı, tarafların aynı teknik çözümleri farklı anlam dünyalarında değerlendirmesine yol açmaktadır. ABD–İran nükleer anlaşmazlığı, bu çözümleme çerçevesinde ne sadece teknik bir silahlanma sorunu ve ne de yalnızca diplomatik bir anlaşmazlık olarak değerlendirilebilir. Aksine bu kriz egemenlik, güvenlik ve uluslararası normların çatıştığı çok katmanlı bir stratejik gerilim alanıdır.

ABD ve İran’ın nükleer programa ilişkin stratejik algıları nasıl farklılaşmaktadır?

ABD’nin stratejik algısı nükleer programı yayılma riski (non-proliferation) çerçevesinde değerlendirmektedir. Bu yaklaşımda İran’ın nükleer kapasitesi, teknik bir enerji üretimi sorunu değil, bölgesel caydırıcılık dengesini değiştirme olasılığı taşıyan bir güvenlik sorunu olarak görülmektedir. Buna karşılık İran, nükleer programı egemenlik hakkının ve stratejik özerkliğin bir uzantısı olarak konumlandırmaktadır. İran açısından nükleer kapasite dış baskılara karşı stratejik sigorta, bölgesel güç asimetrisini dengeleme aracı ve uluslararası sistemde bağımsızlık göstergesi işlevi görmektedir. Dolayısıyla taraflar aynı nesneye (nükleer program) bakmakta, ancak onu farklı güvenlik kategorilerine yerleştirmektedir.

Egemenlik ve güvenlik algısı arasındaki çatışma nasıl ortaya çıkmaktadır?

BM Şartı çerçevesinde egemen eşitlik ilkesi devletlerin kendi güvenlik ve teknoloji siyasalarını belirleme hakkını tanır. Ancak bu ilke, küresel güvenlik rejimleri ile sınırlandırılmaktadır. NTP sistemi bu noktada ikili bir yapı üretmektedir: Barışçıl nükleer teknoloji hakkı tanınmaktadır ancak bu hak, nükleer silah üretimine dönüşme riski nedeniyle sıkı denetim altına alınmaktadır. Bu durum İran açısından şu algıyı üretmektedir: Egemenlik hakkı şekilsel olarak tanınmakta, ancak uygulamada sınırlandırılmaktadır. ABD açısından ise aynı yapı uluslararası güvenliğin korunması için gerekli bir denetim rejimi olarak görülmektedir. Bu iki farklı yorum normatif bir çatışma üretmektedir.

JCPOA neden kalıcı bir çözüm üretememiştir?

JCPOA, teknik olarak nükleer programı sınırlayan en kapsamlı düzenleme olmuştur. Ancak anlaşmanın temel zayıflığı yükümlenme güvenilirliğine (commitment sorunu) dayanmasıdır. Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi anlaşmaların siyasal değişimlere bağlı olarak kırılgan olması, İran’ın gelecekteki ödünlere güvenini kaybetmesi ve ABD’nin denetim mekanizmalarına olan inancının zayıflaması sonucunu yaratmıştır. Sonuç olarak JCPOA teknik olarak başarılı, ancak siyasal olarak sürdürülemez bir düzenleme durumuna gelmiştir.

“Geri döndürülebilir kısıtlama” modeli neden tercih edilmektedir?

Tarafların kalıcı ve geri döndürülemez ödünleri kabul etmemesi nedeniyle ortaya çıkan model “geri döndürülebilir kısıtlama” (rollbackable constraints) olarak tanımlanabilir. Bu modelin temel mantığı İran nükleer altyapısını tümüyle kaybetmez, ABD ise tümüyle denetimsiz bir kapasite oluşmasını engeller ve taraflar gerektiğinde yükümlenmelerini geri alabilir. Bu yapı kalıcı çözüm değil, denetimli kriz yönetimi üretir.

Görüşme çıkmazı neden yapısal bir nitelik taşımaktadır?

ABD–İran nükleer anlaşmazlığı üç yapısal gerilim üzerine kuruludur: Birincisi güvenlik gerilimidir. ABD siyasaları yayılma riskini önleme ilkesine ve İran siyasaları rejim güvenliği ve caydırıcılık ilkelerine dayalıdır. İkincisi egemenlik gerilimidir. İran için bağımsız teknoloji hakkı ve ABD için uluslararası denetim zorunluluğu esas olmalıdır. Üçüncüsü yükümlenme gerilimidir. Tarafların geçmiş deneyimleri nedeniyle geleceğe güvenmemesi bu sorunu yaratmaktadır. Bu üçlü yapı nedeniyle sorun dönemsel değil sistemsel bir görüşme çıkmazı üretmektedir.

