COP31 Antalya: Dünya Ne Konuşuyor, Türkiye Ne Kazanabilir?

 

 

Prof. Dr. Firuz Demir Yaşamış

 

 

Antalya’da yapılmakta olan COP31 yalnızca çevre ve iklim değişikliğiyle ilgili uluslararası bir toplantı değildir. Aslında burada dünyanın geleceğine ilişkin çok daha geniş bir tartışma yürütülmektedir. Enerji nasıl üretilecek? Fosil yakıtlardan ne kadar sürede çıkılacak? Bunun maliyetini kim karşılayacak? İklim değişikliğinin yol açtığı kuraklık, yangın, sel ve diğer felaketlerin bedelini kim ödeyecek? Gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasındaki tarihsel sorumluluk farkı nasıl giderilecek? COP31'in Antalya'daki önemi de tam burada ortaya çıkmaktadır.

Artık yalnızca hedef koymak yetmiyor

İklim diplomasisinin en önemli sorunlarından biri belki de yeni hedeflerin bulunmaması değildir. Dünya, Paris Anlaşması sonrasında çok sayıda hedef, yükümlenme ve yol haritası hazırladı. Net sıfır hedefleri açıklandı. Yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması konusunda kararlar alındı. Ulusal emisyon azaltım hedefleri belirlendi. Ancak temel soru ortada: Bu hedefler gerçekten gerçekleştirilecek mi? İşte COP31'i önceki birçok iklim toplantısından ayırabilecek temel nokta budur. Antalya'dan yeni ve etkileyici sözlerden çok, mevcut sözlerin nasıl uygulanacağını gösteren somut mekanizmaların çıkması beklenmektedir. Bu nedenle COP31'i, bir anlamda “taahhütlerden uygulamaya geçiş konferansı” olarak değerlendirmek mümkündür.

En büyük sorun: İklim değişikliği değil, finansman

İklim değişikliği konusunda ülkeler arasında bilimsel gerçekler bakımından büyük bir belirsizlik artık yoktur. Sorun, ne yapılması gerektiğinin bilinmemesi de değildir. Asıl sorun şudur: Kim, neyi, hangi parayla yapacak? Temiz enerjiye geçişin, enerji sistemlerinin dönüştürülmesinin, ulaşımın elektrikleştirilmesinin kentlerin iklim değişikliğine hazırlanmasının ve iklim felaketlerinden zarar gören toplumların desteklenmesinin çok büyük bir maliyeti bulunmaktadır. Gelişmiş ülkeler tarihsel olarak küresel emisyonların önemli bölümünden sorumludur. Buna karşılı, iklim değişikliğinin en ağır sonuçlarını çoğu kez ekonomik ve teknolojik olanakları daha sınırlı ülkeler yaşamaktadır. Bu nedenle COP31'in en önemli tartışma alanlarından biri iklim finansmanıdır. Azaltım için finansman gereklidir. Uyum için finansman gereklidir. Artık önlenemeyen iklim zararlarının karşılanması için de finansman gereklidir.

Ancak burada yalnızca büyük rakamların açıklanması yeterli değildir. Asıl önemli olan, finansmanın gerçekten gereksinim duyan ülkelere ulaşıp ulaşmayacağıdır. Para hibe mi olacaktır, yoksa zaten ağır borç yükü altında bulunan ülkelerin yeni borçlar almasına mı yol açacaktır? Antalya'daki tartışmaların merkezinde bulunan önemli sorulardan biri budur.

Fosil yakıtlar: Asıl siyasal çatışma

COP31'in en zor konusu ise fosil yakıtlardır. Dünya iklim değişikliğiyle mücadele etmek istiyorsa kömür, petrol ve doğal gaz kullanımını azaltmak zorundadır. Bilimsel gerçek budur. Ancak ekonomik ve siyasal gerçek daha karmaşıktır. Bazı ülkelerin ekonomileri büyük ölçüde petrol ve doğal gaz üretimine dayanmaktadır. Bazı ülkeler enerji güvenliği nedeniyle fosil yakıtlardan kısa sürede çıkmanın olanaklı olmadığını düşünmektedir. Gelişmekte olan ülkeler ise kendilerine “kalkınmayın” denilirken gelişmiş ülkelerin yüzyıllardır fosil yakıt kullanarak zenginleşmiş olmalarını haklı olarak sorgulamaktadır. Dolayısıyla tartışma yalnızca çevresel değildir. Bu aynı zamanda bir kalkınma, adalet ve uluslararası siyaset sorunudur. COP31'in başarısı, bu farklı çıkarlar arasında gerçekçi ve uygulanabilir bir denge kurulup kurulamayacağına bağlı olacaktır.

Elektrifikasyon yeni dönüşümün anahtarı olabilir

Antalya'da öne çıkan önemli tartışmalardan biri de enerji kullanımının giderek daha fazla elektrik temelli duruma getirilmesidir. Ulaşımın elektrikleşmesi, ısınmada elektrik kullanımının artması, sanayide fosil yakıtların olabildiği ölçüde elektrikle ikame edilmesi ve bu elektriğin ise giderek yenilenebilir kaynaklardan üretilmesi hedeflenmektedir. Ancak elektrifikasyon tek başına çözüm değildir. Elektrikli otomobillerin artması için temiz elektrik gerekir. Sanayinin elektrikleşmesi için güçlü elektrik şebekeleri gerekir. Yenilenebilir enerjinin artırılması için depolama sistemleri gerekir. Bütün bunlar ise büyük yatırımlar gerektirir. Dolayısıyla dünyanın önünde yalnızca bir enerji dönüşümü değil, aynı zamanda devasa bir yatırım ve teknoloji dönüşümü bulunmaktadır.

