Demokrasi Üzerine

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Bu sabah uyandığımda kendimi demokrasi endişeleri içinde buldum. Düşünmek ve bazı ayrıntıları ortaya çıkarmak zorunda olduğumu gördüm. Demokrasilerin gerilemekte olduğu hem gözlemleniyor ve hem de pek çok akademik araştırma kurumlarının raporlarında yer almaktaydı. Üzerinde durmak gereksinimini duydum.

“Demokrasinin gerilemesi” dediğimiz şey, aslında birçok ülkede seçimlerin hala yapılmasına karşın kurumların zayıflaması, özgürlüklerin daralması ve hesap verebilirliğin azalması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bunun arkasında birkaç temel devingen olduğunu gördüm. Birincisi ve belki de en önemlisi ekonomik eşitsizlik ve güvensizlik etmenidir. Küreselleşme bazı kesimleri zenginleştirirken geniş kitlelerde gelir güvencesizliği yaratmıştır. Orta sınıfın erimesi ve genç işsizliği, “sistem çalışmıyor” duygusunu güçlendirmektedir. Bu sonuç güçlü lider arayışını ve popülist söylemleri beslemektedir. İkincisi giderek yoğunlaşan popülist söylemler ve kurumlara saldırı çabalarıdır. Popülist liderler “halka karşı elitler” anlatısını kullanarak yargı, medya ve denge-denetleme mekanizmalarını hedef alabilmektedir. Seçimle gelip kuralları kendilerine göre değiştirmek demokrasiyi içeriden aşındıran bir süreç yaratmaktadır. Üçüncüsü ise, günümüzde bilgi ekosisteminin bozulmasıdır. Sosyal medya platformları (örneğin Meta Platform veya X (Twitter)) yanlış bilginin hızlı yayılmasına, kutuplaşmanın artmasına ve ortak gerçeklik duygusunun zayıflamasına yol açabilmektedir. Algoritmalar çoğu zaman dikkat çekeni ödüllendiriyor, doğruyu değil. Bir başka devingen kutuplaşma ve kimlik siyasetidir. Toplumlar ideolojik ve kültürel çizgiler üzerinden keskin biçimde ayrıştığında uzlaşma zorlaşmaktadır. Siyaset “rakibi yok etme” oyununa dönüşünce kurumlar kilitlenmektedir. Öte yandan, hukukun üstünlüğünün zayıflaması çok temel bir eksiklik yaratmaktadır. Yargı bağımsızlığının aşınması, yolsuzlukla savaşımın zayıflaması ve basın özgürlüğünün daralması, demokrasinin çekirdeğini doğrudan etkilemektedir. Ayrıca, güvenlik kaygıları ve krizler egemen duruma gelmektedir. Terör, göç, pandemi veya savaş gibi krizler yürütmenin yetkilerini genişletmesine gerekçe olabilmektedir. Örneğin COVID-19 pandemi sırasında birçok ülkede olağanüstü yetkiler kalıcı duruma gelmiştir. Otoriter modeller çekicilik kazanmaktadır. Bazı ülkelerin (örneğin Çin) ekonomik başarıyla birlikte daha merkeziyetçi bir yönetim modeli sunması “demokrasi olmadan da büyüme olanaklı” algısını güçlendirebilmektedir. Bir başka devingen ise uluslararası düzenin zayıflamasıdır. Demokrasiyi özendiren uluslararası kurumların etkisi azaldıkça otoriter uygulamalara karşı dış baskı da zayıflamaktadır. Özetle, ekonomik sıkıntılar, bilgi kirliliği, kutuplaşma ve kurumların aşınması birbirini besleyen bir döngü oluşturmaktadır. Bu yüzden sorun sadece “kötü liderler” değil, aynı zamanda yapısal ve teknolojik değişimlerin demokrasiyi zorlamasıdır.

O halde, söz konusu yapısal ve teknolojik değişimler nelerdir?

“Yapısal” ve “teknolojik” değişimler denilen şeyler tek tek olaylardan çok oyunun kurallarını değiştiren uzun vadeli dönüşümlerdir. Bunlar demokrasiyi doğrudan yıkmamakta ama işleyişini zorlaştırmakta ve kırılgan duruma getirmektedir.

Yapısal değişimlerden kasıt toplumun ve ekonominin dönüşümüdür. Ekonominin yeniden şekillenmesi (küreselleşme ve otomasyon) en başta gelendir. Üretim ucuz işgücüne kayarken sanayi işleri azalmakta ve hizmet sektörü büyümektedir. Bu, bazı bölgeleri geride bırakmaktadır. İnsanlar sistemin kendilerini dışladığını gördükçe “köktenci değişim” isteyen siyasete yönelmektedir. Keza, orta sınıf daralmaktadır. Demokrasinin omurgası olan geniş ve kararlılık içeren orta sınıf küçüldüğünde, siyaset daha kırılgan duruma gelmektedir. Ekonomik güvencesizlik arttıkça kısa vadeli ve duygusal tercihler öne çıkmaktadır. Öte yandan, eğitim ve fırsat eşitsizliği giderek yoğunlaşmaktadır. İyi eğitim ve fırsatlara erişimdeki fark büyüdükçe toplum içinde “iki ayrı gerçeklik” oluşmaktadır. Bu da ortak bir kamu aklı üretmeyi zorlaştırmaktadır. Göç ve demografik değişim üzerinde durulması gereken bir başka önemli etmendir. Hızlı nüfus hareketleri ve kültürel çeşitlilik artışı kimlik tartışmalarını keskinleştirebilmekte ve bu da siyasette kutuplaşmayı artırmaktadır. Devletin yönetim kapasitesi azalmakta ve süreçler karmaşıklaşmaktadır. Çağdaş devletler iklim değişikliği, finansman ve sağlık gibi çok daha karmaşık sorunlarla uğraşırken bürokrasi yavaş kaldığında insanlar “güçlü lider hızlı çözsün” düşüncesine kayabilmektedir.