Bu çözümleme çerçevesinde temel sonuç şudur: ABD–İran nükleer anlaşmazlığı teknik bir kapasite sorunu değil normatif (egemenlik), stratejik (güvenlik) ve kurumsal (yükümlenme) katmanlardan oluşan çok boyutlu bir yapısal krizdir. Sorun “ne yapılmalı” değil, “neden hiçbir çözüm kalıcı olamıyor” sorusudur.

İSLAMABAD GÖRÜŞMELERİNİN YAPISAL ÇIKMAZI KIRMA GİZİL GÜCÜ

İslamabad’da yapılması planlanan görüşmeler ABD–İran nükleer krizinde doğrudan taraflar arasında yürütülen klasik görüşmelerden farklı olarak dolaylı diplomasi ve üçüncü taraf arabuluculuğu çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bu tür platformlar özellikle yüksek düzeyde güven eksikliğinin bulunduğu çatışmalarda taraflar arasında doğrudan temasın yarattığı siyasal maliyetleri azaltma işlevi görmektedir. Bu bağlamda İslamabad görüşmeleri mevcut yapısal çıkmazı çözmekten çok üç temel işlev üzerinden çözümlenebilir:

Güven açığını azaltma işlevi: ABD ve İran arasındaki temel sorun, teknik kapasite farklılıklarından çok karşılıklı güven eksikliğidir. Bu nedenle İslamabad gibi üçüncü taraf platformlar doğrudan yüzleşme riskini azaltır, iletişim kanallarını açık tutar ve yanlış hesaplama (miscalculation) olasılığını düşürür. Ancak bu işlev, güveni oluşturmaktan çok güven eksikliğini yönetmeye yöneliktir.

Yükümlülükler sorununun hafifletilmesi: JCPOA deneyimi, tarafların yükümlülüklerinin sürdürülebilirliğine ilişkin ciddi şüpheler taşıdığını göstermiştir. Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi İran açısından “geleceğe yönelik güvenilirlik” sorununu derinleştirmiştir. Bu nedenle İslamabad gibi ara platformlar bağlayıcı değil yönlendirici mekanizmalar üretir, aşamalı uzlaşma (step-by-step agreement) olasılığını artırır ancak kalıcı yükümlülük güveni yaratamaz.

Kriz yönetimi ve tırmanma denetimi

Bu tür görüşmelerin en güçlü işlevi, krizin denetimsiz tırmanmasını engellemektir. Özellikle nükleer etkinliklerin hızlanması, bölgesel gerilimlerin artması ve yaptırım–karşı yaptırım döngüsü gibi süreçlerde İslamabad formatı bir “kriz tamponu” işlevi görebilir. Bu bağlamda görüşmeler çözüm üretmekten çok çatışmayı yönetilebilir bir düzeyde tutmayı hedefler.

Yapısal çıkmazı kırma kapasitesi

Mevcut çözümleme çerçevesi açısından değerlendirildiğinde İslamabad görüşmelerinin yapısal çıkmazı kırma kapasitesi sınırlıdır. Bunun temel nedeni krizinin üç yapısal boyutunun (güvenlik, egemenlik ve yükümlülük) bu tür dolaylı diplomasi mekanizmalarıyla ortadan kaldırılamamasıdır. Dolayısıyla bu görüşmeler kalıcı çözüm üretme olanağına sahip değildir ancak mevcut görüşme döngüsünü kararlılığa kavuşturma kapasitesine sahiptir. İslamabad görüşmeleri ABD–İran nükleer anlaşmazlığında yapısal çıkmazı çözmekten çok bu çıkmazın kriz üretme hızını yavaşlatan ara kurumsal bir mekanizma olarak işlev görmektedir.

İSLAMABAD GÖRÜŞMELERİNDEN SONUÇ ÇIKMA OLASILIĞI VE OLASI GELİŞMELER

Bu alt bölüm İslamabad’da yapılması planlanan görüşmelerin ABD–İran nükleer anlaşmazlığı bağlamında kısa vadeli sonuç üretme kapasitesini ve başarısızlık durumunda ortaya çıkabilecek olası gelişmeleri çözümlemektedir.