Türkiye açısından büyük fırsat

Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapmasının kuşkusuz önemli bir diplomatik değeri bulunmaktadır. Türkiye, Avrupa, Akdeniz, Orta Doğu, Kafkasya ve Asya arasında yer alan; aynı zamanda iklim değişikliğinden ciddi biçimde etkilenmesi beklenen bir ülkedir. Kuraklık, su sorunu, orman yangınları, aşırı sıcaklıklar ve tarımsal üretim üzerindeki baskılar, iklim değişikliğini Türkiye için uzak bir gelecek sorunu olmaktan çıkarmıştır. Bu nedenle COP31, Türkiye'ye yalnızca uluslararası görünürlük sağlamamaktadır. Türkiye'nin kendi çevre, enerji ve iklim politikalarını yeniden düşünmesi için de önemli bir fırsat yaratmaktadır. Türkiye, gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasında bir köprü rolü oynayabilir. Ancak bunun için yalnızca iyi bir ev sahibi olmak yeterli değildir. Türkiye'nin aynı zamanda kendi enerji dönüşümünü, iklim değişikliğine uyum siyasalarını ve çevre yönetimini güçlendirmesi gerekir.

Sıfır Atık önemli, ama daha geniş bir dönüşüm gerekli

Türkiye'nin uluslararası alanda öne çıkardığı önemli girişimlerden biri Sıfır Atık yaklaşımıdır. Atığın azaltılması, geri dönüşümün artırılması ve döngüsel ekonominin geliştirilmesi kuşkusuz önemlidir. Çünkü daha az atık, daha az kaynak tüketimi ve birçok alanda daha düşük enerji kullanımı anlamına gelmektedir. Ve sağlıklı ve bütüncül bir katı atık yönetimi gereklidir. Ancak günümüzde çevre siyasası yalnızca atık siyasası değildir. İklim değişikliğiyle mücadele enerji, ulaşım, sanayi, tarım, kentleşme, su yönetimi ve biyolojik çeşitlilik siyasalarının birlikte ele alınmasını gerektirmektedir. Bu nedenle Türkiye'nin COP31'den çıkarabileceği en önemli derslerden biri, çevre ve iklim yönetiminin bütüncül bir yönetsel anlayış içinde ele alınması gereğidir.

Antalya'dan ne çıkmalı?

COP31'in başarısını, kaç liderin Antalya'ya geldiği ya da kaç etkileyici konuşma yapıldığı belirlemeyecektir. Asıl başarı, Antalya'dan şu üç konuda somut ilerleme çıkıp çıkmadığıyla ölçülmelidir.

Birincisi, iklim finansmanı. Gereksinme duyan ülkelerin gerçekten erişebileceği, öngörülebilir ve adil bir finansman mekanizması kurulabilecek mi?

İkincisi, fosil yakıtlar. Dünya, genel ve belirsiz ifadelerin ötesine geçerek enerji dönüşümü konusunda gerçekçi bir yol haritası oluşturabilecek mi?

Üçüncüsü, uygulama. Alınan kararların uygulanıp uygulanmadığını izleyecek etkili mekanizmalar oluşturulabilecek mi?

Çünkü iklim diplomasisinin bugün en büyük sorunu karar alınamaması değildir. Asıl sorun, alınan kararların yeterince uygulanmamasıdır.

Türkiye ne kazandı?

COP31 henüz sonuçlanmış değildir. Bu nedenle Antalya Konferansı hakkında kesin bir başarı veya başarısızlık hükmü vermek için erkendir. Bununla birlikte Türkiye şimdiden önemli bir diplomatik fırsat elde etmiştir. Türkiye, küresel iklim diplomasisinin merkezine yerleşmiştir. Uluslararası yatırım ve finans kuruluşlarıyla ilişkilerini güçlendirme fırsatı bulmuştur. Enerji, teknoloji ve çevre alanlarında yeni iş birliklerinin önü açılmıştır. En önemlisi, Türkiye kendisini yalnızca bir konferansın ev sahibi olarak değil, küresel iklim tartışmalarında söz sahibi olmak isteyen bir ülke olarak konumlandırma olanağı kazanmıştır. Ancak COP31'in Türkiye açısından gerçek başarısı Antalya'daki toplantılar sona erdikten sonra anlaşılacaktır. Çünkü asıl soru şudur: Türkiye, COP31'in sağladığı uluslararası ilgiyi kendi enerji ve çevre dönüşümünü hızlandırmak için kullanabilecek midir?

Son söz

Antalya'da bugün yalnızca iklim değişikliği konuşulmuyor. Dünyanın nasıl enerji üreteceği, nasıl kalkınacağı, doğal kaynaklarını nasıl kullanacağı ve iklim değişikliğinin maliyetini nasıl paylaşacağı tartışılıyor. Bu nedenle COP31, bir çevre konferansından çok daha fazlasıdır. Antalya'nın başarısı yeni ve parlak sözlerin açıklanmasıyla değil, dünyanın sözden uygulamaya geçmesini sağlayacak kararların alınmasıyla ölçülecektir. Türkiye açısından ise COP31, hem önemli bir diplomatik başarı hem de büyük bir sorumluluktur. Bu fırsatın gerçek değeri Antalya'dan sonra başlayacak dönemde belli olacaktır.

COP31'in sonunda sorulması gereken temel soru şimdiden açıktır: Dünya Antalya'da iklim değişikliği konusunda yeniden konuştu mu; yoksa gerçekten harekete geçmeye başladı mı?