Teknolojik değişimlere yani bilgi ve iletişim devrimine gelince… En önemlisi sosyal medya ve algoritmalar sorunudur. Meta Platform, TikTok veya X (Twitter) gibi platformlar insanların ne göreceğini algoritmalarla belirlemektedir. Bu sistemler genelde en dikkat çekici ve çoğu zaman en öfkeli veya sansasyonel içerikleri öne çıkarmaktadır. Bu durum kutuplaşmayı artırmaktadır. Bir başka etmen yanlış bilgi ve dezenformasyonun ölçeklenmesidir. Eskiden propaganda sınırlıydı. Şimdi ise birkaç saat içinde milyonlara ulaşabilmektedir. Üstelik devletler ve örgütlü gruplar bunu stratejik olarak kullanabilmektedir. “Gerçeklik krizleri” (deepfake ve yapay zeka, YZ) sıklaşmaya başlamıştır. Görüntü ve seslerin kolayca değiştirilebilmesi “gördüğüme bile güvenemem” duygusu yaratmaktadır. Bu olumsuzluk demokrasinin temelindeki ortak gerçeklik zeminini zayıflatmaktadır. Medya ekonomisi çöküşmüştür. Geleneksel gazetecilik reklam gelirlerini kaybederken kaliteli habercilik azalmaktadır. Yerel medya zayıfladığında denetim de zayıflamaktadır. Veri ve mikro-hedefleme yaygınlaşmaktadır. Seçmen davranışları çözümlenip kişiye özel mesajlarla yönlendirilebilmektedir. Bu, klasik “kamusal tartışma” yerine parçalanmış ve yönlendirilmiş bir seçmen kitlesi yaratmaktadır. İki alan birbirini beslemektedir: ekonomik güvensizlik (yapısal) öfke ve arayış yaratırken sosyal medya (teknolojik) bu öfkeyi büyütüp yönlendirmektedir. Sonuçta insanlar farklı “gerçekliklerde” yaşamaya başlamakta ve uzlaşma zemini daralmaktadır.

Bu etmenler sadece demokrasiyi zayıflatmakla kalmamaktadır. Toplumun birçok alanında zincirleme olumsuz sonuçlar üretmektedir. Kısaca “yan etkiler” diyebileceğimiz etkiler oldukça geniş bir alanı kapsamaktadır. Birincisi toplumsal dokunun bozulmasıdır. Kutuplaşma ve bilgi kirliliği arttıkça insanlar birbirini “rakip” değil “tehdit” olarak görmeye başlamaktadır. Aile, arkadaş ve iş ilişkileri bile siyaset yüzünden gerilebilmektedir. Ortak değerler ve güven duygusu aşınmaktadır. “Biz ve onlar” dili kalıcı duruma gelmektedir. Bu durum uzun vadede toplumun birlikte hareket etme kapasitesini zayıflatmaktadır. İkincisi ruh sağlığı ve bireysel strestir. Sürekli kriz, belirsizlik ve öfke dolu içeriklere maruz kalmak anksiyete ve tükenmişliği artırmakta, özellikle gençlerde umutsuzluk ve gelecek kaygısı yaratmakta ve “hiçbir şey değişmez” duygusu (öğrenilmiş çaresizlik) yayılmaktadır. Ekonomik kararsızlıktır. Yapısal eşitsizlik ve güvensizlik ortamı yatırım kararlarını zorlaştırmakta ve beyin göçünü hızlandırmaktadır. Krizler kısa vadeli, popülist ekonomik kararları özendirmektedir. Sonuçta büyüme gücü düşmekte ve krizler daha sık yaşanır olmaktadır. Üçüncüsü bilgi kalitesinin düşmesidir. Meta Platform, TikTok ve X (Twitter) gibi platformların algoritmik yapısı sansasyonel içeriği ödüllendirmektedir. Uzmanlık ve doğruluk geri planda kalmaktadır. Komplo teorileri normalleşmektedir.  Bu sadece siyaseti değil, sağlık, bilim ve günlük kararları da etkilemektedir.  Örneğin aşı karşıtlığı gibi. Dördüncüsü, siyaset dışı alanlarda da kurumsal çürümedir. Hukukun zayıflaması ve liyakat yerine sadakatin öne çıkması şirketlerde verimsizlik, kamu hizmetlerinde kalite düşüşü ve eğitim ve sağlık sistemlerinde gerileme verilebilecek örmekler arasındadır. Sorun sadece devlet değil, tüm sistemin başarım düzeyi olmaktadır. Beşincisi, güvenlik düzeyinin azalması ve şiddet riskinin artmasıdır. Aşırı kutuplaşma ve köktencileşme sokak olayları ve toplumsal çatışma riskini artırmaktadır. Aşırılık yanlısı grupların güçlenmesine zemin hazırlamaktadır. Sayısal nefret söylemi gerçek dünyaya taşma olasılığı içermektedir. Altıncısı, bilimsel ve uzun vadeli düşünmenin zayıflamaktadır. Popülizm ve kısa vadeli baskılar iklim değişikliği gibi uzun vadeli sorunların ertelenmesine yol açmaktadır. Üniversiteler gibi akademik ve bilimsel kurumlara güven azalmaktadır. Uzman görüşü “elit görüşü” diye reddedilebilmektedir. Son etmen küresel iş birliğinin zayıflamasıdır. Uluslararası güven azaldıkça ticaret ve diplomasi zorlaşmaktadır. Küresel ısınma, iklim değişikliği ve pandemi gibi ortak sorunlara çözüm üretmek güçleşmektedir. Daha parçalı ve rekabetçi bir dünya ortaya çıkmaktadır.