İslamabad görüşmelerinden sonuç çıkma olasılığı

Mevcut yapısal koşullar dikkate alındığında İslamabad görüşmelerinin kapsamlı ve kalıcı bir anlaşma üretme olasılığı düşüktür. Bunun temel nedenleri üç başlıkta toplanabilir:

(i) Güven açığı: ABD ve İran arasındaki ilişkiler, yüksek düzeyde güven aşınımına sahiptir. JCPOA sürecinin ardından yaşanan kırılma ve Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi taraflar arasında “yükümlenme güvenilirliği” sorununu derinleştirmiştir.

(ii) Egemenlik ve kapasite farkı: İran, nükleer programı egemenlik hakkının bir uzantısı olarak görürken ABD bunu güvenlik riski olarak değerlendirmektedir. Bu normatif fark, teknik uzlaşmayı sınırlamaktadır.

(iii) Görüşme biçeminin dolaylı olması: İslamabad görüşmeleri büyük olasılıkla doğrudan bir çözüm platformu değil, dolaylı diplomasi ve ara iletişim mekanizması niteliğindedir. Bu durum kapsamlı anlaşma üretme kapasitesini sınırlamaktadır.

Değerlendirilecek olursa, bu çerçevede İslamabad görüşmelerinin en olası çıktısı kapsamlı bir anlaşma değil, sınırlı, teknik ve geçici uzlaşı adımlarıdır.

Görüşmelerden sonuç çıkmaması durumunda olası gelişmeler

İslamabad görüşmeleri başarısız olur ve taraflar arasında anlamlı bir uzlaşma sağlanamazsa süreç büyük olasılıkla üç paralel yönde evrilecektir:

(i) Nükleer etkinliklerde hızlanma: İran’ın, görüşme başarısızlığını stratejik baskı unsuru olarak kullanarak uranyum zenginleştirme düzeyini artırması, santrifüj kapasitesini genişletmesi ve denetim rejimiyle gerilim yaşaması beklenebilir. Bu durum, nükleer programın “eşik kapasiteye” yaklaşması riskini artırır.

(ii) ABD’nin yaptırım ve baskı siyasasını sertleştirmesi: ABD’nin olası tepkisi ekonomik yaptırımların genişletilmesi, finansal yalıtmanın artırılması ve UAEA üzerinden denetim baskısının yükseltilmesi ve diplomatik koalisyonların güçlendirilmesi şeklinde olacaktır. Bu aşama, “en fazla baskı uygulama” yaklaşımının yeniden güç kazanması anlamına gelir.

(iii) Bölgesel tırmanma riski: Görüşme başarısızlığı doğrudan savaş anlamına gelmese de vekil aktörler üzerinden gerilim, deniz güvenliği riskleri ve bölgesel krizlerin yayılması gibi sonuçlar doğurabilir. Bu durum özellikle Körfez bölgesinde denetimli olmayan tırmanma riskini artırır.

Değerlendirmek gerekirse, İslamabad görüşmeleri başarısız olursa ortaya çıkacak temel tablo şudur: Tam çözüm değil, kriz yönetimi döngüsünün sertleşmesi, diplomasi kanallarının zayıflaması, nükleer kapasite artışı ile yaptırım baskısı arasında sıkışan bir denge ve bölgesel gerilimlerin yeniden yükselmesi. İslamabad görüşmeleri kalıcı çözüm üretme açısından sınırlı, ancak başarısızlık durumunda mevcut krizi daha yüksek yoğunluklu bir tırmanma döngüsüne taşıma olasılığı olan bir diplomatik eşiktir.

GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ

Bu çalışma, ABD–İran nükleer anlaşmazlığını teknik bir silahlanma sorunu olmaktan çıkararak, nükleer güç kapasitesi, devlet egemenliği ve uluslararası güven krizi ekseninde çok katmanlı bir stratejik çatışma olarak ele almıştır. Çözümleme hem yasal çerçeve hem de kuramsal yaklaşım üzerinden geliştirilen değerlendirmelerle taraflar arasındaki görüşme çıkmazının yapısal niteliğini ortaya koymaktadır.