Özetle, bu süreç sadece “siyasal sistem” sorunu değildir. İnsanların nasıl düşündüğünü, birbirine nasıl davrandığını ve ekonominin nasıl işlediğini derinden etkileyen yapısal bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Demokrasinin gerilemesi aslında daha büyük bir tablonun parçasıdır: güven, gerçeklik ve ortak amaç duygusunun aşınması.

Gelir dağılımının bozulması da demokratik gerilemeyle ilgilidir. Birçok araştırmacıya göre kilit etmenlerden biri durumuna gelmiştir. Gelir dağılımının bozulması ve eşitsizliğin artması hem doğrudan hem de dolaylı yollarla sorunları beslemektedir. Öncelikle “sistem adil değil” algısı derinleşmektedir. Gelir uçurumu büyüdükçe insanlar kuralların herkese eşit işlemediğini düşünmeye başlamaktadır. Bu da kurumlara güveni azaltmakta, siyasal öfkeyi artırmakta ve “köktenci değişim” isteyen hareketleri güçlendirmektedir. İkincisi popülizme zemin hazırlanmaktadır. Ekonomik olarak sıkışan kitleler “elitler sizi sömürüyor” diyen liderlere daha açık eleştirilerde bulunmaktadır. Bu söylem bazen gerçek sorunlara işaret etmekte ama çoğu zaman çözüm yerine kutuplaşma üretmektedir. Üçüncüsü, fırsat eşitsizliğinin kalıcı ayrışmaya dönüşmesidir. Eğitim, sağlık ve iş fırsatlarına erişim gelirle belirlenmeye başladığında toplum katmanlara ayrılmaya başlamaktadır. Zengin ve yoksul adeta farklı dünyalarda yaşamaya başlamakta ve ortak gerçeklik zayıflamaktadır. Dördüncüsü siyasal etkinin dengesizleşmesidir. Çok zengin kesimler medya sahipliği, lobi etkinlikleri ve kampanya finansmanı üzerinden orantısız etki kurabilmektedir. Bu da “bir kişi bir oy” ilkesinin aşınmasına yol açmaktadır. Beşincisi toplumsal adaletin zayıflaması ve toplumsal yükselme merdiveninin işlevini yitirmesidir. İnsanlar “ne yaparsam yapayım yükselemem” duygusuna kapıldığında umutsuzluk artmakta, toplumsal gerilim yükselmekte ve beyin göçü hızlanmaktadır. Daha geniş etkilerden de söz edebilmek olasıdır. Gelir eşitsizliği sadece siyaseti değil suç oranlarını da artırabilmekte ve ruh sağlığını olumsuz etkilemektedir. Ekonomik büyümeyi uzun vadede yavaşlatmaktadır. Toplumsal güveni aşındırmakta ve insanlar birbirine daha az güvenir olmaktadır. Özetle, gelir dağılımının bozulması bir “tetikleyici” gibi çalışmaktadır. Ekonomik stres yaratır. Bu yapısaldır. Stres, sosyal medya ve siyaset tarafından büyütülmektedir. Bu teknolojik ve siyasaldır. Böylelikle ortaya daha kırılgan, daha öfkeli, daha az uzlaşabilen bir toplum çıkmaktadır.

Güçlü devletlerin emperyalist eylemleri

“Emperyal eylemler” yani güçlü devletlerin diğer ülkeler üzerinde askeri, ekonomik ya da siyasal baskı kurması tek başına demokrasiyi çökerten bir neden olmamakla birlikte çoğu zaman esasen kırılgan olan sistemleri daha da zayıflatmaktadır. Emperyal dış müdahaleler rejimleri kararsızlığa itmektedir. Güçlü ülkeler bazen başka ülkelerde hükümetleri etkilemeye ya da değiştirmeye çalışabilmektedir. Bu tür müdahaleler kurumları zayıflatmakta, iç çatışmaları tetiklemekte ve “demokrasi” kavramını dış müdahale ile özdeşleştirerek itibarsızlaştırmaktadır. Örneğin ABD’nin Irak Savaşı sürecindeki rolü bölgede uzun süreli kararsızlık ve kurumsal çöküş tartışmalarını beraberinde getirmiştir. İkincisi, emperyal güçler otoriter rejimlere dolaylı destek sağlamaktadır. Jeosiyasal çıkarlar nedeniyle güçlü devletler bazen demokratik olmayan yönetimlerle iş birliği yapabilmektedir. Bu da demokrasi söylemi ile demokrasi uygulaması arasındaki çelişkiyi büyütmekte ve yerel halkta “çifte ölçün” algısı yaratmaktadır. Üçüncüsü, emperyal güçler ekonomik bağımlılık ve baskı yaratabilmektedir. Borç, ticaret ve yaptırımlar üzerinden kurulan ilişkiler yerel ekonomileri kırılgan duruma getirebilmektedir. Hükümetlerin kendi halkına değil dış aktörlere karşı hesap verir duruma gelmesine yol açabilmektedir. Bu durum özellikle küçük ve gelişmekte olan ülkelerde daha belirgin olmaktadır. Dördüncüsü, emperyal güçlerin başlattığı bilgi savaşları ve etki operasyonlarıdır. Büyük güçler artık sadece askeri değil, sayısal yollarla da etkide bulunabilmektedir. Seçimlere müdahale savları, sosyal medya üzerinden propaganda ve toplumu bölmeye yönelik içerikler bu bağlamda verilebilecek örneklerdir. Örneğin Rusya’nın farklı ülkelerde yürüttüğü savlanan bilgi operasyonları bu tartışmanın önemli bir parçasıdır. Beşincisi güvenlik gerekçesiyle otoriterleşmedir. Dış tehdit algısı arttıkça hükümetler içeride daha fazla denetim ve daha az özgürlük uygulamalarını meşrulaştırabilmektedir. “Ulusal güvenlik” söylemi demokratik gerilemenin en sık kullanılan gerekçelerinden biri durumuna gelmektedir Burada önemli bir denge noktası ortaya çıkmaktadır. Dış müdahale bu konuda etkili olabilir ancak sorunu tek başına açıklama olanağına sahip değildir. Bir ülkede kurumlar güçlüyse, hukuk işliyorsa ve toplumsal uzlaşma varsa dış etkiler sınırlı kalabilmektedir. Ancak iç yapı zayıfsa dış müdahaleler çok daha yıkıcı olabilmektedir. Özetle, güçlü devletlerin “emperyal” sayılabilecek eylemleri zayıf demokrasileri daha da kırılgan duruma getirebilmekte, çifte ölçün algısı yaratabilmekte ve küresel güveni azaltabilmektedir. Ancak asıl belirleyici olan genellikle iç devingenler ve dış etkilerin birleşimidir.

Otoriterlik, Milliyetçilik ve Faşist Davranış Biçemleri

Otoriterleşmenin milliyetçi duyguların ve faşist nitelikli davranış biçemlerinin artmasına katkı sağladığını söylemek biraz fazla determinist olabilir. Daha doğru ifadeyle belirli koşullar altında bu eğilimler güçlenmekte ama aynı koşullarda karşı hareketler de ortaya çıkabilmektedir. Bu duygu ve davranış biçemlerinin ve eğilimlerin güçlenme nedenlerinin birincisi güvensizlik ve belirsizliktir. Bu durum “güçlü lider” istemini ortaya çıkarmaktadır. Ekonomik eşitsizlik, krizler ve hızlı değişim insanların denetim duygusunu zayıflatmaktadır. Bu ortamda otoriter liderlik ve sert, hızlı karar alma vaatleri daha çekici görünebilmektedir. İkinci neden kimlik tehdit algısının mikro milliyetçiliğe yol açabilmesidir. Göç, kültürel değişim ve küreselleşme bazı gruplarda “kimliğim kayboluyor” duygusu yaratabilmekte ve bu da daha dar kimliklere kapanma ve “biz ve onlar” ayrımının sertleşmesi sonucunu doğurabilmektedir. Üçüncü neden toplumsal kutuplaşmanın yol açtığı köktencileşmedir. Sosyal medya ve siyaset dili keskinleştikçe insanlar merkeze değil uçlara kayabilmektedir. Bu ortamda daha sert, dışlayıcı ve bazen “faşizan” diyebileceğimiz davranış biçimleri normalleşebilmektedir. Dördüncü neden iktidardaki güç yoğunlaşmasının oligarşik yapıların güçlenmesine katkıda bulunmasıdır. Servet ve medya gücü belirli ellerde toplandıkça siyasal etki de yoğunlaşmakta ve karar alma süreçleri dar bir çevreye sıkışmaktadır. Bu durum oligarşik eğilimler yaratabilmektedir.  Sonuncu neden krizler nedeniyle özgürlükten ödün verilmesidir. Pandemi (COVID-19 pandemisi), savaşlar veya güvenlik tehditleri sırasında toplumlar daha fazla denetimi, daha az özgürlüğe tercih edebilmektedir. Bu da otoriter uygulamaları kalıcı kılabilmektedir. Ancak bu etkileşim bir “tek yönlü yol” değildir. Aynı süreçler daha fazla sivil toplum hareketi, saydamlık ve hesap verebilirlik talebi ve yeni siyasal hareketleri ve reform girişimlerini tetikleyebilmektedir. Tarih düz bir çizgi değil, dalgalıdır. Örneğin 20. yüzyılda 2. Dünya Savaşı sonrası güçlü bir demokratikleşme dalgası gelmişti. Bu bağlamda, faşizm sorununa dikkatli yaklaşmak gerekmektedir. “Faşizm” çok belirgin bir ideolojidir: Aşırı milliyetçilik, tek lider kültü ve muhalefetin bastırılması. Bugün bazı davranışlar buna benzer özellikler taşıyabilir ama her otoriter eğilimi doğrudan “faşizm” diye etiketlemek çözümlemeyi bulanıklaştırabilir. Daha doğru olan yaklaşım hangi özelliklerin gerçekten örtüştüğünü somut olarak incelemektir. Özetle, şu anda dünya genelinde otoriterleşme, kimlik temelli siyaset ve güç yoğunlaşması gibi eğilimler güçlenmektedir. Ancak, bu kaçınılmaz ve geri döndürülemez bir süreç değildir. Sonuç, bu baskılara karşı toplumların ve kurumların nasıl tepki verdiğine bağlıdır.

Sağ ideoloji yükseliyor mu?