Yapısal bulgular

Araştırma sonucunda üç temel yapısal gerilim alanı tespit edilmiştir:

Güvenlik gerilimi: ABD, İran’ın nükleer programını bölgesel güç dengelerini bozabilecek bir yayılma riski olarak değerlendirmekte, İran ise bu programı stratejik caydırıcılık ve rejim güvenliği aracı olarak görmektedir.

Egemenlik gerilimi: NTP çerçevesinde tanınan barışçıl nükleer enerji hakkı ile uluslararası denetim mekanizmaları arasındaki asimetri İran açısından egemenlik kısıtlaması algısını güçlendirmektedir.

Yükümlenme ve güven gerilimi: JCPOA sürecinde yaşanan kırılma ve Donald Trump döneminde ABD’nin anlaşmadan çekilmesi taraflar arasındaki güvenilirlik sorununu derinleştirmiştir.

Görüşme devingenlerinin niteliği

Çözümleme, ABD–İran nükleer krizinin kalıcı çözüm üretmekten çok “yönetilen gerilim” (managed tension) üretme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda “geri döndürülebilir kısıtlama” modeli kalıcı çözüm değil kriz denetim mekanizmasıdır. Taraflar arasında tam uzlaşma değil, döngüsel görüşme süreçleri gözlenmektedir. Kriz, çözülmekten çok yönetilmektedir

İslamabad görüşmelerinin rolü

İslamabad’da yapılması planlanan görüşmeler bu yapısal çerçeve içinde değerlendirildiğinde doğrudan çözüm üretme kapasitesi sınırlıdır, daha çok dolaylı diplomasi ve kriz yönetimi işlevi görmektedir ve başarısızlık durumunda ise nükleer tırmanma ve yaptırım döngüsünü hızlandırma riski taşımaktadır. Bu nedenle İslamabad süreci dönüştürücü bir kırılma noktası olmaktan çok mevcut krizin yoğunluğunu belirleyen ara bir eşik olarak değerlendirilebilir.

Sonuç

ABD–İran nükleer anlaşmazlığı, yalnızca teknik kapasite ve denetim sorunu değil, aynı zamanda egemenlik yorumları, güvenlik algıları ve uluslararası yükümlülüklerin sürdürülebilirliği üzerinden şekillenen yapısal bir krizdir. Bu nedenle mevcut uluslararası sistem içinde kalıcı çözümden çok kriz yönetimi ve denetimli tırmanma döngüsü daha olası görünmektedir.

 

KAYNAKÇA

Birleşmiş Milletler ve Uluslararası Hukuk Belgeleri

United Nations. (1945). Charter of the United Nations. New York: United Nations.

United Nations. (2015). Security Council Resolution 2231 (2015) on the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA).

International Atomic Energy Agency (IAEA). (Çeşitli yıllar). Safeguards Reports on Iran’s Nuclear Program. Vienna: IAEA.

Uluslararası Anlaşmalar ve Belgeler

Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT). (1968). United Nations Treaty Series.

Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA). (2015). Vienna Agreement between Iran and P5+1.

Kitaplar ve Akademik Çalışmalar

Sagan, S. D. (1996). “Why Do States Build Nuclear Weapons?” International Security, 21(3), 54–86.

Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. New York: McGraw-Hill.

Waltz, K. N. (1981). “The Spread of Nuclear Weapons: More May Be Better.” Adelphi Papers, International Institute for Strategic Studies.

Allison, G. (2017). Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? Boston: Houghton Mifflin Harcourt.

Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs.

ABD–İran Nükleer Krizi Üzerine Çalışmalar

Takeyh, R. (2006). Hidden Iran: Paradox and Power in the Islamic Republic. New York: Times Books.

Parsi, T. (2012). A Single Roll of the Dice: Obama’s Diplomacy with Iran. New Haven: Yale University Press.

Fitzpatrick, M. (2014). Overcoming Iran’s Nuclear Dilemma. International Institute for Strategic Studies.

Bowen, W. Q., ve Moran, M. (2014). Living with Nuclear Power in the Middle East. London: Routledge.

Raporlar ve Siyasala Belgeleri

Congressional Research Service (CRS). (çeşitli yıllar). Iran: Nuclear Agreement and U.S. Policy. Washington, DC.

SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute). (çeşitli yıllar). Yearbook: Armaments, Disarmament and International Security. Stockholm: SIPRI.

Brookings Institution. (çeşitli raporlar). Iran Nuclear Program and Regional Security Assessments.