Birçok ülkede sağ (özellikle popülist/sert sağ) hareketlerin güç kazandığı bir dönemden geçilmektedir. Ama bu, her yerde aynı hızda ve aynı biçimde olan tek yönlü bir yükseliş değildir. Avrupa’da göç, güvenlik ve ekonomik kaygılar üzerinden sağ partiler oy artırmıştır. ABD’de sağ popülizm uzun süredir güçlü bir akımdır. Latin Amerika’da dönem dönem sağ ve sol arasında dalgalanma vardır. Asya’da bazı ülkelerde daha milliyetçi ve merkeziyetçi yönetimler güçlenmektedir. Bu yolda genel bir artış gözlemlenmekte olsa da bu eğilim küresel ve tek tip değildir. Buna karşın sağ ideolojinin yükselme nedenlerini incelemek gerekmektedir. Birinci neden ekonomik sıkışma ve toplumsal eşitsizliktir. Ekonomik olarak zorlandığında insanların daha korumacı ve daha milliyetçi siyasaları destekleme eğilimi artabilmektedir. İkincisi göç ve kimlik kaygılarıdır. Kültürel değişim duygusu “kimliğim tehdit altında” algısı yaratabilmektedir. Bu da sağ partilerin güçlü olduğu bir alandır. Üçüncüsü güvenlik ve siyasal kararlılık istemidir. Kriz dönemlerinde seçmenler daha sert ve daha merkeziyetçi siyasaları tercih edebilmektedir. Dördüncüsü sosyal medyanın etkisidir. X (Twitter), Meta Platform gibi platformlar kutuplaştırıcı söylemleri büyütebilmekte ve basit ve güçlü mesajları öne çıkarabilmektedir. Bu da popülist sağ için üstünlük yaratabilmektedir. Bu bağlamda bir denge ortaya çıkmaktadır. Bu durumu “sağ kazanıyor, sol bitiyor” gibi okumak hatalı olabilir. Bazı ülkelerde sol veya merkez partiler de yeniden güçlenmektedir. Seçmen davranışı giderek daha dalgalı ve tepkisel duruma gelmektedir. İnsanlar ideolojiden çok sorun çözme kapasitesine bakabilmektedir. “Sağ” dediğimiz şey de tek değildir. “Sağ ideoloji” çok geniş bir yelpazede ılımlı tutuculuk, ekonomik liberalizm, milliyetçi sağ ve popülist sağ kavramlarını kapsar. Bunların hepsi aynı değildir. Asıl yükselen alan genelde popülist ve kimlik vurgusu güçlü sağ hareketlerdir. Özetle, sağ (özellikle popülist sağ) birçok yerde güç kazanmaktadır ancak bu küresel, tek yönlü ve kalıcı bir eğilim olmak durumunda değildir ve daha çok ekonomik kaygılar, kimlik siyaseti ve teknoloji etkisi birleşiminin sonucudur. Özellikle son 10–15 yılda sağın bazı türleri güç kazanmıştır. Ancak burada önemli ayrım yükselen sağın her zaman “klasik sağ” olmadığı ve daha çok popülist, milliyetçi ve sistem karşıtı sağ varyantları olduğudur. Bu yükselişin arkasındaki genel mekanizma ise belirsizliğin güvenlik ve düzen arayışına yol açmasıdır. Ekonomik dalgalanmalar, krizler ve hızlı değişim insanları daha temkinli ve daha korumacı kılabilmektedir. Sağ ideolojiler genelde “düzen, denetim, sınırlar” vurgusu yaptığı için bu ortamda üstünlük sağlayabilmektedir. İkinci süreç küreselleşmenin neden olduğu yerelleşme tepkisidir. Dünya daha bütünleştikçe bazı insanlar bunu fırsat olarak görebilmekte ve bazıları ise tehdit olarak algılayabilmektedir. Bu ikinci grup, daha milliyetçi ve yerelci siyasaları destekleme eğilimindedir. Üçüncü süreç kimlik siyasetinin ideolojinin önüne geçmesidir. Günümüzde siyaset giderek “ekonomi nasıl yönetilsin?” sorusundan çok “Biz kimiz?” ve “Kim buraya ait?” sorularına kaymakta ve bu durum sağın bazı türlerine alan açmaktadır. Öte yandan, Devlete bakış değişmektedir. İlginç bir şekilde çağdaş sağın bir kısmı ekonomide küçük devlet derken güvenlik ve kültürde güçlü devlet istiyor. Bu hibrit yaklaşım, belirsizlik dönemlerinde seçmen için çekici olabilmektedir. Beşincisi teknolojik gelişmelerin duygusal siyaseti büyütmesidir. Sosyal medya ortamı basit ve güçlü duygusal mesajları öne çıkarabilmektedir. Sağ popülizm genelde bu dili daha etkili kullanabilmekte ama “tam bir sağa kayış” anlamı içermemektedir. Genç kuşaklarda bazı alanlarda daha özgürlükçü ve eşitlikçi değerler güçlenebilmektedir. Ekonomik krizlerde devlet müdahalesi talebi artabilmektedir. Seçmenler giderek daha ideolojik değil, tepkisel davranabilmektedir. Sistem aslında sağa sabit şekilde kaymıyor, daha dalgalı ve kırılgan duruma gelebilmektedir. Eğilime “sağ yükseliyor”dan çok “merkez zayıflıyor, uçlar güçleniyor” şeklinde bakmak daha isabetli olabilmektedir. Bu uçlardan biri sağ olduğu için eğilim daha görünür duruma gelebilmektedir. Özetle, sağ ideolojinin bazı türleri gerçekten yükseliştedir ama bu kalıcı bir ideolojik zafer değildir. Daha çok belirsizlik, kimlik kaygıları ve teknolojik ortam birleşiminin yarattığı bir sonuçtur.

Bu eğilim geçici mi, yoksa kalıcı mı?

Bu eğilimin bazı yönleri geçici ve konjonktürel ve bazıları ise daha kalıcı ya da yapısaldır. Geçici olan taraf dalga etkisidir. Siyaset döngüsel hareket eder. Ekonomik krizler sert ve popülist tepkilere yol açabilmektedir. Kararlılık dönemi daha ılımlı ve merkez siyasete dönüşü simgeleyebilmektedir. Bugünkü sağ/popülist yükselişin bir kısmı krizlere verilen tepkidir. Krizler hafiflediğinde seçmenler daha yararcı davranabilir ve sert söylemler çekiciliğini kaybedebilir. Ancak bazı değişimler geri dönmesi zor şekilde yerleşmiştir. Bilgi ortamı kalıcı olarak değişmiştir. Sosyal medya sonrası dünyada ortak gerçeklik zayıflamıştır. Herkes farklı “bilgi balonlarında” yaşamaktadır. Bu olgu kolaylıkla eski durumuna dönemez. Küreselleşme geri sarılsa bile etkisi kalıcı olacaktır. Tedarik zincirleri, göç ve kültürel etkileşim artık geri döndürülemez düzeydedir. Bu da kimlik siyasetini kalıcı bir unsur yapmaktadır. Eşitsizlik sorunu kolay çözümlenmeyecektir. Gelir dağılımı bozulduğunda onarması uzun sürmekte ve siyasal etkileri nesiller boyu devam edebilmektedir. Devlet-toplum ilişkisi değişmiştir. İnsanlar daha fazla özgürlük ama aynı zamanda daha fazla güvenlik ve koruma istemektedir. Bu çelişki siyaseti kalıcı olarak daha gergin hale getirmektedir. Bu yüzden geleceği tek bir ideolojinin kalıcı zaferi yok ama siyaset daha sert, daha hızlı ve daha kırılgan olacak şeklinde okumak daha doğru olabilecektir. Daha sık yön değişimleri, daha ani siyasal dalgalar ve daha güçlü tepkiler beklenmelidir. Basit bir benzetme ile eskiden siyaset daha yavaş akan bir nehir gibiyken, şimdi daha dalgalı ve fırtınalı bir deniz gibidir. Yön değişimleri daha hızlı, etkiler daha sert olabilecektir. Sonuç olarak, bugünkü sağ/popülist yükselişin bir kısmı geçicidir. Ama onu olanaklı kılan koşullar büyük ölçüde kalıcıdır. Dolayısıyla bu tarz dalgaları gelecekte de tekrar tekrar görebilmek olanağı vardır.

Bu eğilimi tam olarak tersine çevirmek zordur. Daha gerçekçi olanı “eğilimi yönetmek”tir. Tersinse çevirmek zordur çünkü bugün sözü edilen bahsettiğimiz eğilimler tek bir nedenden değil, birbirini besleyen sistemlerden kaynaklanmaktadır. Sayısal bilgi ekosistemi, ekonomik eşitsizlik, küreselleşmenin yarattığı kimlik gerilimleri ve güvenlik ve kriz döngüleri bunlar arasındadır. Bu etmenler tek bir reformla “geri alınabilecek” olgular olmamakla birlikte tümüyle denetimsiz de değildir. “Yönetilebilir” demek öncelikle kurumların gücünün belirleyici olduğunu vurgulamaktır. Bağımsız yargı, güçlü denge-denetim mekanizmaları, saydamlık varsa dalgalar yumuşayabilmekte akdi durumda sertleşebilmektedir. İkincisi ekonomik siyasalar önemlidir demektir. Orta sınıfın güçlenmesi, fırsat eşitliği, sosyal güvenlik sağlandığında popülist tepkiler azalabilmektedir. Üçüncüsü sayısal alanın düzenlenmesi demektir. Meta Platform, X (Twitter), TikTok gibi platformlar bilgi akışını şekillendirebilmekledir. Bu alan tamamen denetim altına alınamaz ama saydamlık ve algoritma düzenlemeleriyle etkisi azaltılabilir. Sonuncu olarak, toplumsal güvenin yeniden oluşturulması demektir. En zor ama en önemli alan da budur. Ortak gerçeklik, siyasal saygı kültürü ve kutuplaşmayı azaltan dilin gerçekleştirilmesi anlamına gelmektedir. Bunlar zaman alır ve hızlı çözümleri yoktur. “Demokrasi ya geri döner ya kaybolur” değildir, “demokrasi sürekli gerilim içinde yönetilir” savı günümüzde daha geçerli olan bir savdır.  Basit özet, gidişatı tamamen tersine çevirmek zordur ama sonuçlar kader değildir. Sistemlerin kalitesi fark yaratabilmektedir. Sorun “eğilim var mı yok mu” değil, bu eğilimin ne kadar yıkıcı olacağıdır.

Bu koşullarda iyi demokrasi nasıl korunur?

Bu koşullarda “iyi demokrasi”yi korumak, tek bir reformdan çok çok katmanlı bir denge sistemi kurmak anlamına gelmektedir. Çünkü sorunlar da çok katmanlıdır ve ekonomi, teknoloji, kültür ve kurumlar aynı anda baskı altındadır. Bunu dört ana eksende düşünmek daha net bir çerçeve verebilir. Birincisi kurumsal dayanıklılıktır. Demokrasinin çekirdeği burasıdır. Yargı bağımsız olmalıdır. Siyasal iktidardan ayrı, gerçekten özerk bir yargı sistemi var olmalıdır. Güçler ayrılığı ilkesi güvence altına alınmalıdır. Yürütme, yasama ve yargının birbirini dengelemesi sağlanmalıdır. Saydamlık ve hesap verebilirlik güvence altına alınmalıdır. Kamu gücünün izlenebilir olması temel araçtır. Bağımsız denetim kurumları (sayıştay, ombudsman vb.) etkili şekilde çalışmalıdır. Temel fikir ise “Kim iktidarda olursa olsun kurallar değişmemeli” olmalıdır. İkincisi, ekonomik denge ve toplumsal zeminin bozulmamasıdır. Demokrasi sadece sandık değil, toplumsal ve siyasal kararlılık sorunudur. Bu bağlamda, orta sınıfın korunması, gelir dağılımının aşırı bozulmasının önlenmesi ve eğitim ve sağlıkta fırsat eşitliğinin sağlanması ve aşırı yoksulluğun siyasal dışlanmaya dönüşmemesi gerekir. Çünkü ağır eşitsizlik siyasal köktencileşmenin en güçlü yakıtıdır. Üçüncüsü sayısal bilgi düzenidir. Bugünün demokrasisi artık “medya çağında” değil, algoritma çağındadır. Meta Platform, X (Twitter) ve TikTok gibi platformlar nedeniyle bilgi akışı parçalanmaktadır. Yönlendirme kolaylaşmakta ve kutuplaşma hızlanmaktadır. Bu yüzden algoritma saydamlığı ve sayısal okuryazarlık dezenformasyonla kurumsal savaşım çok önemli duruma gelmektedir. Artık demokrasi, “gerçeği kim denetim ediyor?” sorusuyla da ilgilidir. Dördüncüsü siyasal kültürdür. Hiçbir sistem sadece kurumlarla ayakta kalamaz. Rakibi “düşman” değil “meşru aktör” görmek esas olmalıdır. Şiddetsiz siyasal yarışma kültürü, uzlaşma kapasitesi ve uygar tartışma normları mutlaka gerçekleştirilmelidir. Bu olgular zayıflarsa en iyi kurumlar bile erozyona uğrayabilir. Kritik denge özgürlüğe karşılık güvenlik döngüsüdür. Çağdaş demokrasilerin en zor gerilimi budur çünkü krizler güvenlik talebini artırır. Güvenlik talebi ise özgürlükleri daraltma riskini doğurur. İyi demokrasi güvenliği sağlarken özgürlüğü “geri dönülmez” şekilde kaybetmemek noktasında durmalıdır. “İyi demokrasi”yi korumak krizlere karşın kuralları sabit tutabilmek ve toplumun ortak gerçeklik duygusunu tamamen kaybetmemesini sağlamaktır.

Demokrasi kendi kendini savunabilir mi, yoksa her zaman kırılgan mıdır?

Demokrasi “kendini koruyabilen bir sistem” mi, yoksa doğası gereği “kırılgan bir rejim” mi sorusunun yanıtı ikisinin arasında bir yerde ama ayrımı net yapmanın önemli olduğudur. Birincisi “Demokrasi kendini savunabilir” savıdır. Bu sav demokrasi, doğru kurumlarla kendi kendini düzeltme kapasitesine sahiptir ilkesine dayalıdır. Hatalı yöneticiler seçimle değiştirilebilir ve barışçıl iktidar devri sağlar. Bu, demokrasiye “yerleşik bir düzeltme mekanizması” verir. Anayasa, bağımsız yargı, parlamento denetimi ve medya özgürlüğü gibi ilke ve süreçler iktidarı sınırlar. Demokraside protesto, sivil toplum ve basın gibi mekanizmalar “erken uyarı sistemi” gibi çalışır. Bu görüşe göre demokrasi, “kendi hatalarını düzeltebilen öğrenen bir sistemdir.” İkinci sav “Demokrasi kırılgandır” savıdır. Bu sav daha karamsardır ve demokrasi kurallarına uyulursa güçlüdür ama kuralları içeriden bozulabilir ilkesine dayalıdır. Bu iki sav arasında paradoks vardır: Demokrasi, demokrasi karşıtı aktörleri de seçebilir yani “sandıkla gelen, sandıkla sistemi bozabilir.” Demokrasiler genellikle bir anda değil adım adım çözülür. Bu süreçte medya baskılanır, yargı zayıflatılır ve muhalefet daraltılır. Ama seçimler şekilsel olarak devam edebilir. Meta Platform, X (Twitter) gibi platformların etkisiyle ortak gerçeklik parçalanır ve toplum aynı veriye bakmaz. Bu durumda “demokratik karar” da zayıflar. Bu görüşe göre demokrasi “içeriden aşındırılmaya açık bir sistemdir.” Gerçekçi bileşim ise demokrasinin “koşullu dayanıklılık” rejimi olduğudur. Bugünkü akademik ana akım yaklaşıma göre, demokrasi ne otomatik olarak güçlüdür ve ne de kaçınılmaz olarak çöker. Dayanıklılığı şu etmenlere bağlıdır: kurumların kalitesi (yargı, medya ve denge mekanizmalarının güçlülüğü), ekonomik eşitlik (aşırı eşitsizlik varsa demokrasi gerilim üretir), ve siyasal kültür (rakibi düşmanlaştırmayan kültürün önemi), bilgi ekosistemi (yönlendirme arttıkça sistemin zayıflaması). Demokrasinin en zor sorunu demokrasinin hem özgürlük ve hem de kendini korumak için bazı sınırlamalar istemesidir. Bu sınırlamalar fazla olursa demokrasi otoriterleşir. Az olursa sistem içeriden çöker. Özcesi demokrasi sürekli bir “denge ipi yürüyüşüdür.”

Tarihsel deneyimler demokrasinin kendi kendini tamamen güvence altına alamaz ama tamamen savunmasız da olmadığını göstermektedir. Demokrasi, kendini ancak “etkili olarak korunursa” sürdürebilir. Demokrasi bir otomatik dayanıklı sistem değildir ama doğru kurumlar, kültür ve ekonomi ile kendi kendini savunma kapasitesi kazanabilen bir rejimdir.

Demokrasiyi içeriden çökerten mekanizmalar

Demokrasiler genelde dış saldırıyla değil, kendi iç devingenlerinin aşınmasıyla zayıflar. Bu süreç çoğu zaman yavaş ve “normal siyaset” görünümünde ilerler. Birinci süreç kurumların siyasallaşmasıdır. En önemli süreçlerden biri budur. Yargının tarafsızlığının zayıflaması, denetim kurumlarının yürütmeye bağımlı kılınması ve bürokrasiye liyakat yerine sadakatin girmesi bu bağlamda belirtilebilecek ölçütlerdir. Sonuç olarak kuralların değil, güç ilişkileri belirleyici olduğu açıkça söylenmelidir. İkincisi “seçim var ama rekabet eşit değil” anlayışının toplumda yerleşmesidir. Demokrasinin en tehlikeli aşaması budur. Muhalefetin medya erişimi sınırlanır, Devlet kaynakları iktidar lehine kullanılır, seçim kuralları adım adım değiştirilebilir ve sandık kalır ama oyun alanı eşit olmaz. Üçüncüsü bilgi ekosisteminin çökmesi sürecidir. Meta Platform, X (Twitter), TikTok gibi platformlar üzerinden dezenformasyon yayılması, kutuplaşmanın hızlanması ve ortak gerçekliğin parçalanması bu bağlamda altı çizilmesi gereken olgulardır. Sonuçta toplum aynı veriye bakmadığı için aynı dünyada yaşamaz duruma gelir. Dördüncüsü, kutuplaşma ve “sıfır toplamlı siyaset” olgusudur. Siyaset rakibin düşman olarak görülmesi ve uzlaşmanın ihanet olarak algılanması durumuna gelir. Bu durumda Anayasal normlar bile “engellenmesi gereken araçlar” gibi görülmeye başlanır. Beşincisi “acil durum ya da olağanüstü hal rejimi siyaseti”nin kalıcılaşmasıdır. Krizler (güvenlik, terör, pandemi, ekonomik şoklar) olağanüstü yetkileri artırır. Bu yetkiler geri alınmazsa kalıcılaşır. Böylece demokrasi “olağan dışılık yönetimi”ne kayar. Altıncısı toplumsal güven erozyonudur. En sessiz ama en derin mekanizmadır.  İnsanlar birbirine güvenmez, kurumlara güven azalır ve ortak gelecek inancı zayıflar. Güven olmayınca demokrasi sadece bir sürece dönüşür. Yedincisi ise oligarşik yoğunlaşmadır. Ekonomik güç belirli ellerde toplandıkça medya, siyaset finansmanı ve lobi gücü aynı merkezlerde yoğunlaşır. Bu, “dar elit yönetimi”ni yani oligarşi üretir.  Demokrasi genelde şu sırayla aşınır: Kutuplaşma başlar. Kurumlar zayıflar. Rekabet eşitliği bozulur. Bilgi alanı parçalanır. Güç yoğunlaşır. Sistem “demokrasi gibi görünen” bir yapıya dönüşür. Özetle, demokrasiyi içeriden çözen şey tek bir darbe ya da olay değil, küçük, yavaş ve normalleşmiş aşınma süreçleridir.

Son Değerlendirme

Demokrasi üzerine yapılan bu düşünsel çözümleme, çağdaş siyasal sistemlerin tek bir eksende açıklanamayacak kadar karmaşık ve çok katmanlı bir dönüşüm içinde olduğunu göstermektedir. Ekonomik eşitsizlikler, teknolojik dönüşümler, kimlik temelli siyasal gerilimler ve uluslararası güç ilişkileri birbirinden bağımsız değil, aksine karşılıklı olarak birbirini besleyen bir etkileşim alanı oluşturmaktadır.

Bu çerçevede demokrasi ne doğrusal biçimde ilerleyen bir “ilerleme öyküsü” ve ne de kaçınılmaz bir “çöküş süreci”dir. Daha çok sürekli gerilimler, kırılmalar ve yeniden dengelenme çabaları içinde varlığını sürdüren devingen bir siyasal düzen olarak okunmalıdır.

Bu nedenle demokratik gerileme, tekil nedenlere indirgenebilecek bir sonuç değil, farklı düzlemlerde işleyen yapısal ve teknolojik dönüşümlerin eş zamanlı etkisiyle ortaya çıkan bir süreçtir. Bu süreçte en önemli unsur kurumların dayanıklılığı kadar toplumsal güvenin, ortak gerçeklik algısının ve siyasal uzlaşma kültürünün korunabilmesidir.

Sonuç olarak demokrasi, kendini otomatik olarak yeniden üreten bir sistem değil, aksine sürekli olarak korunması, yeniden kurulması ve dengelenmesi gereken kırılgan bir siyasal ekosistemdir. Bu nedenle demokratik geleceğin belirleyicisi, kaçınılmaz yapısal eğilimler değil, bu eğilimlere karşı geliştirilen kurumsal ve toplumsal yanıtların niteliği olacaktır.